Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Панданус – пальма тәрізді бір жапырақты ағаштар мен бұталар туысы, құрамында 578 түрі бар. Көпте қолданылатын атаулары: пандан, бұралаған пальма және бұралаған қарағай. Олар Pandanales орнына және Pandanaceae тұқымдасына жатады.
Genus of palm like monocot trees and shrubs
Pandanus is a genus of monocots with some 578 accepted species. Common names include pandan, screw palm and screw pine. They are classified in the order Pandanales, family Pandanaceae.
Сипаттама
Түрлердің мөлшері биіктігі аз, шағын бұталардан бастап, биіктігі орташа ағаштарға дейін өзгереді, әдетте кең жапырақшасы, салмақты жемістері және орташа өсу жылдамдығы болады. Көндіреуі жуан, кең тармақталған және көптеген жапырақ іздерімен белгіленген. Ересек өсімдіктерде тармақтар болуы мүмкін. Тамырлар сабақты ұстап тұру үшін пирамида тәрізді жүйе құрайды. Бұл тамырлар қосымша және көбінесе тармақталған. Өсімдіктің жоғарғы бөлігінде жолақты пішіндес жапырақтардан тұратын бір немесе бірнеше тостағандары болады, олар тікенді болуы мүмкін. Атауы Proto Austronesian *paŋudaN (кейіннен Proto Malayo Polynesian *pangdan және Proto Oceanic *padran сөздеріне айналған) сөзінен шыққан. Оның австронезиялық тілдерде көптеген туыс сөздері бар, бұл оның австронезиялық мәдениеттердегі маңыздылығын көрсетеді, мысалы, Атаял тілінде pangran; Кавалан тілінде pangzan; Тао тілінде panadan; Тагалог тілінде pandan; Чаморро тілінде pahong; Мангарай тілінде pandang; Малагаси тілінде fandrana, Тонган тілінде fā; Таити тілінде fara; Гавайи тілінде hala – бәрі де ұқсас сипаттамалары және/немесе қолданылуы бар өсімдіктерді білдіреді, бір ғана туысқа (әсіресе Pandanus tectorius) жата ма, жоқ әлде басқа (мысалы, маори тіліндегі whara немесе hara, мысалы, harakeke). Туыстың ең көне қазбасы – Pandanus estellae, ол Австралияның Квинсленд штатында табылған кремнийленген жеміс арқылы белгілі, ол 32–28 миллион жыл бұрынғы олигоцен дәуіріне жатады.
The species vary in size from small shrubs less than tall, to medium sized trees tall, typically with a broad canopy, heavy fruit, and moderate growth rate. The trunk is stout, wide branching, and ringed with many leaf scars. Mature plants can have branches. The roots form a pyramidal tract to hold the trunk. These roots are adventitious and often branched. The top of the plant has one or more crowns of strap shaped leaves that may be spiny, The name is derived from Proto Austronesian *paŋudaN (which became Proto Malayo Polynesian *pangdan and Proto Oceanic *padran). It has many cognates in Austronesian languages, underscoring its importance in Austronesian cultures, including Atayal pangran; Kavalan pangzan; Thao panadan; Tagalog pandan; Chamorro pahong; Manggarai pandang; Malagasy fandrana, Tongan fā; Tahitian fara; Hawaiian hala all referring to plants of similar characteristics and/or uses whether in the same genus (particularly Pandanus tectorius) or otherwise (in the case of Māori whara or hara; e. g. harakeke). The oldest fossil of the genus is Pandanus estellae which is known from a silicified fruit found in Queensland, Australia, dating to the Oligocene epoch around 32–28 million years ago.
