Балапан (Balapan)

Кіріспе

1921 жылы шыққан үнсіз фильм. "The Kid" – 1921 жылы түсірілген американдық үнсіз комедиялық драма. Чарли Чаплин оның сценарийін жазып, өндірген, режиссерлік етіп, сонымен қатар басты рөлде ойнаған. Джеки Куган оның табылған баласы, асырап алған ұлы және серігі рөлінде көрінеді. Бұл Чаплиннің режиссер ретінде түсірген алғашқы толық метражды фильмі болды. Фильм үлкен сәттілікке ие болды және 1921 жылғы ең табысты фильмдердің екіншісі атанды. Қазіргі таңда үнсіз кино дәуірінің ең ұлы туындыларының бірі саналады. 2011 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы оны Ұлттық кино қорына енгізуге шешім қабылдады.

Сюжет

Бір үйленбеген ана қатты қиналғандықтан баласын тастап кетеді. Екі ұры машинаны ұрлап, баланы бір көшеде қалдырып кетеді, оны Тарбаушы табады. Баласын бірнеше адамға тапсыруға тырысқаннан кейін, ол хатты тауып, жүрегі ауырады. Ол баланы үйіне алып барып, Джон деп ат қойып, жиһаздарын оған қарай реттейді. Темірде анасы ойын өзгертіп, баласын қайтаруға оралады; көлік ұрланғанын естігенде, есінен айрылады. Бес жыл өтеді. Бала мен Тарбаушы бір кішкентай бөлмеде тұрады; ақшалары аз, бірақ махаббаттары көп. Олар өзін асырау үшін кішкентай амал қолданады: Бала терезелерді сындыру үшін тас лақтырады, содан кейін Тарбаушы, шынышы болып жұмыс істейді, оған жөндеу үшін ақы төленеді. Осы уақытта анасы бай актриса болып, кедей балаларға сыйлықтар беріп, қайырымдылықпен айналысады. Сәке айқасында, ана мен бала білмейтіндей болып жолдары кесіп қалады. Кейіннен бала басқа баламен ұрысып, айналасындағы адамдар тамашалауға жиналады. Бала жеңіп, екінші баланың ағасының ашуын тудырады, ол Тарбаушыға шабуыл жасайды. Ана төбелесді тоқтатады, бірақ ол кеткеннен кейін қайта басталады, ал Тарбаушы "үлкен ағаның" басын кірпішпен соғып, ол теңселіп кеткенше ұрып-соғады. Біраз уақыттан кейін ана Тарбаушыға бала ауырғанда дәрігер шақыруға кеңес береді. Дәрігер Тарбаушы баланың әкесі емес екенін анықтап, билік органдарына хабарлайды. Екі адам баланы жетімдер үйіне алып кетуге келеді, бірақ төбелес пен қуғыннан кейін Тарбаушы мен бала бірге қалады. Ана баланың жағдайын білу үшін келгенде, дәрігермен кездеседі, ол оған хатты көрсетеді (ол оны Тарбаушыдан алған); ол оны жылдар бұрын баласына қалдырғанын таниды. Енді қашқындар Тарбаушы мен бала түнді жалқы үйde өткізеді. Үй иесі биліктен ұсынылған 1000 долларлық сыйлық туралы біліп, баланы полиция бөліміне апарып, Тарбаушы ұйықтағанда. Көзінен жас ағып тұрған ана ұзақ уақыттан бері жоғалған баласымен қайта қосылғанда, Тарбаушы жоғалған баланы асықпай іздейді. Ол табысқа жете алмай, олардың қарапайым үйінің есігіне оралады, онда ол ұйықтап, "Арман еліне" кіреді, онда оның көршілері періштелер мен шайтандарға айналады. Бір полицей оны оятып, сарайға апарып тастайды. Сонда есік ана мен бала ашады, бала Тарбаушының құшағына секіріп түседі, оны жылы қарсы алады.

