Кіріспе

Бауыр құрты түрі

Fasciola hepatica, сондай-ақ жалпы бауыр құрты немесе қой бауыр құрты деп аталады, Trematoda класының, Platyhelminthes типінің паразиттік трематоды (құрт немесе жалпақ құрт, гельминттер класы). Ол әртүрлі сүтқоректілердің, соның ішінде адамдардың бауырына зарар келтіреді және бүкіл әлемде қойлар мен ірі қара мал арқылы адамдарға жұғады. Құрттан туындайтын ауру фасциолез немесе фасциолиаз деп аталады, ол гельминттік инфекцияның бір түрі және тропикалық еленбейтін аурулардың қатарына жатқызылған. Фасциолез қазіргі уақытта өсімдіктер/тамақ арқылы жұғатын трематод инфекциясы ретінде жіктеледі, көбінесе өсімдіктердегі құрттың метацеркариясын жеу арқылы жұғады. F. hepatica, бүкіл әлемде тараған, ондаған жылдар бойы қойлар мен ірі қара малдың маңызды паразиті ретінде белгілі және осы мал түрлерінде елеулі экономикалық шығынға әкеледі, мысалы, Ұлыбританияда 23 миллион фунт стерлингке дейін шығын тудырады. Оның салыстырмалы түрде үлкен өлшемі мен экономикалық маңыздылығы оны көптеген ғылыми зерттеулердің нысанына айналдырды және ол кез келген трематод түрінің арасында ең жақсы зерттелгені болуы мүмкін. F. hepatica-ның ең жақын туысы Fasciola gigantica болып табылады. Бұл екі құрт – бауырлас түрлер; олардың көптеген морфологиялық ерекшеліктері бар және олар бір-бірімен шағылыса алады.

Ас қорыту жүйесі

F. hepatica-ның асқазан-ішек жолында бір ауыз болады, ол соқыр ішекке ашылады; аналь жоқ. Ауыз, трематоданың алдыңғы сорғышының құрсақ жағында орналасқан. Бұл ауыз жұтқыншаққа, одан кейін тар өңешқа апарады. Жұқа эпителий қабатымен жабынған өңеш, үлкен ішекке ашылады. Анус болмағандықтан, ішек тармақталады, әр тармағы денесінің артқы бөлігіне жақын соқыр аяқталады. Трематодалар қожайын ағзасында тамақтанғанда кішкентай капиллярлар мен өт жолдарына еніп өтеді. Олар ауыздық сорғыштарын пайдаланып, өт жолдарының қабырғаларынан тамақ, өт, лимфа және тінді бөліктерін жұлып алып, сорып тұтынады. Керісінше, паразиттің еркін тіршілік ететін миракдия сатылары көбінесе оттегіге тоқ ортада дамиды. Паразиттің еркін тіршілік ететін сатылары, қоршаған ортадан максималды энергия алу үшін аэробикалық тыныс алады деп саналады.

Эскреторлық жүйе

F. hepatica-ның шығару жүйесінде бір негізгі шығару арнасын айналдыратын түтікшелер желісі бар. Бұл арна саңылаудың артқы ұшындағы шығару тесігіне жетеді. Бұл негізгі арна денедің дорсальды және вентральды аймақтарында төрт тармаққа бөлінеді. F. hepatica-ның шығару жүйесінің қызметі – шығару және осморегуляция.

Ұрық көбею жүйесі

F. hepatica ересек құрттары гермафродит болып табылады; әрқайсысында еркек және әйел репродуктивті мүшелері бар. Еркек және әйел репродуктивті мүшелері дене ішіндегі бір камераға – жыныс атриумына – ашылады. Жыныс атриумы – эктодермалық қапшық, ол жыныс тесігі арқылы сыртқы ортаға ашылады.

Геном

2015 жылы жарияланған жобалық геномдық тізбегі бойынша, F. hepatica қазірге дейін тізбектелген трематодалардың ішіндегі ең ірі ядролық геномға ие екені белгілі. Оның көлемі шамамен 1,3 Гб, ал екінші ірі геномға ие Opisthorchis viverrini-нің геномы 634,5 Мб, яғни екі есе кішідірек. Геном 10 жұп хромосомадан тұрады. Ақуызды кодтаушы тізбек шамамен 21,8 Мб құрайды, ал қайталанатын ДНК тізбегі геномның жалпы көлемінің 32% -ын құрайды. Митохондриялық геном 14462 базалық жұптан тұрады және 12 ақуызды кодтаушы, 2 рибосомалық және 22 трансферлік РНК генін қамтиды.

