Кіріспе

Ресейлік-американдық авиацияның пионері Александр Николаевич Прокофьев де Северский (Алекса́ндр Никола́евич Проко́фьев Се́верский) (7 маусым 1894 – 24 тамыз 1974) – авиацияны дамытуға үлес қосқан ресейлік-американдық ғалым, өнертапқыш және стратегиялық әуе күшінің жақтаушысы.

Ерте өмір

Асыл текті орыс әулетінен шыққан Северский Ресей империясының Тифлис қаласында (қазіргі Тбилиси, Грузия) дүниеге келді. Ол 10 жасында әскери мектепке түсті. Северскийдің әкесі ұшаққа ие болған алғашқы орыс авиаторларының бірі болды (Михеил Григорашвили салған, өзгертілген Blériot XI) және 14 жасында, Северский Ресей императорлық теңіз академиясына қабылданғанда, әкесі оған ұшуды үйреткен еді. 1914 жылы инженер мамандығын бітірген лейтенант Северский Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда эсминецтер флотилиясында теңізде қызмет етіп жүрген.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Северский теңіз авиаторы болып таңдалып, Севастопольдегі әскери авиация мектебіне жіберілді. 1914-15 жылдары авиация саласында аспирантураны бітірген соң, 1915 жылдың жазында Балтық флотының авиациялық бөліміне ұшқыш ретінде қайта тағайындалды. Рига шығанағында қызмет етіп тұрғанда, алғашқы миссиясында неміс эсминеціне шабуыл жасады, бірақ бомбаларын тастамас бұрын, жаудың зениттік отына түсіп қалды. Апат кезінде бомбалар жарылып, оның бақылаушысы қаза танып, Северский ауыр жарақат алды. Дәрігерлер оның аяғын тізеден төменгі жағын ампутациялады, және жасанды аяқ орнатылғанмен, наразылығына қарамастан, билік оны қайтадан соғысқа қабілетсіз деп тапты. Жоғары басшылығына әлі де ұша алатынын көрсету үшін, Северский еш хабарсыз әуе шоуына келді. Оның жоспарсыз, шабытты әуедегі көрсетілісінен кейін, билік оны тұтқындады. Патша Николай II оның ісіне араласып, 1916 жылдың шілдесінде де Северский жауынгерлік міндеттерге оралды және үш күннен кейін алғашқы жау ұшағын атып түсірді. 1917 жылдың ақпанында 2-ші теңіз әскери эскадрильясының құрама командирі болды, бірақ атпен жүргізілген көлік апатынан салдарынан сау аяғы ауыр жарақат алды. Мәскеуде ұрыс авиациясының бас штабында қызметтен кейін, Северский қайтадан жауынгерлік міндеттерге оралды. 1916 жылдың 14 қазанында жау территориясына құлап, бірақ өз қатарларына қауіпсіз оралып қайтты. Ол барлығы 57 жауынгерлік миссияға қатысып, алты неміс ұшағын атып түсірді (13 жеңіске ие екенін мәлімдегенімен, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Ресейдің үшінші аса көрнекті ұшқышы болар еді, бірақ бұл мәлімдемелер күмәнді). Лейтенант Северский осы соғыстағы Ресей теңіз авиациясының ең үздік асы болды. Соғыс кезеңіндегі қызметі үшін Северскийге Әулие Георгий ордені (4-дәреже), Әулие Владимир ордені (4-дәреже), Әулие Станислав ордені (2- және 3-дәреже), Әулие Анна ордені (2-дәреже, 3-дәреже және 4-дәреже) табыс етілді.

АҚШ-қа көшіп кету

1917 жылғы революция кезінде Северский Санкт-Петербургте дислокацияланған және Балтық флотының бас қолбасшысының өтінішімен әскери формасын кие берді. Манхэттенге қоныс аударғаннан кейін, ол қысқа мерзімге ресторан иесі болды.

