Кіріспе

1880 жылғы Лью Уоллес жазған «Бен-Хур: Мәсіх туралы әңгіме» – Лью Уоллес романы, 1880 жылдың 12 қарашасында «Харпер және Брадерс» баспасынан жарық көрді және «XIX ғасырдың ең ықпалды христиан кітабы» деп есептеледі. Оған Папа Лео XIII бата берген, мұндай құрметке ие болған тұңғыш роман осы. Романның сәттілігі және оның сахналық және киноға бейімделуі оны көптеген тауарларды жарнамалау үшін қолданылған танымал мәдени нысанға айналдыруға көмектесті. Роман бірінші ғасырдың басында римдіктерге құл болып, содан кейін көлікке жегілген аттарды айдаушы және христиан дінін қабылдаған Иерусалимнің яһуди князі Яһуда Бен-Хурдың басынан өткен оқиғаларын баяндайды. Яһуданың өмірімен қатар, Исаның да сол аймақта және шамамен сол жастағы өмірі жайылады. Роман адалсыздық, сенім және кешірім тақырыптарын қамтиды, ал кек алуға құрылған сюжет махаббат пен мейірімге толы оқиғаға бастап соқтырады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бен-Хур – Яһуда Бен-Хур есімді құрамындағы батырдың хикаясы. Ол Яһудеялық ақсүйек, римдік Яһудея губернаторына жасалған қастандыққа қасақана айыпталып, сотталып, нәтижесінде римдіктерге құл болады. Кейін ол табысты арба жүргізушіге айналады. Оқиғаның кек алу жолынан басталатын сюжеті, мейірімділік пен кешірімге толы хикаяға айналады.

Үшінші бөлім

Италияда грек қарақшылары Эгей теңізінде римдік кемелерді тонап жүр. Префект Сеян римдік Квинт Аррийге қарақшылармен күресу үшін соғыс кемелерін алып баруды бұйырады. Бір соғыс кемесіне тізгінмен байланған Яһуда үш қиын жылды рим құлы ретінде өткізіп, кек алу ниетімен тірі қалды. Аррий Яһудаға әсерленіп, оның өмірі мен тарихы туралы сұрақ қояды. Ол Яһуданың бұрын Хурдың ұлы болғанын естіп, таңғалады. Аррий құл иесіне Яһуданың тізгінін қайтадан кигізбеуді бұйырады. Шайқаста кеме зақымданып, суға батуға бастайды. Яһуда римдікті судан құтқарады. Олар римдік кеме құтқарып алғанға дейін уақытша сал ретінде тақтайшамен бөліседі, содан кейін римдіктер шайқаста жеңіске жеткенін біледі; Аррий батыр ретінде мақталады. Олар Мисенумға оралып, Аррий Яһуданы ұлы ретінде қабылдап, оны босатып, римдік азамат етеді.

