Кіріспе

Сулланың Понттың Архелайынан жеңісі

Хаеронея шайқасы б.з.д. 86 жылы Боэотиядағы Хаеронеяның жанында, Бірінші Митридат соғысы кезінде римдік Луций Корнелий Сулла әскері мен Митридаттың генералы Архелай арасында болды. Шайқас Понт армиясының толық жеңілісімен және римдіктердің шешуші жеңісімен аяқталды.

Понт әскерлері

Митридаттың қолбасшыларының бірі Таксиль және үлкен әскер Архелай мен оның әскеріне қосылу үшін Елате жазығына жіберілді. Бейкер одақтас әскерлерді есептемегенде, 17 000-нан аспайтын рим әскері және жау Понт әскерінің саны сол әскерлерден 5 есе көп, яғни шамамен 85 000 әскер болғанын айтады. Дельбрук 120 000 әскердің болжамды санын, сондай-ақ "сәл кем" 60 000 азиялықтың санын ұсынады. Дельбрук қолжетімді бастапқы дереккөздер туралы пікір білдіреді және әсіресе Плутарх сияқты сол кездегі басқа тарихшылар қолданған Сулланың "бұлыңғыр және мақтанғаныш" естеліктеріне сілтеме жасайды. Митридаттың әскерлері грек және шығыс элементтерінен құралған, жаяу әскері македониялық үлгідегі фалангалардан, ал зымырандық бөлімдер үшін Понт фалангаларынан, ал атты әскері атты әскер мен орақ тісті соғыс машиналарын қамтыды. Бейкердің сөзіне сәйкес, олардың 17 000-нан азы римдіктер болса, қалғаны Македония және Грекия одақтастарынан тұрды. Алайда, Бейкер соғысқа қатысқан македониялық және грек сарбаздарының нақты санын көрсетпейді, тек одақтастар ескерілгеннен кейін рим және понт әскерлері арасындағы "үштен астам" айырмашылықты атап көрсетеді.

Кіріспе

Понт әскерлері аңғарда орналасып, ауылды тонап, өртеп жіберген көптеген азық-түлік іздеу отрядарын жіберді. Бұл әрекеттің екі мақсаты болды: біріншіден, Сулла әскерлерінің тәртібін сақтауға тырысты, екіншіден, оларды шаршатып, шайқасқа көбірек дайын болуын күтті. Әскерлері оған шайқас сұрап келгенде, Сулла оларға қарсы шығып, олардың жаңадан пайда болған шайқасуға деген құлшынысының себебі – жұмыс істеуге ынқылабсыздық екенін айтты және оларды Парапотами тауына шығуға шақырды. Соңында Габиний мен бір толық легион Хайронея қаласын басып алуға жіберілді. Мұрена, Хайронея тұрғындарының көмегімен, оң фланга қарсы сақтықпен шабуыл жасады. Ол жоғарыдан шабуылға ұшырап, үлкен шығындарға және шамамен 3000 қазаға әкеліп, төмен түсіп кетті. Ал Понт күймелері орталықтағы Габинийге қарсы шабуылдады, ол өз әскерлерін өзі дайындаған қорғаныс тіректерінің артына шегіндірді, бұл күймелердің шабуылын тоқтатты. Легионерлер, еркіндік күрескерлерімен емес, құлдармен шайқасуға мәжбүр болғандықтан, ашуланып, қатты күшпен соғысты. Олар жаудың ұзын сүмбілелерін қысқа қылыштармен және қалқандармен тойтарып, кейбір жағдайларда оларды жалаңаш қолдарымен тартып алды. Осы уақытта Архелай оң жаққа қарай кеңейіп, Мұренаны римдіктердің сол қанатында қоршауға алды. Хортензий, өзінің басқаруындағы қосалқы когорталармен Мұренаға көмекке келді, бірақ Архелай 2000 атты әскерімен жылдам манөвр жасап, оны тау етегіне итеріп жіберді, онда Хортензийдің әскері оқшауланып, жойылу қаупіне тап болды. Мұны көрген Сулла, римдіктердің әлі де қатыспаған оң жағындағы атты әскерімен далаға шапты және Архелайды шегінуге мәжбүр етті. Понт қолбасшысы осы мүмкіндікті пайдаланып, Сулланың кеткенінен әлсіреген римдіктердің оң жағына шабуыл жасады. Сонымен қатар, ол Таксильге қола қалқандарымен Мұренаға шабуылды жалғастыруды тапсырды, ол Хортензийдің шегінуінен кейін әлсіреген еді. Мұренаны күшейту үшін Хортензийге 4 когорта жіберген Сулла, өзінің атты әскерімен оң жаққа тез қайтып оралды, сонымен қатар Хортензийдің күшінен бір когортаны және (болжамды) Галбаның басқа резервінен тағы екеуін алып келді. Римдіктер онда жақсы қарсылық көрсетті, ал Сулла келгенде олар Понт желісін бұзып, оларды Кефис өзені мен Аконтион тауына қарай қуды. Орталық Габинийдің басшылығымен алға жылжыды, ол жау әскерін қырды.

Салдары

[[Файл:Сулла монетасы. jpg|thumb|Сулла шығарған күміс денарий. Беткі жағы: Венераның басы; оң жағында, алақан ұстаған Купидтің бейнесі. Артында: Капис пен литус екі трофейдің арасында, бұл Хайронея шайқасынан кейін Сулла орнатқан екі трофей болуы мүмкін және соғыстан кейін Сулланың шығарған монеталарында бейнеленген. 1990 жылы археологтар Исома төбесінде Тюрий трофейінің бірнеше бөліктерін тапты. Бұл ақшыл сұр мәрмәрден жасалған төменгі жағында қос жиекті, ал үстінде дөңгелек өрнектелген шаршы негіз болды, ол ойықсыз бағананы тіреп тұрды, оның үстінде паноплидің тас мүсіні орналасқан болуы мүмкін (мүсін табылған жоқ, бірақ Афина монеталарындағы трофейлердің бейнесімен салыстырылады, сондай-ақ осы кезеңде Орхоменде табылған нұсқасы бар). Негіздің алдыңғы жағында ретсіз жазу бар:

Хайронеядан шыққан Плутарх, трофейде Сулланың есімімен қатар, Арес, Нике және Афродита құдайларының есімдері (= Марс, Виктория және Венера) жазылғанын хабарлайды, бірақ бұл жазу сақталмаған. Шайқастан кейін Архелай Эвбея аралына қашып, ондағы флотты пайдаланып, қарсыластарының теңіз жолдарын қиындата бастады және римдіктер мен олардың одақтастарына шабуылдар жасады. Сулла Фиваға келген кезде жеңіс ойындарын өткізді, сол кезде ол жақында Эпирге қонған Луций Валерий Флакк жақындап келе жатқанын білген болуы мүмкін. Шабуыл болған жоқ, біраз уақыттан кейін Флакк әскерлері Сулланың жағына біртіндеп қашып бастады, соңында Флакк лагерьді тастауға немесе бүкіл әскерін жоғалтуға мәжбүр болды. Сулла әскерін Хайронеядан шығысқа бірнеше шақырым қашықтыққа жылжытып, Орхомен маңындағы стратегиялық тұраққа орналасты. Осы жерде Сулла Архелайға қарсы Орхомен шайқасында тағы да, сандық артықшылығына қарамастан, кездесті.]]