Соқпақтың батыры: «Қажақ» Гуннар Сёнстеби өмірі

Кіріспе

Норвегиялық қарсылық күресшісі Гуннар Фридтжоф Турман Сонстеби (Gunnar Fridtjof Thurmann Sønsteby) (11 қаңтар 1918 – 10 мамыр 2012) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Норвегияны оккупациялауы тұсында Норвегия қарсылық қозғалысының мүшесі болған. "Кякан" ("Қияқ") және "No. 24" аттарымен танымал, ол Норвегиядағы ең көп марапатталған азамат еді, соның ішінде Норвегияның ең жоғары әскери наградасы – үш қылышы бар Соғыс кресімен марапатталған жалғыз адам болды.

Ерте өмір және білім

Телемарктағы Рюкан қаласында туған, Маргит пен Густав Сёнстебидің ұлы. Бала кезінде ол мектептегі достарымен бірге Рюкан төңірегіндегі тауларда серуендеуді ұнататын, олардың көптегені кейін оныңмен бірге қарсылық қозғалысына қосылды. Ол қазіргі Rjukan videregående skole-де оқып, examen artium дәрежесін алды. 1937 жылы оның сыныптастарының арасында кейін қарсылық күресшілері болған Кнут Хоугланд, Халвор Ривруд, Олав Скоген, Лейф Нильсен, Рольф Солем, Турюс Арнес, Кнут Берге және Айнар Нордгаард болды. Гимназияны бітіргеннен кейін Ослоға көшіп, Отто Трейдерс бизнес мектебінде оқыды. 1941 жылы Стокгольмдегі кеңседе құпия британдық әскери бөлім – Арнайы операциялар тобына (СОЭ) қабылданып, "Агент 24" болды. 1942 жылы Стокгольмдегі қызмет барысында швед полициясы оны үш айға ұстап, түрмеге қамады, бірақ олар іздеген Гуннар Сёнстеби ол емес екенін сендіре алды. 1943 жылы Норвегияға оралғанда Гестапо оны ұстады, бірақ қашып, Швецияға қашып кетті. Одан Ұлыбританияға жіберілді, сол жылдың маусымында Норвегиядағы британдық операцияларға қатысу үшін құрылған Линге тобына қосылды. Оның міндеттері – Норвегиялық қарсылық қозғалысын ұйымдастыру, оқыту және басқару, ішкі майдан мен сыртқы әлем арасында байланыс орнату және барлау жұмыстарын жүргізу болды. Қазан айында Норвегияға парашютпен секіріп түсіп, Милорг тобының жетекшісі болды. Сол айда ол жаңа құрылған Осло тобының саботаж тобының басшысы болды, оның құрамында Андреас Оуберт, Вигго Аксельсен, Грегерс Грам, Хенрик Хоп, Уильям Хоулдер, Макс Манус, Мартин Олсен, Артур Певик, Биргер Расмуссен, Тор Стенерсен және Эдвард Талаксен болды. D-ден кейін Сёнстеби негізінен Норвегия теміржолдарына бомба шашуға күш салды, осылайша неміс күштерін майданға қайтарудан тоқтатып тұрды. Оның тобы 1945 жылы Дрёбак маңында неміс тасымалдау кемесі "Донауды" батырды. Оккупацияланған аймақта жұмыс істеген және Гестапоның іздеу тізімінде болған Сёнстеби жасыру өнерінде шебер болды. Ол 30-40 түрлі есім мен жеке бастың куәлігімен жұмыс істеді, ал немістер оның нақты есімін соғыс аяқталғанға дейін біле алмады. Оны ешқашан ұстай алмады. Aftenposten газетіндегі некрологында оның тұтқындалудан қашу қабілеті «тапқырлыққа, сәттілікке, сезімталдыққа» және «Осло көшелерінде велосипедпен жүргенде көзден жасырылатын қарапайым сыртқы келбетіне» байланысты деп жазылған. Сёнстебидің іс-әрекеттерінің жазасы ретінде оның әкесі Гестапоға тұтқындалып, 1943 жылдың ақпанынан 1944 жылдың желтоқсанына дейін екі жылға жуық уақытқа кепіл ретінде ұсталды.

