Кіріспе

Quo Vadis: A Narrative of the Time of Nero) - Генрик Сенкевичтің поляк тілінде жазған тарихи романы. Quo Vadis романы жас христиан қызы Лигия (поляк тілінде Лигия) мен римдік патриций Маркус Виниций арасындағы махаббат туралы баяндайды. Оқиға Рим қаласында император Нерон билігі кезінде, 64 жылдары орын алады. Сенкевич романды жазу алдында тарихи деректерді дұрыс беру мақсатында Рим империясын жан-жақты зерттеді. Сондықтан кітапта бірнеше тарихи тұлғалар кездеседі. Романның негізгі идеясы – христиандыққа қолдау білдіру. Ол алғаш рет 1895 жылдың 26 наурызынан 1896 жылдың 29 ақпанына дейін Gazeta Polska газетінде, сондай-ақ Czas және Dziennik Poznański журналдарында, тиісінше екі және үш күннен кейін бөлім-бөлім жарияланды. 1896 жылы кітап түрінде жарық көрді және 50-ден астам тілге аударылды. Роман Сенкевичтің 1905 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алуына үлкен үлес қосты. Quo Vadis романы негізінде бірнеше фильм түсірілді, оның ішінде 1913 және 1924 жылғы екі итальяндық үнсіз фильмі, 1951 жылғы голливудтық туындысы, 1985 жылғы Франко Росси режиссерлік шағын телесериалы және 2001 жылғы Джерзи Кавалеровичтің бейімделуі бар.