Авиациялық мансап

1918 жылы Северский пилот ретінде Соғыс департаментіне қызметін ұсынды. Генерал Уильям Кенли, Сигнал корпусының бастығы, оны Буффало ауданына қатысты инженер-консультант және сынақ пилоты етіп тағайындады. Атысты тоқтатудан кейін Северский әуе күшінің жақтасы генерал Билли Митчеллге көмекші болып, оған әуе күшінің жауынгерлік кемелерді батыру мүмкіндігін дәлелдеуге көмектесті. 1921 жылы Северский әуеден ауаға отын құюға алғашқы патентті алды. Келесі бірнеше жылда 364 патенттік талап тіркелді, олардың ішінде 1923 жылы Sperry Gyroscope Company компаниясымен бірге жасаған алғашқы гироскопиялық тұрақтандырылған бомбалық нысана да болды. Армия Әуе корпусының резервіне қосылғаннан кейін, 1928 жылы Северский майор болып тағайындалды. Бұрынғы EDO Aircraft Corporation компаниясының Лонг-Айлендтегі Колледж-Пойнттағы ұшақ зауытына көшкеннен кейін, Северскийдің патенттері жаңа компанияның негізгі активтеріне айналды. Лицензиялық өндіріске емес, зерттеу және жобалауға инвестиция салуға ниеттенген Seversky Aircraft компаниясының көптеген инженерлері орыс және грузин болды, олардың ішінде бас инженер Майкл Грегор және Александр Картвели де бар. Северскиймен бірге инженерлер SEV 3 –ті дамыған металлдан жасалған, көп орындық моноплан амфибиялық ұшаққа айналдырды. Бұл жаңашыл конструкция 1933–1939 жылдардағы Ұлттық әуе жарыстарында көптеген жылдамдық рекордтарын орнатты, көбінесе компанияның ең жақсы «сатушысы» болған Северскийдің өзі ұштырды. 1935 жылдың 15 қыркүйегінде, сағатына 230 мильден астам жылдамдықпен ұшып, Северский поршеньді қозғалтқышпен жұмыс істейтін амфибиялық ұшақтардың жылдамдығы бойынша әлемдік рекорд орнатты. Северский 1938 жылы континенттік жылдамдық рекордын да орнатты. SEV 3 ұшағы SEV 3XLR және 2 XP (екі орындық, тәжірибелік) истребитель, BT 8 оқушылық және SEV 1P (бір орындық) истребитель сияқты озық ұшақтар отбасының бастауы болды. Ең радикалды өзгеріс SEV 1P ұшағының тұрақты шассисіне артқа қарай жиырылатын негізгі тіреу орнатылғанда болды, нәтижесінде сәтті P 35A истребитель сериясының прототипі пайда болды. Северский басқарған Seversky Aircraft жобалау бюросы 25 түрлі инновациялық жобаға жауапты болды, олардың көптегені «өлі туған» болды, соның ішінде «Seversky Super Clipper» – сегіз қозғалтқышты, 250 фут қанат көпірлі трансокеандық көлік және төрт орындық, үш дөңгелекті «Seversky Executive» жоғары жылдамдықты жеке ұшақ. Бірнеше мемлекеттік келісімшартқа қол жеткізгеніне қарамастан, Seversky Aircraft Северский басқаруымен пайда таба алмады және 1938 жылдың қыркүйегінде компанияны Пол Мур (Эдвардтың інісі және мұрагері) қайтадан құтқаруға мәжбүр болды. Оның құтқаруды қаржыландыруы Северскийдің президенттік бюджетін қысқарту және директорлар кеңесінің басқарушы директор Уоллес Келлетке көбірек билік беруімен байланысты болды. Северский жапондықтармен 20 SEV 2PA B3 истребительін сатып алу туралы құпия келіссөздер жүргізгені Соғыс департаментімен қарым-қатынасты нашарлатты, нәтижесінде АҚШ үкіметі USAAC-қа P 35 тапсырысын 76 ұшақтың бастапқы партиясымен шектеуге қысым жасады. 1938–1939 жылдардың қысында Северский Еуропаға саттық сапарына кеткен кезде, Басқарма 1939 жылдың 13 қазанында операцияны қайта ұйымдастырып, оны Republic Aviation Corporation деп атады, Келлет жаңа президент болды. Северский сотқа шағымданып, ақталуды талап етті, бірақ сот процесі ұзаққа созылғандықтан директорлар кеңесі оны өзі құрған компаниядан шығарып салды. Republic Aviation екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өнеркәсіптік алыпқа айналып, Republic P 47 Thunderbolt-ты жобалап, өндірді және соғыстан кейінгі жылдары, 1965 жылы Fairchild сатып алғанға дейін табысты истребительдердің үздіксіз желісін жасады.

