Кіріспе

Сицилия мен Тунис арасындағы бұғаз, Сицилияны Италияның қалған бөлігінен бөліп тұратын сулар.

Сицилия бұғазы (Сицилия теңізі, Сицилия арнасы, Сицилия бұғазы, Сицилия тарлауығы және Пантеллерия арнасы; ; , مضيق صقلية ALA немесе مضيق الوطن القبلي ALA) – Сицилия мен Тунис арасындағы бұғаз. Бұл бұғаздың ені шамамен шақырымға жетеді және Тиррен теңізі мен Батыс Жерорта теңізін Шығыс Жерорта теңізінен бөліп тұрады. Ең терең нүктесі болып табылады. Пантеллерия аралы бұғаздың ортасында орналасқан. Сицилия мен Тунис арасында Сицилия бұғазы арқылы тұрақты паром қатынасы бар; екі аймақты байланыстыратын туннель салу ұсынылып келеді.

Ағыстар

Тұмсықтағы терең ағымдар шығыстан батысқа қарай ағып, бетке жақын ағым батыстан шығысқа қарай жылжиды. Бұл ерекше су ағысы мұхит зерттеушілерін қызықтырады. Орта Жерорта теңізінде бұл топографиялық жағынан күрделі аймақтардың бірі. Ұзындығы 600 км, ол Жерорта теңізінің шығыс және батыс бөліктерін байланыстырады. Тұмсық екі жүйемен шектеледі: шығыс жағында Ион теңізімен, Мальта банкінен оңтүстікке қарай 560 м тереңдікте, ал батыс жағында екі арна арқылы Батыс Жерорта теңізі бассейнімен байланысады. Сицилияға жақын арна тар және шамамен 430 м терең, ал Тунис жағындағы арна кеңірек және ең тереңдігі 365 м. Осы екі түрлі арнасы бар батиметрияға байланысты, тұмсық "екі табалдырықты тұмсық" деп аталады. Орталық аймақтағы тұмсықтың ені 50 км-ден 100 км-ге дейін, ал тереңдігі 700 м-ден 900 м-ге дейін жетеді, бірақ кейбір бөліктері тіпті 1800 м тереңдіктегі шатқалдардан тұрады. Бетінде және жоғарғы 200 м-де, өзгертілген Атлант мұхиты сулары (MAW) арқылы шығысқа қарай ағым байқалады. Бұл шығысқа қарай ағып жатқан судың астында Левант аралық сулары (LIW) батысқа қарай ағып жатыр. Тұмсықтың түбіне жақын салыстырмалы түрде аз ағым байқалды. Бұл тамыр LIW-пен бірге жүреді, бірақ басқаша сипатталады. Су ағыны "шығыс Жерорта теңізінің терең сулары" (tEMDW) деп аталады және LIW-ге қарағанда жаңа, суық және тығыз (теңіз суының ықтимал тығыздығы, σθ, шамамен 29,10) судан тұрады. Ион теңізінде ол Шығыс Жерорта теңізінің терең сулары мен LIW арасындағы өтпелі қабатты толтырады. Бұл тығыз су сағадан 300 м тереңдікте шығып, LIW-ден жоғары тығыздығына байланысты, Сицилия жағалауымен ағып жатқан Тиррен теңізіне жеткенде 1800 м дейін төмендейді. Бұл тығыз су ағысының күрт төмендеуі мұхит зерттеушілерінің қызығушылығын тудырады. Бұл tEMDW ағынына қатысты екінші қызығушылық – ол Мальта табалдырығының орта сызығын кесіп өтеді. Тығыз су ағысы батыс жағына жеткенде, Сицилиялық шельфтің орнына Тунис жағалауымен ағып өтеді. Су массасы 300 м тереңдікте ағып, LIW астында tEMDW батысқа қарай жылжиды. Ағыс бойында LIW жылдамдығы төмендейді және тығыз су ағыны Сицилия жағалауында табиғи түрде орналасқан геострофиялық позицияға оралады. Мұнда тығыз су мұхиттың терең теңізіне, шамамен 1500 м–1850 м тереңдікке дейін батып кетеді. Интерфейс еңістігінің бұл инверсиясы мүмкін, өйткені жүзу және Кориолис күштері бір-бірін "геострофиялық тепе-теңдік" деп аталатын тепе-теңдікте теңгеріп тұрады, бұл LIW және EMDW ағымдарының жылдамдығының арқасында мүмкін. tEMDW биіктігі, ені және бағыты бойынша аз өзгерістерді көрсетеді, сондықтан геометриялық тұрғыдан өте тұрақты.