Төртінші бөлім

Яһуда Бен-Хур Римдегі Палестрада бес жыл бойы күреспен айналысты, содан кейін Аррий қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері болды. Мемлекеттік іспен Антиохияға сапарлағанда Яһуда өзінің нағыз әкесінің бас қызметшісі, құл Симонид осы қаладағы бір үйде тұратынын біледі, және ол Яһуданың әкесінің мүлкін осылайша тиімді инвестициялағандықтан қазір байлыққа ие. Яһуда Симонидке барады, ол оның әңгімесін тыңдайды, бірақ оның кім екенін дәлелдеуді талап етеді. Бен-Хур өзінде ешқандай дәлел жоқ екенін айтады, бірақ Симонидтен Яһуданың анасы мен қарындасының тағдыры туралы біле ма деп сұрайды. Ол ештеңе білмейтінін айтады, ал Яһуда үйден кетеді. Симонид өзінің қызметшісі Маллухты Яһуданың айтқанын тексеру үшін және оның жайлы көбірек білу үшін тыңшылыққа жібереді. Біраз уақыттан кейін Маллух Дафна тоғайында Яһудамен кездесіп, дос болады, және олар бірге стадионға барады. Сол жерде Бен-Хур өзінің бұрынғы қарсыласы Мессаланың күймелердің бірінде жарысқа қатысып, турнирге дайындалып жатқанын көреді. Шейх Илдерим алдағы турнирде өзінің командасын жарыстыру үшін күймеші іздеп жүргенін жариялайды. Яһуда кек алу ниетімен Мессаланы жеңіп, Рим империясының алдында оны ұятқа салу мақсатымен шейхтің күймесін жүргізуге ұсыныс жасайды. Балтасар мен оның қызы Ирас стадиондағы фонтан жанында отыр. Мессаланың күймесі дерлік оларды қағып кете жаздады, бірақ Яһуда араласып алады. Балтасар Бен-Хурға алғыс айтып, сыйлық сыйлайды. Яһуда шейх Илдеримнің шатырына беттейді. Оны қызметшісі Маллух сүйемелдеп келеді, және олар Мәсіх туралы әңгімелеседі; Маллух Балтасардың патшалар туралы айтқан әңгімесін баяндайды. Олар Яһуданың Мәсіх туғаннан кейін көп ұзамай көрген адамды құтқарып қалғанын түсінеді. Симонид, оның қызы Естер және Маллух бірге әңгімелесіп, Яһуданың өзі кім екенін және Римге қарсы күресте олардың жағында екенін анықтайды. Мессала Яһуда Бен-Хурдың римдік үйге асырап алынғанын және оның абыройы қайта қалпына келтірілгенін түсінеді. Ол кек алумен қорқытады. Сонымен қатар Балтасар мен оның қызы Ирас шейхтің шатырына жетеді. Олар Яһудамен бірге 30 жасқа жуықтап келе жатқан Мәсіхтің қалайша халыққа басшылық етуге дайын екендігін талқылайды. Яһуда әдемі Ирасқа көңілі көбейе бастайды.

Бесінші бөлім

Мессала Валериус Гратусқа Яһуданы тапқанын хабарлаған хат жібереді, бірақ шейх Ильдерим сол хатты ұстап алып, Яһудамен бөліседі. Ол анасы мен қарындасы Антония бекінісіндегі түрмеде ұсталғанын, ал Мессала оны тыңшылық қылып келе жатқанын біледі. Сонымен қатар, Ильдерим Яһуданың жарыс аттарын шебер басқаруына қатты таңғалып, оны өз күймешісі етіп қабылдайды. Симонид Яһудаға келіп, саудагер басқарған Хур отбасы бизнесінің жинаған байлығын ұсынады. Яһуда Бен-Хур бастапқы соманы ғана қабылдап, қалған мүлікті адал саудагерге қалдырады. Олар Рим билігінен құтқарушы болады деп сенген Мәсіх үшін күресуге келіседі. Жарысқа бір күн қалғанда Ильдерим аттарын дайындап алады. Яһуда Малухты өзіне қолдау көрсету үшін науқан ұйымдастыруға тағайындайды. Осы уақытта Мессала өзінің үлкен науқанын ұйымдастырып, Яһуда Бен-Хурдың бұрынғы тарихын, оның құл және айдауыл болғанын жұртқа жария етеді. Малух Мессала мен оның жақтастарын үлкен тікелей бәс тігуге шақырады, егер римдік жеңіліп қалса, ол оны банкротқа дейін жеткізеді. Жарыс күні жетіп келді. Жарыс барысында Мессала мен Яһуда көш бастап кетеді. Сонда Мессала Яһуданың күймесінің дөңгелегін қасақана сыпырып, оны сындырып алады. Оны басқа күймешілердің жылқылары басып кетіп, жарақаттандырады. Яһуда жеңіске ие болып, Римге қарсы алғашқы соққысын жасады. Мессала денесі ауыр жарақаттанған күйде, байлығынан айырылып қалды. Жарыс аяқталғаннан кейін Яһуда Бен-Хур Ирастан хат алады, ол оны Идернедегі рим сарайына келуге шақырады. Ол келгенде, өзін алдап кеткенін түсінеді. Мессала жалдаған саксон Торд Яһуданы өлтіруге келеді. Олар дуэльге түседі, Бен-Хур Тордқа өмірін сақтап қалу үшін 4000 сестерций ұсынады. Торд Мессалаға Яһуданы өлтіргенін айтып, екеуінен де ақша алады. Дүниеден озған деп есептелген Яһуда Бен-Хур Ильдериммен бірге шөлге барып, құпия жорық жоспарлайды.