With much anguish, an unwed Mother abandons her child, placing him in an expensive automobile with a handwritten note: "Please love and care for this orphan child". Two thieves steal the car and leave the baby in an alley, where he is found by The Tramp. After some attempts to hand off the child on to various passers by, he finds the note and his heart melts. He takes the boy home, names him John and adjusts his household furniture for him. Meanwhile, the Mother has a change of heart and returns for her baby; when she learns that the car has been stolen, she faints. Five years pass. The Kid and the Tramp live in the same tiny room; they have little money but much love. They support themselves in a minor scheme: the Kid throws stones to break windows so that the Tramp, working as a glazier, can be paid to repair them. Meanwhile, the Mother has become a wealthy actress and does charity by giving presents to poor children. By chance, as she does so, the Mother and the Kid unknowingly cross paths. The Kid later gets into a fight with another local boy as people in the area gather to watch the spectacle. The Kid wins, drawing the ire of the other boy's older brother, who attacks the Tramp as a result. The Mother breaks up the fight, but it starts again after she leaves and the Tramp keeps beating the "Big Brother" over the head with a brick between swings until he totters away. Shortly afterward, the Mother advises the Tramp to call a doctor after the Kid falls ill. The doctor discovers that the Tramp is not the Kid's father and notifies authorities. Two men come to take the boy to an orphanage, but after a fight and a chase, the Tramp and the boy remain side by side. When the Mother comes back to see how the boy is doing she encounters the doctor, who shows her the note (which he had taken from the Tramp); she recognizes it as the one she left with her baby years ago. Now fugitives, the Tramp and the boy spend the night in a flophouse. Its proprietor learns of a $1,000 reward offered by the authorities and takes the Kid to the police station, while the Tramp is asleep. As the tearful Mother is reunited with her long lost child, the Tramp searches frantically for the missing boy. Unsuccessful, he returns to the doorway of their humble lodgings, where he falls asleep, entering a "Dreamland" where his neighbors have turned into angels and devils. A policeman awakes him and drives him off to a mansion. There the door is opened by the Mother and the Kid, who jumps into the Tramp's arms, and he is welcomed in.

Өндіріс

Чаплин «Бала» фильмін жазды, өндірді, режиссерлік етті, монтаждады және бас рөлде ойнады, содан кейін музыкасын жазды. Комедиялық және драмалық элементтердің инновациялық үйлесімімен фильм үнсіз кезеңнің ең ұлы туындыларының бірі саналады. Чаплиннің өмірбаянын жазған Джеффри Вэнс бұл фильмнің «комедия мен драманың керемет үйлесімімен Чаплиннің ең жеке және автобиографиялық туындысы екенін айтуға болады» деп мәлімдейді.

Фильм сол кезде водевильде ойнаған Куганды киноның алғашқы балалар жұлдызына айналдырды. Фильмде бейнеленген қарым-қатынастың тереңдігі Чаплиннің бірінші туған ұлының өндіріс басталғанға дейін он күн бұрын қайтыс болуымен байланысты болуы мүмкін деген болжам бар. First National компаниясы фильмді жеті бөліктен тұратын емес, екі бөліктен тұратын комедия ретінде шығаруды қалаған. Чаплин фильмді толыққанды туынды ретінде шығаруды талап еткен. Оны 3 жеке қысқа фильм ретінде шығару First National компаниясы Чаплинге төлейтін жалақыны да айтарлықтай азайтатын еді. 1920 жылы өндіріс аяқталғаннан кейін фильм Чаплиннің бірінші әйелі Милдред Харристің ажырасу ісіне тартылды, ол Чаплиннің мүлігін тәркілеуге тырысты. Чаплин және оның серіктестері түсірілмеген материалды Солт-Лейк-Ситиге жасырып әкеліп, Юта қонақ үйінің бір бөлмесінде монтаждады. Фильмді толыққанды шығару үшін және оны ажырасу процесінің бөлігіне айналдырмау үшін Чаплин First National компаниясының басшыларына фильмнің монтаждалған нұсқасын көрсетті. Ол осы көрсетуді келісімшартты қайта келісу үшін пайдаланды. Чаплин соңында қазіргі көрермендер үшін тым сезімтал деп санайтын сахналарды алып тастады және фильмнің қайта шығарылуы үшін жаңа музыкалық қосымша жазды. «Бала» фильмінің қайта өңделген нұсқасы 1972 жылдың 4 сәуірінде Нью-Йорктегі Филармония залында Линкольн орталығының Кино қоғамының Чаплинге арналған гала-кешінде әлемдік премьерасын өткізді, онда Чаплин де қатысты.