Леванттық аралық су айналымы

Сицилия боғазы арқылы Левант аралық сулары (ЛИВ) өтеді. ЛИВ – Жерорта теңізінің ең шығыс бөлігі – Левант алабында қалыптасқан және Гибралтар боғазы мен Атлант мұхитында аяқталатын аралық қабаттардағы (200 м-ден 400 м-ге дейін) батысқа қарай ағатын су массасы. ЛИВ жоғары тұздылыққа және температураға ие. Бұл жоғары тұздылық концентрациясы Оңтүстік Адриатика және Львов шығанағындағы терең судың қалыптасуының маңызды факторларының бірі болып табылады. 1993-1998 жылдар аралығында өлшеулерге сәйкес, ЛИВ-тің потенциалды температурасы мен тұздылығы айтарлықтай төмендеді. ЛИВ-тің термохалиндік қасиеттерінің бұл өзгеруі 1990 жылдардағы Шығыс Жерорта теңізіндегі суық және азырақ тұзды терең сулардың көтерілуімен – Шығыс Жерорта теңізінің уақытша құбылысы (EMT) деп аталатын оқиғамен сәйкес келеді.

Желдер

Сицилия бұғазы үстінен соғатын желдер – екі Жерорта теңізі желдері: оңтүстік-шығыстан құрғақ және жылы ауа әкелетін Сирокко және солтүстік-батыстан суық ауа әкелетін Мистраль.

Биология

Сицилия бұғазы әр түрлі су ағымдарының арқасында биологиялық әртүрлілікке бай. Сонымен қатар, оның Шығыс және Батыс Жерорта теңізінің арасындағы географиялық орны, бұғаздың жоғары экологиялық маңыздылығына үлкен үлес қосады. Лавантин алабындағы жылы температура мен тропикалық түрлер бұғаз арқылы өтеді. Түрлердің кең ассортименті тек беткі қабатта және жағалауларда ғана емес, терең суларда да кездеседі. Бұғаздағы Scleractinia, Antipatharians, gorgonians және қызыл маржандар сияқты осал түрлердің қоғамдастығы да бар. Corallium rubrum маржанының (Coralliidae тұқымдасы, Anthozoa, Gorgonacea) тіршілік ету ортасы бірнеше метрден 120 метрге дейін тереңдікте орналасқан. Оның жарқын қызыл кальцификацияланған осі ежелден зергерлік бұйымдар жасауға пайдаланылып келген. Бұл экожүйедегі өнімділік жоғары болғандықтан, осы маржандардың жойылу қаупі әлі тумаса да, жақын суларда олардың саны азайып бара жатыр. Бұл маржандар дүниежүзілік табиғатты қорғау бастамаларының бір бөлігі болып табылады. CITES 14-ші тараптарының конференциясында (CoP14) Тынық мұхиты мен Жерорта теңізіндегі маржандарға қатысты екі семинар өткізу туралы шешім қабылданды. Жоғары қарқынмен ауланатын түрлердің ішінде Cephalopod тұқымдасы бар. Бұл жұмсақ денелілер, әсіресе O. Vulgaris түрі, өнеркәсіптік және қолөнер балық аулау үшін маңызды. Биологиялық әртүрлілігінің жоғары деңгейі, өнімділік көрсеткіштері және түрлердің экожүйедегі маңыздылығының арқасында Жерорта теңізі мен Сицилия бұғазы соңғы жылдары зерттеушілердің қызығушылығын арттырып келеді. Ағымдағы климаттық өзгерістерге қатысты, Сицилия бұғазындағы биологиялық әртүрліліктің өзгеруін зерттеу арқылы маңызды ақпарат алуға болады.]] Сицилия бұғазының Еуразиялық және Африкалық тектоникалық плиталардың қосылысында орналасқан табиғи орнының нәтижесінде, бұғазда вулканизм белсенділігі байқалады. Вулканизм белсенділігі негізінен Пантеллерия және Линоса аралдарында шоғырланған. Плейстоценде вулканизм белсенділігінің ең жоғары деңгейі тіркелді. Теңіз түбінде, әсіресе солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс аймақтық жарылымдар бойында, шағын су астындағы жарылыстар әлі де жүзеге асуда. Тарихи кезеңдерде кейбір су асты таулары жарылып, ал басқалары плиоцен-төрттік шөгінділермен жабылған. Су асты вулкандары Әдеміеттік платода, Грэм және Аты жоқ банктерде орналасқан. 1831 жылы Грэм банкінде 200 метр тереңдікте су асты вулканы жарылып, теңіз деңгейінен 65 метр биіктікте Грэм аралын құрды. Бұл аралға Ұлыбритания, Франция және Сицилия таласқан, қақтығысқа ұласу мүмкіндігі болған, бірақ 1831 жылдың желтоқсанына дейін арал суға батып кетті. (2000 жылдың қараша айында сицилиялықтар су асты вулканына тудырып, егер арал қайта пайда болса, оған иелік етуді мақсат етті.) 2023 жылы Сицилия жағалауынан үш қосымша су асты вулканы табылды, олардың белсенді болуы мүмкін.