Алтыншы бөлім

Бен-Хур үшін Симонид Сеянға префект Валериус Гратусты лауазымынан кетіру үшін пара береді; Валериусті Понтий Пилат алмастырады. Бен-Хур Иерусалимге анасы мен әпкесін іздеуге шығады. Пилат түрме жазбаларын қарап, зор әділетсіздік орын алғанын анықтайды және Гратус бір қабырғасымен жабылып қойылған түрмені жасырғанын байқайды. Пилаттың әскері сол түрмені қайта ашады, ішінде Яһуданың ұзақ уақыттан бері жоғалған анасы мен әпкесінің жалбауға тосқан ауруға шалдыққан екені анықталады. Пилат оларды босатып, бос тұрған Хур үйіне жібереді. Олар Яһуданың үйдің баспалдағында ұйықтап жатқанын көріп, оның тірі екеніне құдайға шүкіршілік етеді, бірақ оны оятудан бас тартады. Жалбауға тосқандықтан, олар адамнан кем саналады. Қаладан қуылған олар таңертең кетеді. Бұрын Хур үйінде қызмет еткен египеттік Амра Бен-Хурды тауып оятады. Ол осы жылдардың бәрінде Хур үйінде болғанын айтады. Симонидпен байланыста болып, ол үйді сатып алуға ниеттенген көптеген адамдарды әуесқойдықпен қорқытып, сатып алудан бас тартқызды. Олар жоғалған отбасы туралы көбірек білуге уәде береді. Яһуда екі жалбауға тосқан әйелді босату туралы римдіктердің ресми есебін табады. Амра анасы мен әпкесінің тағдыры туралы әңгімелер естиді. Римдіктер Иерусалимдегі ғибадатхананың корбандық қазынасынан қаржы жинап, жаңа су құбырын салуды жоспарлайды. Яһуди халқы Пилаттан бұл жоспарға вето қоюын өтінеді. Пилат өз әскерлерін жасырып, халық арасына жібереді, олар белгілі бір уақытта наразылық білдірушілерге шабуыл жасайды. Яһуда дуэльде римдік сақшыны өлтіріп, ғалилеялық наразылық білдірушілер тобының назарында батыр болады.

Негізгі тақырыптар

Бен-Хур – өшпенділік пен рухани кешірім туралы әңгіме, онда христиандық құтқарылу және бейтаныс адамдарға көрсетілген Алланың мейірімділігі тақырыптары қамтылған. Роман алғаш жарық көрген Алтын ғасыр Америкасында оқырмандардың арасында тақуалық арқылы жетістікке жету идеясы кең таралған. Бен-Хурда бұл Яһуданың кедейліктен зор байлыққа көтерілуі, оның ізгілігіне кедергі келтіретін сынақтар және оның тырыстары үшін материалдық және рухани сыйлықтар арқылы бейнеленген. Уоллес Исаның сөздерін тек қана Киелі кітаптан алған. Ол сондай-ақ Иса мен басты ойдан туған кейіпкер Яһуданың реалистік көріністерін жасады және 19 ғасырдың библиялық көркем әдебиеттерінде кездеспейтін Христостың егжей-тегжейлі физикалық сипаттамасын қосты. Тарихи роман романтикалық және батырлық оқиғаларға толы, сонымен қатар пейзаждар мен кейіпкерлердің мұқият және нақты сипаттамаларын ұсынады. Уоллес сипаттамаларында дәлдікке ұмтылды, оның ішінде есте қаларлық әрекет көріністері бар, олардың ең танымалдары Антиохиядағы күйме жарысы болды. Уоллес романында Яһуда агрессивті бәсекелес ретінде көрсетілген, ол Мессаланың күймесін арт жағынан қиратып, оны жылқылардың таптауына қалдырады. Бұл 1959 жылғы Бен-Хур фильмінде Мессаланың күймесінің дөңгелектеріне тікенектер қосып алдап, жамандық жасауына қарама-қарсы келеді.