Әуе күшінің қорғаушысы

Екінші дүниежүзілік соғыс жақындаған сайын, Северский әуе соғысы теорияларын жасауға ден қойды. Перл-Харборға шабуылдан кейін көп ұзамай, ол 1942 жылдың сәуір айында "Әуе күші арқылы жеңіс" атты кітабын жазды, онда әуе шабуылын стратегиялық түрде қолдануды жақтады. Диснейдің анимациялық фильмі кассада және сыншылар тарапынан жылы қабылданудың орнына, Дисней студиясының стандартты туындыларынан ерекшеленгендігін, абстрактілі саяси аргументке негізделген күшті пропагандалық хабарды таратып жатқандығын айтты. Дегенмен, соғыс жылдарындағы кітап пен фильмнің ықпалы зор болды, бұл халықтың әуе күшінің стратегиялық маңызы туралы білуін қамтамасыз етіп, ұлттық дебатты қозғады. Северский – 1946 жылы Стратегиялық Әуе Командысы құрылып, Convair B-36 және Boeing B-47 Stratojet сияқты ұшақтар жасалғанда өз көзқарастары іске асырылған стратегиялық әуе күшін жақтағандардың бірі болды. Северский жаңа ұшақтар мен қару-жарақтар туралы идеяларын жариялауды жалғастырды, әсіресе 1964 жылғы Ionocraft – жоғары кернеулі разрядтан туындаған иондық желмен жұмыс істейтін бір адамдық ұшақ болатын. Лабораториялық демонстрацияда 60 граммдық модельді көтеру үшін 90 ватт энергия қажет екені мойындалды, ал адам тасымалдайтын нұсқасы ешқашан жасалмады. Соғыстан кейінгі жылдары Северский авиация және әуе күшін стратегиялық қолдану туралы лекция оқып, жазуын жалғастырды, сондай-ақ өзінің маңызды еңбегін "Әуе күші: Сақталу кілті" (1950) және "Америка: Өліміне әлі ерте!" (1961) кітаптарымен толықтырды.

Жеке өмір

Северский 1923 жылы Нью-Орлеандық қоғамдық қайраткер Эвелин Оллифантқа (1907–1967) үйленді. Ол өзі де ұшқыш ретінде жақсы танымал болды. Екеуі Нью-Йорк қаласында (Central Park South, 40 мекенжайы бойынша) қоныстанды. 1927 жылы Северский АҚШ азаматтығын алды. 1967 жылы миссис де Северски 60 жасында Ашарокен жағажайындағы шалғайдағы үйінде қайтыс болды. Көптеген адамдар оны "әсем" және "шоумен" деп сипаттаған, Северский әрқашан жұртшылықтың назарын аударуға шебер болды және жаңалықтарға лайық, танымал тұлға саналды. 1942 жылы "Нью-Йорк Таймс" газеті оның тұрған жерінің бірін жариялап, "Ұшақ жасаушы пәтер жалдады: майор Северский 40-шы Орталық Парктің оңтүстігіндегі жеті жаңа тұрғынның бірі" деп хабарлады. Северский Нью-Йорк технология институтының негізін қалаушысы және қамқорлық кеңесінің мүшесі болды, ол 1972 жылы Альфред И. Дюпонт салған әсем сарайды сатып алды. Ол оның құрметіне "ДеСеверски орталығы" деп аталды және қазір тойлар үшін танымал орынға айналды. Северский 1974 жылы Нью-Йорктегі Мемориалдық ауруханада қайтыс болды және Бронкстағы Вудлон зиратына жерленді.

Құрметтер

1939 жылы авиация саласындағы жетістіктері үшін Хармон трофейін алды. Әуе күші саласындағы еңбегі үшін Северский 1945 жылы президент Гарри Трумэннен "Еңбекке арналған медаль" және 1969 жылы Әуе күштері Бас штабтарының арнайы кеңесшісі қызметін атқарғаны үшін "Ерекше қызмет көрсеткені үшін медаль" алды. 1970 жылы Северский Ұлттық авиациялық даңқ залына енгізілді. 1972 жылы ол Америка жетістіктері академиясының "Алтын тақта" сыйлығын алды.