Қысқаша мазмұны

Жас римдік патриций Маркус Виниций зейнеткер генерал Аулус Плаутиус үйінде тәрбиеленген варвар тұтқын Лигияға ғашық болады. Виницийдің кеңесшісі Петрониус император Неронның ықпалын пайдаланып, Лигияны Виницийдің қарауына береді. Бірақ алдымен Нерон оны Палатин төбесіндегі тойға қатысуға мәжбүр етеді. Плауцийдің әйелі Помпония Грецинадан құпия түрде христиан дініне өткен Лигия Римнің бұзылған сарайынан қорқады. Оны Виницийдің үйіне алып бара жатқанда, оның достары құтқарып алады және ол жоғалып кетеді. Петрониус қайғыға батқан Виницийге аянып, оған Лигияны табуға көмектесу үшін шешен грек философы Хило Хилонисті жалдайды. Хило көп ұзамай Лигияның христиан екенін анықтап, оны табу үшін Римдегі христиан қауымына жасырын кіреді. Ол Виницийге барлық христиандар түнде қала сыртында жиналып, апостол Петірді тыңдайтынын айтқанда, Виниций Лигияны көру үмітімен өзі қатысуды талап етеді. Жиында, жасырынған Виниций Петірдің сөздеріне қатты әсер етеді, бірақ Лигияны көргенде бәрін ұмытады. Ол Лигияның Транстибердегі жасырынған жеріне дейін із іздейді, бірақ оны ұрлап әкетуге тырысқанда, оның варвар күзетшісі Урсус тоқтатады және ауыр жарақат алады. Бірақ Лигия мен оның достары оны өлтірудің орнына, өздерімен бірге алып, емдеп, сауықтырады. Осы кезде Лигия оған ғашық болады және апостол Павелге сыр шертеді. Павел оған христиан емес адамға үйленуге болмайтынын айтады, сондықтан ол Виницийдің жанынан шығып, екінші рет жоғалып кетеді. Дені сау болғаннан кейін Виниций өзгереді. Ол құлдарын мейірімділікпен қарай бастайды және бұзылған императрица Поппея Сабинаның ұсыныстарын қабылдамайды. Хило Лигияның жаңа жасырынған жері туралы хабар әкеліп, үйді сарбаздармен қоршауға кеңес бергенде, Виниций оны қамшымен жазалайды. Хило кек алуға ант етеді, ал Виниций Лигияның жасырынған жеріне жалғыз барады. Лигияның қамқорлары апостолдар Петір мен Павелға дінін өзгертуге уәде бергеннен кейін, олардың батасымен Виницийге үйленеді. Император Нерон мен оның сарайы, соның ішінде Виниций де, Антиумға демалуға кетеді. Нерон Трояның өртелуі туралы поэма жазады және шын қаланың өртелуін ешқашан көрмегеніне өкінеді. Кейіннен, Рим өртеніп жатқаны туралы хабар келіп, сарай қызметкерлері қорқып кетеді. Виниций Лигияны құтқару үшін Римге қайтады, ал Петір оны және Лигияны өрттен құтқарып алғаннан кейін сол жерде крещение рәсімін өткізеді. Нерон Римге оралып, Троя туралы поэмасын көпшілік алдында оқығанда, халық оны өрттің себепшісі деп айыптайды. Неронның кеңесшілері күнәні өтеу үшін құрбандық табуға шешім қабылдайды. Бұл туралы Рим гвардиясының префекті Тигеллин айтады. Бұл идеяны оған Виницийге кек қайтаруға аңситын Хило бергені белгілі болады. Виницийдің ағасы Петрониус наразылық білдіреді, бірақ императрица Поппея – Виницийдің ұсынысын қабылдамағаны үшін оған кек сақтап, оны жеңіп шығады. Хило христиандардың жасырынған жерін билік органдарына хабарлайды, соның салдарынан Лигияны қоса алған көптеген христиандар тұтқындалады. Нерон аренада христиандарды "құрбандық" ретінде қырғынға ұшырату үшін ойын-сауықтар сериясын жоспарлайды. Бірақ тіпті римдік халық та көрсетілімдердің қатыгездігіне таңғалады: соңғы көрсетілімде христиандар рим халқына арналған сәнді тойды жарықтандыру үшін айқышқа байланып, өртеледі. Хило бұл көрініске қатты қайғырып, өкініп, Неронның өрттің себепшісі екенін жариялайды. Сот тараған кезде Павел көлеңкеден шығып, Хилоға шын ниетпен өкініш білдірсе, құтқарылатынын уәде етеді. Бұл Хилоға келесі күні аренада батыл өлуге күш береді, ол айыбын қайтарудан бас тартады. Осы уақытта Лигия мен оның күзетшісі Урсус соңғы көрсетілімге қалдырылады, онда оларды аренада аurochs-қа қарсы қояды, бірақ Урсус жануардың мойнын сындырғанда, халық таңғалып, Неронды екеуін де аяуға мәжбүр етеді. Содан кейін ол Виницийге үйленеді, және олар Сицилиядағы соңғысының сарайына көшіп, христиан ретінде ашық өмір сүреді. Романның қалған бөлігі Петірдің шейіт болуының тарихи оқиғаларын, Пизондық қастандықтан кейін Петрониус өзін-өзі өлтіруін және Неронның өлімі туралы Светонийге негізделген есеппен аяқталады.