Өмірбаян

Бен Хур 1880 жылы жарық көрген кезде Уоллес өзінің алғашқы романы "Әділ Құдай" немесе "Цин тайпасының соңғы өкілі" (1873) және "Коммод: тарихи пьеса" (1876) еңбектерін жариялаған болатын, бірақ олар ешқашан сахнаға қойылған жоқ. Одан кейін ол тағы бірнеше роман мен өмірбаян жариялады, соның ішінде "Үндістан принці" немесе "Константинополь неліктен құлады" (1893), 1888 жылы президент Бенджамин Харрисонның өмірбаяндық еңбегі және "Малкатунға құда түсу" (1898) кітаптары шықты. Дегенмен, "Бен-Хур" оның ең маңызды және ең танымал туындысы болып қала берді. Гуманитарлық әдебиеттерді тексеруші Эми Лифсон "Бен-Хурды" 19 ғасырдың ең ықпалды христиан кітабы деп атады, ал басқалар оны барлық уақыттағы ең көп сатылған романдардың бірі деп санайды. Карл Ван Дорен "Бен-Хурдың", "Том ағаның қамары" сияқты, көптеген американдықтардың оқыған алғашқы көркем әдебиеті болғанын жазды. "Бен-Хур" үш патшаның әңгімесімен басталады, бірақ романның қалған бөлігі Мәсіхтің тарихын Уоллестің ойдан шығарған кейіпкері, Яһуда Бен-Хурдың басынан өткен оқиғалармен байланыстырады. Уоллес: "Мен өзімнен ұялдымын және енді мақтанғаның салдарынан мен сол кезде бастан өткерген қиналыстың, егер тек бір немесе басқа сенімге ие болудың қанағаттандыруы болса, барлық мәселені зерттеуге шешім қабылдағанымды жариялауға асығам" деді. Уоллес Мәсіхтің өміріне негізделген роман жазуға қашан шешім қабылдағаны белгісіз, бірақ ол Ингерсоллмен талқылаудан кем дегенде екі жыл бұрын үш патша туралы журналдық серия үшін қолжазба жазған еді. Христиан дінін зерттеу және жазу Уоллеске өз ойлары мен сенімдеріне қатысты нақты түсінік алуға көмектесті. Ол романды өзінің тақырыпты зерттеуінен құрастырды. "Бен-Хур" Уоллестің романтикалық романдарға, соның ішінде сэр Уолтер Скотт пен Джейн Портердің еңбектеріне деген сүйіспеншілігінен де шабыттанды. Уоллес кейіпкердің түрмедегі оқшаулануымен байланыс орнатуға болатын. Ол өзінің өмірбаяндық еңбегінде "Бен-Хурды" жазған кезде "Монте-Кристо графы тас түрмедегі дүниеден гөрі көбірек адасқан" деді. Басқа жазушылар "Бен-Хурды" Уоллестің өмірінің аясында қарастырды. Тарихшы Виктор Дэвис Хансон романды Уоллестің генерал Улисс С. Гранттың басшылығымен Америка Азамат соғысы кезінде дивизия командирі болған тәжірибесінен туындағанын айтады. Хансон Уоллестің шайқастағы тәжірибесін, шайқас тактикасын, жауынгерлік басшылықты және американдық Азамат соғысы әскери қолбасшылары арасындағы қызғанышты Яһуданың ойдан шығарылған кейіпкерімен салыстырады. Яһудаға қарсы жасалған қасақана жарақаттың салдарынан Бен-Хур отбасының қайғыға ұшуына себеп болатын жоғары ранкті әскери қолбасшыға келген зиян осыған себеп болды. Уоллес кейбір даулы шешімдер қабылдады және Шило шайқасының бірінші күні Гранттың әскері ауыр қатыгездікке ұшыраған кезде майданға келуге кешікті. Бұл Солтүстікте наразылық тудырып, Уоллестің әскери беделін түсірді және қабілетсіздік айыптауларына әкелді. Slate журналының орынбасары Джон Суонсбург Яһуда мен Мессала кейіпкерлері арасындағы көлік жарысының Уоллес Грантқа қарсы Шилло шайқасынан кейін өткізілген және жеңіске жеткен ат жарысына негізделген болуы мүмкін деп болжайды. Яһуданың атқа мінудегі шеберлігі оған Мессаланы көлік жарысында жеңіп, зор байлыққа ие болуға көмектесті. Уоллес отбасының досы Ф. Фарранд Таттл-младший 1905 жылғы 19 ақпанда Денвер Ньюс газетінде Грант пен Уоллес арасындағы ат жарысы туралы хабарлады, бірақ Уоллес бұл туралы ешқашан жазған жоқ. Бұл оқиға Уоллес отбасының аңызына айналған болуы мүмкін, бірақ қимыл-қозғалысқа толы көлік жарысын қамтитын роман Уоллеске байлық әкеліп, оның атақты жазушы және сұранысқа ие спикер ретіндегі беделін нығайтты.