Born in Rjukan, in Telemark, he was the son of Margit and Gustav Sønsteby. As a boy he enjoyed walking in the mountains around Rjukan with his school friends, many of whom later became members of the Resistance alongside him. He attended what is now Rjukan videregående skole, earning an examen artium. Among the members of his graduating class in 1937 were later Resistance fighters such as Knut Haugland, Halvor Rivrud, Olav Skogen, Leif Nilsen, Rolf Solem, Turjus Aarnes, Knut Berge, and Einar Nordgaard. After graduating from gymnasium, he moved to Oslo, where he studied at Otto Treiders Business School. In 1941 he was brought into the secret British military unit called Special Operations Executive (SOE) at their office in Stockholm. He became "Agent 24" in the SOE. While on assignment in Stockholm in 1942, he was interned and imprisoned for three months by Swedish police, but managed to convince them that he was not the same Gunnar Sønsteby for whom they were looking. Back in Norway in 1943, he was caught by the Gestapo but managed to escape and flee to Sweden. From there, he was sent to Britain, where in June of that year he enrolled in the Linge Company, which was formed to participate in British led operations in Norway, to organise, instruct, and the lead the Norwegian Resistance Movement, to serve as a link between the home front and the outside world, and to perform intelligence work. In October, he parachuted into Norway and became a leader of the Milorg group. In that same month he also became head of the newly established Oslo Gang, a sabotage group, whose other members were Andreas Aubert, Viggo Axelsen, Gregers Gram, Henrik Hop, William Houlder, Max Manus, Martin Olsen, Arthur Pevik, Birger Rasmussen, Tor Stenersen, and Edvard Tallaksen. After D Day, Sønsteby concentrated largely on bombing Norwegian railways, thereby keeping German reinforcements from being moved back to the front line. His team also sank the German transport ship Donau outside Drøbak in 1945. Operating in occupied territory, and being high on the Gestapo list of wanted men, Sønsteby became a master of disguise. He operated under 30 to 40 different names and identities, and the Germans did not acquire his real name until near the end of the war. They were never able to catch him. His obituary in Aftenposten attributed his ability to elude capture to "resourcefulness, luck, intuition," and "such an entirely ordinary appearance that he was hardly noticed when he rode his bicycle through Oslo's streets." As a punishment for Sønsteby's activities, his father was arrested by the Gestapo and held as a hostage for almost two years, from February 1943 to December 1944.

Өлімнен кейін

2012 жылы 25 мамырда Ослодағы Домкірке шіркеуінде Сёнстебидің мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті. Ханс Мажестітің Корольдік гвардиясының жиырма төрт сарбазы құрмет қарауы жасады, ал қатысушылардың арасында Норвегия королі, Норвегия премьер-министрі, қазіргі және жеті бұрынғы қорғаныс министрі, сондай-ақ Қорғаныс Бастығы болды. Ұлыбританияның Елизавета II патшайымы гүл шоғымен өкілдік етті. Норвегиядағы бірнеше елшіліктердің өкілдері де қатысты, оның ішінде АҚШ-тың Норвегиядағы елшісі Барри Б. Уайт. Табутты көтерушілер алты офицерден құралды, бұл әдетте Корольдік гвардиядан тағайындалатын сарбаздардан өзгеше болды. Олар шіркеуден табутты шығарып жатқанда, төрт Әуе күштерінің F 16 истребителі «жоғалған ұшқыш» салтанатты ұшуын орындады. 2012 жылдың 11 мамырында Ослодағы Қарулы Күштер мұражайында көңіл айту кітабы ашылып, жұртшылыққа қол жетімді болды.

Еске алу қоры

Гуннар Сёнстебидің ескерткіш қорын құру туралы оның қайтысынан жарты жыл бұрын талқыланды. Қор Эрлинг Лоренцен, Ханс Герман Хорн және Инге Стинсланд қорынан түскен қаржылай көмектермен құрылды. Қор жыл сайын ақшалай сыйлықтан және Студентерлундегі Пер Унгтің Сёнстеби мүсінінің кіші нұсқасынан тұратын Гуннар Сёнстеби сыйлығын табыс етеді. Алғашқы сыйлық 2012 жылдың 5 қаңтарында табыс етілді. Жеңімпаздардың арасында Пер Эдгар Коквольд пен Кристин Солберг (2015), Дия Хан және Тронд Баккевиг (2016) және он норвегиялық қатысушы-ардагерлер (2017) болды.

Танымал мәдениетте

Гуннар Сонстебиді 2008 жылғы норвегиялық Екінші дүниежүзілік соғыс туралы "Макс Манус" тамыр тарихында Кнут Йоннер сомдады.