Кейіпкерлер

Маркус Виниций (тарихи Маркус Виницийдің ойда-ойындағы ұлы), жақында Римге оралған әскери трибун және римдік патриций. Ол Лигиямен танысып, ғашық болады. Оны иеленудің жолын табу үшін ағасы Петронийдің кеңесін сұрайды. Каллина (қосымша), әдетте Лигия (кейбір аудармаларда Лигия) деп аталады, ол варвар тайпасы Лугидің қайтыс болған патшасының қызы (осыдан оның лақап аты). Лигия - Рим Сенаты мен халқының кепілі, оны өз халқы көп бұрын ұмытып кеткен. Ол христиан дінін қабылдады, бірақ Маркус оның дінін білмейді. Гай Петроний (тарихи), "әдеміліктің сарапшысы" деген атақ алған, Битинияның бұрынғы губернаторы. Петроний - Неронның сарайындағы мүше, ол ақыл-ойымен оны мақтап, сонымен бірге мазақтайды. Рим жұрты оны либералдық көзқарастары үшін жақсы көреді. Ол аздаған бейтарап және жалкоо болып, немересіне көмектесуге тырысады, бірақ оның айлакерлік жоспары Лигияның христиан достарымен күйреп қалады. Еуника (қосымша), Петронийдің үй құлы. Еуника - әміршісіне ғашық болған, бірақ оның адалдығын білмейтін әдемі грек қызы. Хилон Хилонидес (қосымша), шарлатан және жеке тергеуші. Маркус оны Лигияны табу үшін жалдаған. Бұл кейіпкер 1951 жылғы фильмде және 1985 жылғы мини-сериалда қатты қысқартылған, бірақ романда, сондай-ақ 2001 жылғы поляк мини-сериалдарында Хилон екі жүзді сатқын ретінде маңызды рөлде. Оның соңы әрине, Дисмас қасиеттісінен шабыттанған. Рим императоры Нерон (тарихи), қабілетсіз, қарапайым, қатыгез және өзінің сарай қызметкерлерінің манипуляциясына бейім ретінде бейнеленген. Ол жағымпаздар мен ақымақтарды тыңдайды. Алайда, роман оның ақындық қабілеті туралы мақтаудың негізсіз екенін көрсетеді. Тигеллин (тарихи), қорқынышты преториан күзетшілерінің префекті. Ол Неронның ықыласына ие болу үшін Петронийдің бәсекелесі болып табылады және оны үлкен қатыгездік әрекеттеріне итермелейді. Поппея Сабина (тарихи), Неронның әйелі. Ол Лигияны қызғанышпен жек көреді. Акт (тарихи), императордың құлы және Неронның бұрынғы сүйіктісі. Нерон одан жалықты, енді оны елемеді, бірақ ол оны әлі де жақсы көреді. Ол христиандық сенімді зерттейді, бірақ өзін толыққанды қайтаруға лайық деп санамайды. 1951 жылғы фильмде Неронның өзіне-өзі қол жұмсауына көмектескен әйел. Аул Плаутий (тарихи), Британияға шабуыл жасаған Римнің құрметті зейнеткер генералы. Аул өзінің әйелі Помпония мен асырап алған қызы Лигияның христиан дінін ұстанатынын білмейді (немесе білуге дайын емес). Помпония Грекина (тарихи), христиан дініне кірген. Құрметті және құрметке ие Помпония мен Аул Лигияның асырап алған ата-анасы, бірақ олар оның мәртебесін заңдастыра алмайды. Рим заңына сәйкес Лигия әлі де Рим мемлекетінің (яғни императордың) кепілі болып табылады, бірақ ол қарт жұппен күтімде. Урсус (қосымша), Лигияның жеке күзетшісі. Ол Лигияның анасының қызметінде болған, және оған берілген. Христиан ретінде Урсус өзінің күштілігі мен варварлық ой-өрісін ескере отырып, діннің бейбіт ілімдерін ұстануға тырысады. Әулие Петір (тарихи), Мәсіхтің хабарын уағыздау міндетімен шаршаған және қарт адам. Ол Римнің құдіретіне және император Неронның жамандықтарына таңғалады, оны "Бестің" деп атайды. Кейде Петір христиандықтың "жақсы тұқымын" отырғызып, қорғай алатынына күмәнданады. Тарс қаласының Пауыл (тарихи) Марксті дінге айналдыруға жеке қызығушылық танытады. Крисп (қосымша), фанатизмге жақын христиандық ынталы. Галба (тарихи), Нероннан кейінгі Рим императоры. Епафродит (тарихи), Неронның өзіне-өзі қол жұмсауына көмектескен сарай қызметкері.

Терминнің шығу тегі

"Quo vadis, Domine?" – "Қайда барасың, Раббым?" деген латын тіліндегі сөз. Бұл сөз романның 69-тарауында Петірдің әрекеттері туралы апокрифтік әңгімеден алынған оқиғаның қайта баяндалуында кездеседі. Онда Петір Римнен қашып бара жатқанда Исамен кездеседі және Одан Римге неліктен бара жатқанын сұрайды. Иса: "Егер сен Менің халқымды тастап кетсең, Мен Римге барып екінші рет айқышқа қадаламын", – дейді. Бұл Петірді Римге қайтып оралып, шейіт болуға шақырады.