Зерттеу

Уоллес романның тарихи дәлдігін қамтамасыз етуге бекінді және романында көрсетілген кезеңге қатысты Таяу Шығыста жан-жақты зерттеулер жүргізді. Дегенмен, ол кітабы жарықтанған соң ғана Римге және Киелі жерге сапарлады. Уоллес осы әңгімеге қатысты зерттеу жұмыстарын 1873 жылы Вашингтондағы Конгресс кітапханасында бастады және Вашингтонға, Бостонға және Нью-Йоркке бірнеше қосымша зерттеу сапары жасады. Уоллес Бостон мен Вашингтонға римдік триреманың ескекшелерінің нақты пропорцияларын зерттеу үшін барғанын да айтты. Уоллес бұл мәлілерге назар аударғанының бір мысалы – Антиохиядағы аренадағы ойдан шығарылған көлік жарысын сипаттауы. Оқырманға тікелей сөйлейтін әдеби стильді қолданып, Уоллес былай деп жазды: Оқырман оны көзге елестетуге тырыссын; алдымен аренаға қарап, күңгірт сұр граниттен тұрғызылған қабырғаларында жылтырап тұрғанын көрсін; содан кейін осы тамаша алаңда жеңіл дөңгелекті, өте әдемі және бояумен, жылтыратумен безенділген күймелерді көрсін. Оқырманмен бірге олардың көлеңкелерінің қанатын жайғанын көрсін; және суреттей анық болса, бұл қызықты шындыққа куә болғандардың сезімі мен терең қуанышын бөлісе алады, ал әлсіз қиял емес.

Уоллестің діни нанымдары

Қызығы, "Алтын ғасыр" дәуірінде Киелі кітаптан бәсекелесетін, аса танымал болған діни роман, белгілі бір агностикпен болған әңгімеден шабыттандырылып, ешбір шіркеуге мүше болмаған автордың қолымен жазылған. Уоллес өзінің өмірбаянында: "Бастапқыда, маған басқа нәрселер алаңдатудан бұрын, мен Құдай туралы христиандық ұғымға толық сенемін деп айтқым келеді. Бұл жаңғырығы кең, шексіз мойындау, егер менің "Бен-Хур" және "Үндістан принці" кітаптарым көптеген адамдарды менің сенімім туралы ойға салуға себеп болмаса, ол жеткілікті болар еді. Мен ешқандай шіркеудің немесе діни ағымның мүшесі емеспін, сондай-ақ болған емеспін. Шіркеулерге қарсылығым жоқ, жай ғана менің еркіндігімді жақсы көремін және өзімді қауымдастыққа қабілетті деп санамаймын."

Жазу және жариялау тарихы

Кітаптың көп бөлігі Уоллестің бос уақытында жазылған, ол кешкі уақытта, саяхаттап жүргенде және Индиана штатының Кроуфордсвилл қаласындағы үйінде, жаз бойы ашық ауада, үйінің жанындағы сүйікті бук ағашының астында отырып жазған. (Содан бері бұл ағаш Бен-Хур бук ағашы деп аталады.) Уоллес Нью-Мексиконың губернаторы болып тағайындалғаннан кейін Санта-Феге көшіп барды, ол 1878 жылдың тамызынан 1881 жылдың наурызына дейін қызмет етті. Ол Бен-Хурды 1880 жылы Санта-Федегі Губернаторлар сарайында аяқтады. Уоллес көбінесе түнде, өзінің ресми міндеттері аяқталғаннан кейін, сарайдағы бөлмеде жазды, ол бір кезде турларда Бен-Хурдың туған жері ретінде сипатталған. Өзінің естеліктерінде Уоллес Крестке шалынудың шешуші көріністерін шам жарығымен қалай жазғанын еске алады: «Көлеңкелер, егер болса, маған кедергі келтірмеді; бірақ сол қараңғы жайлы орында мен Крестке шалынуды көрдім және көргенімді жазуға тырыстым». Бен-Хур жарық көрген кезде, Мәсіхті және Крестке шалынуды көркем романда бейнелеу идеясы сезімтал мәселе болды. Уоллестің Мәсіхті бейнелеуі кейбір адамдар үшін құрметсіздік деп есептелуі мүмкін еді, бірақ оның қолжазбасының сапасы және оның жазуымен христиандарды ренжітпеуді мақсат еткендігі туралы уәдесі баспагердің алаңдауын басып тастады. Харпер оны «бұл үйге келген ең әдемі қолжазба, Мәсіхті батыр етуге жасалған, бірақ әрдайым сәтсіз аяқталған батыл тәжірибе» деп мақтады. Харпер және Брауэрлер Уоллеске 10% роялти алатын келісімшарт ұсынды және Бен-Хурды 1880 жылдың 12 қарашасында жариялады. Бастапқыда ол бір данасы 1,50 долларға сатылды, бұл сол кездегі басқа танымал романдармен салыстырғанда жоғары баға еді.