Қабылдау

"Бала" 1921 жылғы 21 қаңтарда Нью-Йорктегі Карнеги залында Ұлттық кинорежиссерлер кеңесінің Балалар қорының пайдасына премьераланды. 1921 жылғы 5 ақпанда шыққан "Exhibitor's Herald" журналында Рэндольф театрында көрсетілімдегі фильмнің толық жарнамасы жарияланды. First National Pictures компаниясының жарнамасында Чикаго газеттерінен жоғары бағалар келтірілді, соның ішінде The Chicago Herald және Examiner газеттері: "The Kid әлемдегі ең ұлы театр өнерісін кім сомдайды деген мәселені біржола шешеді. Чаплин сіз ешқашан көрмеген ең жақсы, ең нәзік актерлік шеберлікті көрсетеді, және әрбір комедиялық эпизодқа қарамастан, классикалық, тамаша сахна бар. Оның қимылдары құлшынысқа толы, қоздырып, қарсы тұруға мүмкін емес. Ең мейірімді әже де жамбасын жарып алады. Ол – бүгінгі таңда тірі ең жақсы Гамлет. Джеки Куган – сіз көрген ең жақсы бала актер. Әйелдер оны көргенде жасқа толы болып жылайды. "Баланың" екі жағы бар. Оның оң қолғабы көз жасының інжу-маржандарымен, ал сол жағы күлкінің жылқы табанымен толтырылған. Суреттей келісімді. Бірге көрінетін алты рулон; кез келген адамнан да көңілді алты рулон; фильмдердегі кез келген нәрседен де қайғылырақ және қарапайым алты рулон; фильмдердің барлық кемшіліктерін өтеуге дайын алты рулон. Theatre Magazine журналының бір рецензенты: "[Чаплиннің] жаңа картинасы, "Бала", осы танымал киножұлдызының бұрынғы еңбектерінен әзіл-қалжың мен Чаплиннің ерекше қайғысын асып түседі. Жаңа "Бірінші Ұлттық" шығарылымында күлкіден гөрі көз жасы көп, бұл Чаплиннің комедиядан гөрі трагедияда да шебер екенін дәлелдейді. "Бала" кино шедеврі саналады". The New York Times журналының рецензенты фильмге ара-тұра пікір білдіріп, былай деп жазды: "Чарли Чаплин өзінің бұрынғыдан да жақсы, тіпті одан да жақсы, бірақ өкінішке орай, оның ең нашар жақтары да бар, бірақ бұрынғы фильмдерін бұзғандай емес". Рецензент сюжетті, комедияны, кейіпкерлерді және "қайғының тепе-теңдігін" мақтайды, Чаплиннің "клоуннан гөрі комедиан" екенін айтады, бірақ "Баланың" кемшілігі – Чаплиннің басқа фильмдерін де бұзғандай, оның қарапайымдылығы немесе дөрекілігі дейді. Бұл туындыда оның аздаған бөлігі бар, тек екі сахна кейбіреулерге әсіресе ұнамайды. Олар өте күлкілі. Бұған дау жоқ. Біреу оларға күледі, бірақ көптері күлмеуге тырысады және күлгендері үшін өзіне және Чаплинге ашуланып, мазасыздық сезінеді. Бұл жақсы емес. Жақсы талғамды қорлаған күлкі жеңіске жетпейді. Осы сахналар "Бала" фильмінен ешқашан шығарылмауы керек. Оларсыз ұзақ және қызықты ойын-сауыққа толы. Неге Чаплин мұндай кадрларды қалдырмайды? Неге кинотеатр операторлары оларды өшірмейді?"