Тарихи оқиғалар

Сиенкевич романында бірнеше тарихи оқиғаға сілтеме жасайды және оларды біріктіреді, бірақ олардың кейбіреулерінің нақтылығы күмәнді. 57 жылы Помпония "шетелдік сенімдерді" ұстанады деп айыпталды, бұл әдетте христиандыққа көшкенін білдіреді. Дегенмен, діннің өзі нақты анықталмаған. Ежелгі римдік дәстүрге сәйкес, ол өз күйеуі Аулус (патер фамилиас) отбасылық сотта сотталды, кейіннен ақталды. Бірақ Римдегі Әулие Каллист катакомбаларындағы жазулар Грекина отбасының мүшелерінің христиан болғандығын көрсетеді. Веспасианның Нерон әнін орындағанда ұйықтап қалғаны туралы әңгімені Суетоний "Он екі цезарь өмірінде" жазған. 63 жылы Неронның жалғыз баласы Клаудия Августаның қайтысы. 64 жылы болған Римдегі Ұлы өрт, роман бойынша Неронның бұйрығымен басталды. Бұны растайтын нақты дәлел жоқ, және сол кезде Римде өрттер жиі болатын. 50-ші тарауда еврей қауымының басшылары Неронға өртті христиандарға таңуды кеңес береді, бірақ мұндай тарихи жазба жоқ. Өрт қалада Неронның сарай кешеніне, көркем жасанды ландшафты бар үлкен виллаға, императордың 30 метрлік мүсініне және әшекейлі портиктермен безендірілген ғимараттар салуды, сондай-ақ көшелерді кеңейтуді қамтитын қала құрылысы жобасына орын ашады (қаланың жаңаруы Неронның өлімінен кейін ғана жүзеге асты). Петронийдің өзін-өзі өлтіруі Тациттің баяндамасына негізделген.

Барретт ойынымен ұқсастықтар

Драматург, актер және режиссер Уилсон Барретт "Кво Вадис?" романы жарық көрген жылы өзінің табысты "Сынып белгісі" пьесасын қойды. Пьеса алғаш рет 1895 жылдың 28 наурызында көрсетілді. Пьесадағы бірнеше элементтер "Кво Вадис?" романындағы элементтерге ұқсас. Екі оқиғада да Маркус есімді рим сарбазы христиан әйелге ғашық болып, оны "меншік еткісі" келеді. (Романда оның аты Лисия, ал пьесада Мерсия.) Нерон, Тигеллин және Поппея – пьесада да, романда да маңызды кейіпкерлер, екеуінде де Поппея Маркусқа құмарлық сезіммен қарады. Дегенмен, Петрониус "Сынып белгісі" пьесасында жоқ, сондай-ақ пьесаның соңы "Кво Вадис?" романының соңынан өзгеше.

Театр

Станислаус Стандж романды сол аттас сахналық пьесаға бейімдеді, ол Чикагодағы МакВикер театрында 1899 жылдың 13 желтоқсанында тұңғыш рет көрсетілді. Кейін, келесі жылы Ф. С. Уитни Бродвейде композитор Джулиан Эдвардстың музыкасын қолданып қойды. Осы пьеса 1900 жылы Вест-Эндтегі Адельфи театрында да сахналады.

Теледидар

Роман сонымен қатар 1985 жылы Клаус Мария Брандауердің Нерон рөлінде ойнаған мини-сериалының, ал 2001 жылы Ежи Кавалеровичтің режиссерлік еткен поляк мини-сериалының негізі болды.

Басқалар

Ол Халь Роучтың 1930 жылғы "Шекспирдің дірілі" атты қысқа фильмінде, мектептегі өте нашар өткен классикалық пьеса ретінде пародияланды. Жан Нуге роман негізінде Анри Каиннің либреттосына опера жазды; ол 1909 жылы тұңғыш рет қойылды. Феликс Нововьейский романға негізделген оратория жазды, ол алғаш рет 1907 жылы орындалды және содан кейін оның ең танымал туындысы болды.

Тану

"Domine Quo Vadis" кішкентай шіркеуінде Генрих Сенькевичтің қола бюсті орналасқан. Сенькевич осы шіркеуде отырғанда "Quo Vadis" романын жазуға шабыттанды деген әңгіме бар.