Бастапқы жарияланым

1880 жылы Лью Уоллестің «Бен-Хур: Мәсіх туралы әңгіме» кітабы алғаш жарық көргенде, ол көк түсті сұр матамен қапталған, ал мұқабасының, арқасының және артқы жағының беті гүлдермен безендірілген. Кітап 1880 жылдың 12 қазанында авторлық құқыққа тіркелді және 12 қарашада жарияланды (Харпердің Уоллеске 1880 жылдың 13 қарашасында жолдаған хатында көрсетілгендей). Ең көне қолтаңбаланған данасында Уоллес 1880 жылдың 17 қарашасында Индиана тарихи қоғамының кітапханасында сақталған жазу бар. Алғашқы рецензия 1880 жылдың 14 қарашасында «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланды, онда кітаптың «басылып, кітап сатушылардың қолында» екені айтылды. Руссо мен Салливанның мәлімдемесіне сәйкес, миссис Уоллес гүлді матаға қарсы болған. Ол Харперге 1885 жылдың 3 қаңтарында кітаптың алғашқы басылымы туралы сұраққа жауап ретінде былай деп жазды: «Мен көрген том «Бен-Хурдың» алғашқы басылымдарының бірі деп ойлаймын, бұл оның әсем қапталуын түсіндіреді». (Оригинал хат Игл Крест кітапханасында сақталады.) Сонымен қатар, «Харперс әдеби шолуында» ««Бен-Хурдың» алғашқы басылымы қалай қапталған?» деген мақала жарияланды: «Харперлер 1880 жылы жарық көрген «Бен-Хурдың» алғашқы басылымының қаптамасы туралы сұрақтар алды. Алғашқы басылым Харперлер баспасында шығарылды. Ол 16mo форматта, көк түсті матамен қапталған, ал мұқабасында қызыл, көк және жасыл түсті гүл шоқтарымен, ал артқы жағында сол түстердегі гүлдері бар ваза бейнеленген. Мұқабадағы әріптер қара түсті». (Игл Крест кітапханасынан алынған үзінді.) Харперлер Сьюзан Уоллестің қаптамаға қанағаттанбауына жауап ретінде әрекет етті. Келесі екі қаптамада (барлығы бірінші басылымдар) мәтін, бұйра тақтайшалардың үстіне жабыстырылған, бүгінгі күні кейде сарғыш сұр түсті болып көрінетін, қоңыр түсті торлы матамен қапталды [Қаптама түрі 2] және бұйра тақтайшалардың үстіне жабыстырылған, қоңыр түсті тас матамен қапталды [Қаптама түрі 3]. Кітап «Жастық шағымдағы әйеліме» деген арнаумен жазылған. Бұл арнау шамамен 5000 данадан тұратын алғашқы басылымның барлық даналарында, бірінші басылымның бірінші түрінде немесе екі баламалы қаптамада кездеседі. 1887 жылы Цинциннати қалалық кітапханасының сирек кітаптар бөліміндегі «Бен-Хурдың» басылымында Лью Уоллес Александр Хиллге былай деп жазды: «Құрметті Хилл, «Бен-Хур» аяқталғанда, мен әйеліме оны оған арнау керектігін және ол арнау сөздерін жазуға тиіс екенін айттым. Ол «Менің жастық шағымдағы әйеліме» деп жазды. Кітап танымал болды, содан кейін мен миссис Уоллестің қайтыс болғаны туралы көңіл айту хаттары мен сұраулар ала бастадым. Басында күлдім, бірақ көңіл айтулар көбейіп, ақыры жақсы әйелге мені қиын жағдайға түсірген ол, енді мені сол қиындықтан шығаруы керек екенін айттым. Ол «Кім әлі де менімен бірге» деген сөздерді қосып, осы қиындықтан шығарды. Бұл шешім өте тамаша болды». Уоллес, түсініспеушіліктен туған салдарынан, көптеген неке ұсыныстарын алған.