The Kid premiered on January 21, 1921, at Carnegie Hall in New York City as a benefit for the Children's Fund of the National Board of Review of Motion Pictures. The February 5, 1921 issue of Exhibitor's Herald, contained a full spread advertisement for the film playing at the Randolph Theatre. The advertisement from First National Pictures featured high praise from Chicago based newspapers including this review from The Chicago Herald and Examiner:The Kid settles once and for all the question as to who is the greatest theatrical artist in the world. Chaplin does some of the finest, most delicately shaded acting you ever saw anywhere, and for every slapstick furore in it there is a classic, exquisite scene. His action are riotous, convulsive, irresistible. The gentlest grandmother will bust a midriff. He's the best Hamlet alive today. Jackie Coogan is the best child actor you ever saw. Women wept just to see him. The Kid is two fisted. It's right glove is packed with the pearls of tears, its left with the horseshoe of laughter. The picture is perfection. Six reels that seem like one; six reels that are funnier than the work of any other human being; six reels that are sadder and simpler than anything in pictures; six reels that will atone for anything the movies have ever done. A reviewer from Theatre Magazine glowingly wrote: "[Chaplin's] new picture, The Kid, certainly outdoes in humor and the special brand of Chaplin pathos anything this popular film star has yet produced. There are almost as many tears as laughs in the new First National release which proves the contention that Chaplin is almost as good a tragedian as he is a comedian. The Kid may be counted as a screen masterpiece." The reviewer for The New York Times gave more of a mixed reception to the film, writing: "Charlie Chaplin is himself again at his best, in some ways better than his previous best, and also, it is to be regretted, at his worst, only not with so much of his worst as has spoiled some of his earlier pictures." The reviewer praises the plot, the comedy, the characters, and the "balance of sadness" with Chaplin being "more of a comedian than a clown", but writes that the blemish on The Kid is the same that has marred many of Chaplin's other pictures vulgarity, or coarseness. There is only a little of it in the present work, just two scenes that will be found particularly offensive by some. They are funny. That cannot be denied. One laughs at them, but many try not to, and are provoked with themselves and Chaplin for their laughing. This is not good. The laugh that offends good taste doesn't win. And these scenes would never be missed from The Kid. It has plenty of unadulterated fun to go far and long without them. Why can't Chaplin leave out such stuff? Why don't the exhibitors delete it?"

Мұра

Чаплиннің өмірбаясын жазған Джеффри Вэнс Чаплиннің "Бала" фильмінің мұрасы туралы былай деп жазады: "Бала кино өнеріне маңызды үлес қосты, себебі Чаплин толық метражды комедияда драмалық эпизодтарды жаңаша пайдаланды, сонымен қатар фильм өзінің авторы туралы көп нәрсені ашады. Чаплин "Бала" фильмінің алғы сөзін жазғанда, "Күлімдеу сыйлайтын, мүмкін, бір тамшы жасқа да себеп болатын картина" деді, ол сөзсіз өзінің көркемдік қағидалары мен өмірін ойлап жазған". Мэри Пикфорд бұл фильм туралы: "Бала – экран тілінің ең керемет үлгісі, ол субтитрлерге емес, оқиғаның өрбуына және актерлер ойынына негізделген" деді. 2011 жылдың желтоқсан айында "Бала" фильмі АҚШ Конгресінің кітапханасының Ұлттық кино тізіміне енгізілді. Тізімде фильм "көңілді драма, әлеуметтік мәселелерге назар аудару және тапқыр комедияның шеберлікпен үйлесімі" деп сипатталды, сондай-ақ Чаплиннің "әдеттегі қысқа фильмдерінен асып, өнерін дамыту қабілеті" және "көрермендерден түрлі эмоцияларды ояту үшін слэпстик пен қайғыны шеберлікпен үйлестіре білуі" жоғары бағаланды.