Экология
Бұл өсімдіктер теңіз деңгейінен биікке дейін өседі. Пандандар Тынық мұхитындағы мәдени, денсаулық және экономикалық маңызы бар, аралдарда кокос пальмасынан кейін екінші орында тұрады. Олар негізінен тропикалық және субтропикалық Тынық мұхитының жағалау аймақтарында өседі, құрғақшылыққа, қатты желге және тұзды шашыратуға төтеп бере алады. Тұқымдардан оңай көбейеді, бірақ жергілікті халық кеңінен танымал сорттарды сабақтан кесіп алған көшеттер арқылы да көбейтеді. Өсімдіктің тіреу тамырлары сабақтан шығады, әдетте жерге жақын, бірақ одан жоғары орналасқан, бұл оның тік тұруына және топыраққа жабысуына көмектеседі. Олар Полинезия мен Микронезияның төменгі аралдарында және құнарсыз атолдарда көптеп кездеседі. Басқа түрлері таулы және өзендер бойындағы ормандарда өседі. Ағаш төменгі жапырақтарының қойнауларында спонтанды түрде пайда болатын көшеттерден өсіріліп, көбейтіледі. Панданустың жемісін жануарлар – жарғақтар, тышқандар, крабтар және пілдер жейді, бірақ көптеген түрлер негізінен су арқылы таралады. Жемісі су бетінде жүзіп, адамның көмегінсіз басқа аралдарға таралуы мүмкін. Жаңа жапырақтарды әдетте жолақтарға бөліп, оларды оңай алу үшін түйіндейді, пісіру сұйығына салып, пісіру соңында шығарып алады. Кейбір жерлерде құрғатылған жапырақтар мен сығылған экстракттарды сатып алуға болады. Малайзиядағы үйлену тойларында, зираттарда және басқа да жерлерде ұсақ кесілген пандан жапырақтары хош иісті конфети ретінде қолданылады. Пандан жапырақтары индонезия және малайзия тілдерінде Daun pandan, филиппин тілінде Dahon ng pandan ("пандан жапырағы") немесе pandan, қытай тілінде 斑蘭 (bān lán), тай тілінде ใบเตย (bai toei), вьетнам тілінде lá dứa, бенгал тілінде pulao data, ал сингал және хинди тілдерінде rampe деп аталады. Үндістанда, әсіресе Никобар аралдарында, пандан жемісі Шомпен және Никобар халқының негізгі тағамы болып табылады. Шри-Ланкада пандан жапырақтары көкөніс және ет тағамдарында кеңінен қолданылады және көбінесе үйлерде өсіріледі. Қызыл немесе ақ күріш пісіргенде бірнеше пандан жапырағын қосу да кең таралған. Оңтүстік-Шығыс Азияда пандан жапырақтары көбінесе кокос джемі және пандан торттары сияқты тәттілерге қолданылады. Индонезия мен Малайзияда пандан күріш және карри тағамдарына, мысалы, наси-лемакқа қосылады. Филиппинде пандан жапырақтары кокостың етімен (buko pandan деп аталатын қоспа) десерттер мен сусындарға, мысалы, maja blanca және gulaman-ға қосылады. Үндістан тағамдарында жапырақтарды бірияниге, қарапайым күріштен жасалған күріш пілләфінің бір түріне (жоғары сапалы басмати күрішінен жасалғаннан өзгеше) қосады. Мұның себебі – басмати күріші мен пандан жапырағында бірдей хош иісті зат – 2-ацетил-1-пирролин бар. Шри-Ланкада пандан жапырақтары елдің асханасында кеңінен қолданылады. Кевра (кейде Kevda немесе Kevada деп те жазылады) – пандан гүлдерінен алынған сығылған эссенция, ол үнді тағамдарында сусындар мен десерттерге хош иіс беру үшін қолданылады. Сондай-ақ, кевра немесе кевада діни құлшынада қолданылады, ал жапырақтары Батыс Үндістанда иісі үшін және сәндік мақсаттармен шаш безендіру үшін қолданылады. Жартылай піспеген жемістерді пісіру алдында қайнату керек. Кішкентай жемісті пандандардың дәмі ащы және құрғақ болуы мүмкін. 45-тен астам өсірілетін сорттары белгілі. Егін жинау кезінде кейбір аудандарда пандан тілінде сөйлейтін үй шаруалары бар. Дәмі кокос немесе жаңғаққа ұқсас. Океанияда өсімдіктің барлық бөліктері қолданылады, ал түрлері Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тағамдарда қолданылатындардан өзгеше. Пандандар ағаштары тұрғын үйлерді салуға, киім мен тоқыма өнімдерін жасауға, соның ішінде дilly bags (тасымалдағыш қаптар), жақсы кілемдер немесе ie toga, желкендер, тамақ, дәрі-дәрмек, сән-салтанат, балық аулау және діни мақсаттар үшін материалдарды қамтамасыз етеді. Вануату архипелагында жергілікті тұрғындар панданның қатты тамырларынан, тар кіреберісі бар тор сияқты балық тұзақтарын жасайды.