Сату және кейіннен жариялау

"Бен-Хур" кітабының алғашқы сатылымы баяу болды; алғашқы жеті айда бар болғаны 2800 дана сатылды, бірақ екі жыл ішінде кітап оқырмандардың арасында кең танымал болды. Үшінші жылының басында ай сайын 750 дана сатылып, 1885 жылға қарай ай сайынғы орташа сатылым 1200 данаға жетті. 1889 жылға қарай Harper and Brothers 400 000 дана сатты. Алғашқы жариялануынан кейін он жыл өткен соң, кітап ай сайын тұрақты түрде 4500 дана сатылым көрсетті. Ол кезде кітап ағылшын тілінде 36 рет басылып, индонезия және Брайль сияқты 20 басқа тілге аударылды. Әдебиет тарихшысы Джеймс Д. Харт ғасыр толысуымен: "Егер әрбір американдық осы романды оқымаған болса да, дерлік барлығы оның бар екенін білді" деп түсіндірді.

Таңдалған кино және сахналық бейімделулері

Бен Хур (қойылым) 1899 жылдың 29 қарашасында Нью-Йорк қаласындағы Бродвейде алғашқы көрсетілімін жасады.

Танымал мәдениетте

Бен Хурдың табысы оны жарнамалық құрал ретінде танымалдылығына және халық мәдениетіндегі тауар өндірісінің прототипіне әкелді. Жарияланғаннан кейінгі онжылдықтарда Бен-Хур және оның әйгілі күйме жарысы халық мәдениетінде "құрметті, тартымды және есте қаларлық" бренд атауы және жаппай нарыққа тартымды, танымал белгі ретінде орнықты. Роман Миннеаполис, Миннесотадағы Royal Milling Company өндірген Бен-Хур ұнын, ал Цинциннати, Огайодағы Andrew Jergens Company компаниясының Бен-Хур парфюмериясын қоса алғанда, Бен-Хур әжеттемелік тауарларының желісімен байланысты болды. Басқа тұтыну тауарларына Бен-Хур велосипедтері, сигаралар, автомобильдер, сағаттар және шаш күтім өнімдері кірді. Бен-Хур аты мен суреттері Honeywell, Ford және Green Giant өнімдерінің жарнамаларында да пайда болды. Альфред Бестердің "Жоғалып кету" (1953) атты әңгімесіндегі кейіпкерлердің бірі, көрінетін уақыт саяхатшысы, өзінің сүйіктілерінің арасында Бен-Хурды айтады, бұл "уақыт саяхаты" шындықты манипуляциялаудың бір түрі екенін көрсететін меңзеулердің бірі болып табылады. Генри Винтерфельдтің "Каиус" балалар кітаптарының үшінші томында, бұрынғы Галилеялық құл және күйме жарысының қатысушысы Бен Гор, Яһуда Бен-Хурға негізделген кейіпкер пайда болады.

Құрметтеулер

Уоллестің ең танымал кітабына және оның көркем кейіпкеріне арналған бірнеше ескерткіштер Индиана штатындағы Кроуфордсвиллде, Уоллестің үйінің жанында орнатылды. Генерал Лью Уоллес зертханасы мен мұражайы Джуда Бен-Хур кейіпкерін құрметтейді, зертхананың кіреберісінің үстіне оның қиялдағы бейнесінен жасалған әк тас фризі орнатылған. Уоллестің Кроуфордсвиллдегі зираттағы қабіртасында Бен-Хурдағы Балтазар кейіпкерінің сөзі жазылған: "Мен жан ретінде бір сағат өмір сүргені үшін адам ретінде мың жыл өмір сүргенге бармаймын".