Ауру таралуы

Қазіргі уақытта F. hepatica паразиттік және вектормен таралатын аурулардың ең кең таралған географиялық аймағына ие. Еуропадан бастау алған бұл паразит Антарктиданы қоспағанда, 50-ден астам елге таралып, барлық құрлықтарды қамтыды. Климат F. hepatica және оның аралық иесі – шаяндарға әсер етеді. Мысалы, F. hepatica мирацидиясы мен дернәсілдерінің дамуы, сондай-ақ Galba truncatula шаяндарының көбеюі үшін 10-25°C температуралық диапазон қажет. Бұған қоса, екеуіне де ауадағы ылғалдылықтың жоғары деңгейі қажет, себебі екеуі де құрғап кету қаупінде. Осы себепті, F. hepatica-ның таралуы мен инфекцияның қарқындылығы негізінен жауын-шашын мөлшеріне және температураға байланысты. Иесіне жабысу үшін F. hepatica ауыздық сорғыштары мен дене тікендеріне ие. Олардың жұтқыншағы денедегі тіндерге, әсіресе өт жолдарындағы тіндерге жабысуға көмектеседі. Ересек құрттың тыныс алуы анаэробтық болып келеді, бұл бауырда оттегі болмауына байланысты тиімді. 1.3 Гб көлемдегі оның геномы – белгілі ең ірі патоген геномдарының бірі. Геномда көптеген полиморфизмдер бар, бұл паразит қоршаған ортаның өзгеруіне, мысалы, иесінің болуына және дәрі-дәрмектер мен вакциналарға бейімделуге мүмкіндік береді. Адамдардың жұқтыру деректері әлемнің 75-тен астам елінен тіркелген. Азия мен Африкада адамдар F. hepatica және F. gigantica жұқтырса, Оңтүстік және Орталық Америкада және Еуропада адам фасциолезі тек F. hepatica-дан туындайды. F. hepatica-ның болуы ірі қара малдың туберкулезін анықтауға кедеріл келтіруі мүмкін. F. hepatica жұқтырған ірі қаралар, тек M. bovis жұқтырған ірі қараларға қарағанда, бір реттік интрадермальді салыстырмалы цервикальдық туберкулин (SICCT) тестіне нашар жауап береді. Сондықтан, F. hepatica инфекциясы ірі қара малдың туберкулезін анықтауды қиындатады, бұл әрине, шаруашылық саласында маңызды мәселе болып табылады.

Фасциолоз

F. hepatica және F. gigantica екеуі де фасциолезді тудырады. Адамдардағы симптомдар аурудың жедел немесе созылмалы болуына байланысты әртүрліше көрінеді. Жедел сатысында жетілмеген құрттар ішекке еніп, қызба, лоқсығу, бауырдың ісінуі (Фh8 салдарынан), тері бөртпесі және қатты іш ауруы сияқты белгілерге себеп болады. Созылмалы сатысы құрттардың өт жолында жетілуімен байланысты және үдемелі ауырсыну, сарғаю және анемияны тудыруы мүмкін. Кейбір жағдайларда ешқандай симптомдар байқалмайды. F. hepatica ішкі қан кету мен бауыр зақымдануынан қой және ірі қара малдың кенеттен өлуіне алып келуі мүмкін. Малдарды көбінесе флукицидтермен – бромфенофос, триклабендазол және битионол сияқты құрттарға зиянды химиялық заттармен емдейді. Көптеген гельминттік паразиттерге қарсы қолданылатын ивермектин F. hepatica-ға қарсы тиімділігі төмен, сондай-ақ празиквантелдің де тиімділігі шамалы. Адамдар үшін емдеу тәсілі жағдайға қарай өзгереді. Маңызды әдістердің бірі – жеуге жарамды су өсімдіктері, мысалы, су кресінің өсуін және сатылуын қатаң бақылау. Бұл эндемиялық аймақтарда ерекше маңызды. Кейбір шаруашылықтар ластанған сумен суаруға бейім, сондықтан олардан алынған көкөністерді жеу алдында мұқият жуып, пісіру қажет. Ферменттік иммуносорбенттік талдау (ELISA) диагностика үшін ең қолайлы тест болып табылады. ELISA коммерциялық түрде қолжетімді және сарысу мен сүтте гепатикалық антиденелерді анықтай алады; фекалия үлгілерінде қолдануға арналған жаңа тесттер әзірленуде. ELISA қолдану Western blot немесе Arc2 иммунодиффузиясынан гөрі дәл нәтиже береді.