These plants grow from sea level to an altitude of Pandanus trees are of cultural, health, and economic importance in the Pacific, second only to the coconut on atolls. They grow wild mainly in semi natural vegetation in littoral habitats throughout the tropical and subtropical Pacific, where they can withstand drought, strong winds, and salt spray. They propagate readily from seed, but popular cultivars are also widely propagated from branch cuttings by local people. Those stilt roots emerge from the stem, usually close to but above the ground, which helps to keep the plants upright and secure them to the ground. they are most numerous on the low islands and barren atolls of Polynesia and Micronesia. Other species are adapted to mountain habitats and riverine forests. The tree is grown and propagated from shoots that form spontaneously in the axils of lower leaves. Pandanus fruits are eaten by animals including bats, rats, crabs, and elephants, but the vast majority of species are dispersed primarily by water. Its fruit can float and spread to other islands without help from humans. Fresh leaves are typically torn into strips, tied in a knot to facilitate removal, placed in the cooking liquid, then removed at the end of cooking. Dried leaves and bottled extract may be bought in some places. Finely sliced pandan leaves are used as fragrant confetti for Malay weddings, graves etc. Pandan leaves are known as Daun pandan in Indonesian and Malaysian Malay; Dahon ng pandan (lit. "pandan leaf") or simply pandan in Filipino; 斑蘭 (bān lán) in Mandarin; as ใบเตย (bai toei; ) in Thai, lá dứa in Vietnamese; pulao data in Bengali; and rampe in Sinhalese and Hindi. In India, particularly in Nicobar Islands, pandanus fruit is staple food of Shompen people and Nicobarese people. In Sri Lanka, pandan leaves are used heavily in both vegetable and meat dishes and are often grown in homes. It is common practice to add a few pieces of pandan leaf when cooking red or white rice as well. In Southeast Asia, pandan leaves are mainly used in sweets such as coconut jam and pandan cake. In Indonesia and Malaysia, pandan is also added to rice and curry dishes such as nasi lemak. In the Philippines, pandan leaves are commonly paired with coconut meat (a combination referred to as buko pandan) in various desserts and drinks like maja blanca and gulaman. In Indian cooking, the leaf is added whole to biryani, a kind of rice pilaf, made with ordinary rice (as opposed to that made with the premium grade basmati rice). The basis for this use is that both basmati and pandan leaf contains the same aromatic flavoring ingredient, 2 acetyl 1 pyrroline. In Sri Lanka, pandan leaves are a major ingredient used in the country's cuisine. Kewra (also spelled Kevda or Kevada) is an extract distilled from the pandan flower, used to flavor drinks and desserts in Indian cuisine. Also, kewra or kevada is used in religious worship, and the leaves are used to make hair ornaments worn for their fragrance as well as decorative purpose in western India. while partly ripe fruit should be cooked first. Small fruited pandanus may be bitter and astringent. Over 45 cultivated varieties are known. Entire households will move, and in some areas will speak a pandanus language at harvest time. The taste is like coconut or walnuts. Throughout Oceania, almost every part of the plant is used, with various species different from those used in Southeast Asian cooking. Pandanus trees provide materials for housing; clothing and textiles including the manufacture of dilly bags (carrying bags), fine mats or ie toga; sails, food, medication, decorations, fishing, and religious uses. In the Vanuatu Archipelago, natives make woven fish traps from the hard interior root of the pandanus, made like a cage having a narrow entrance.