Кіріспе

Француз суретшісі (1797–1856)

Ипполит Поль Деларош (ipɔlit pɔl dəlaʁɔʃ; 17 шілде 1797 – 4 қараша 1856) – тарихи сахналарды суреттеп үлкен жетістіктерге жеткен француз суретшісі. Ол Еуропа бойынша ағылшын және француз тарихынан алынған тақырыптарды бейнелейтін мелодрамалық туындыларымен танымал болды. Деларош картиналарындағы эмоциялардың күштілігі романтизмге жақын, ал жұмысының егжей-тегжейлілігі және тарихи тұлғаларды бейнелеудегі сәндік элементтердің жоқтығы – академизм мен неоклассицизм бағыттарына сай келеді. Деларош өзінің туындыларында тарихты және оның кейіпкерлерін прагматикалық реализммен бейнелеуге ұмтылды. Ол бұқаралық идеалдар мен нормаларды ескермей, Мари Антуанетта, христиандық қайраткерлер немесе Наполеон Бонапарт сияқты замандастары болсын, барлық кейіпкерлерін бірдей көзқараспен суреттеді. Деларош Антуан Жан Гростың шәкірті болды және кейін Томас Кутюр, Жан Леон Жером және Жан Франсуа Милле сияқты белгілі суретшілерге ұстаздық жасады. Деларош романтизм мен давидтік классицизм арасындағы стильдік қақтығыстарды көрген буын өкілі болды. Давидтік классицизм қоғамда кеңінен қабылданып, жоғары бағаланғандықтан, Парижде романтизмнің пайда болу кезінде өсіп келе жатқан суретші ретінде Деларош екі бағыттың арасында өзінің орнын тапты. Делароштің орта ғасырлық және XVI-XVII ғасырлардағы тарихқа арналған картиналары романтиктерге ұнады, ал туындыларының ақпараттық дәлдігі мен жоғары сапасы – академиктер мен неоклассицизм өкілдеріне. 1830 жылдардың басында аяқталған Делароштің жұмыстары екі бағыттың арасындағы ұстанымын көрсетеді және сол кездегі суретшілердің арасында кең танылды. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Леди Джейн Грейдің өлімі» (1833; Лондонның Ұлттық галереясы). 1830 жылдардың соңында Деларош өзінің алғашқы ірі діни туындыларын көрмеге шығарды. Оның тақырыпты өзгертуі және «суреттің аскетикалық стилі» сыншылар тарапынан жағымсыз қабылданды, содан кейін 1837 жылдан бастап ол өз жұмыстарын көрмеге қоюын тоқтатты. 1856 жылы қайтыс болған кезде ол Марияның өмірінен төрт сахнадан тұратын серияны суреттеп жатқан еді. Бұл сериядан тек бір туынды аяқталды: «Кіжінекей тәжді тамашалап отырған Мария».

Өмірбаян

Деларош Парижде дүниеге келді және өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. Оның көптеген туындылары Мазарин көшесіндегі студиясында аяқталды. Оның суреттерінің беті берік, тегіс және жылтыр болды, бұл оларға жоғары сапалы түс беретін. Мұндай өңдеу сол кезде кең таралған еді және Верне, Ари Шеффер, Луи Леопольд Роберт және Жан-Огюст Доминик Ингрес сияқты суретшілердің туындыларында да кездеседі. Оның шәкірттерінің арасында Гюстав Буланжер, британдық пейзаж суретшісі Генри Марк Энтони, британдық тарих суретшілері Эдвард Армитаж және Чарльз Люси, сондай-ақ американдық суретші және фотограф Альфред Бойсо (1823–1901) болды. Делароштің алғашқы көрмесінде көрсетілген суреті – «Иосавефтің Иоасты құтқаруы» (1822) болды. Бұл көрме оның Теодор Жерико және Эжен Делакруамен танысуына себеп болды, олармен бірге ол париждік тарихи суретшілердің ірі тобының ядросын құрады. Ол 1838 және 1843 жылдары Италияға сапар шекті, ол кезде оның қайын атасы, Гораций Верне, Римдегі француз академиясының директоры қызметін атқарды.

Өнерге тәуелсіздік

Деларош 1822 жылы Салонға дебют жасады, онда ол «Христос кресттен түсірілуі» (1822: Париж, Пал. Рояль, Шапель) және «Жосапа Жоашты құтқаруы» (1822; Трой, Мус. Көркем өнер & Археол.) суреттерін қойды. Соңғысы Гроның ықпалымен туды және романтизмнің басталуын қолдаған Жерико оны жоғары бағалады. Деларош Л’Эколь де Боз-Артта алған білімі оны академизм мен неоклассицизм идеяларымен байланыстырды, ал Гро студиясында өткізген уақыты тарихқа деген қызығушылығын оятып, оны романтизм арқылы бейнелеуге жетеледі. Оның «Түрмедегі Жанна д’Арк» (1824; Руан, Мус. Көркем өнер) суреті, 1824 жылғы Салонға қойылған «Көремет» және одан кейінгі туындылары оның аралық позициясын көрсетеді. Деларош сол кездегі ағылшын тарихындағы сурет салу дәстүрін зерттеді және оны өзінің туындыларына енгізді. 1828 жылы ол өзінің алғашқы ағылшын тарихына арналған суретін – «Елизавета патшайымның өлімі» көрмесін ұйымдастырды. Деларош ағылшын тарихына назар аударғандықтан, 1830 және 1840 жылдары Ұлыбританияда танымал болды. 1830 жылдары ол өзінің ең жоғары бағаланған туындыларын жасады, соның ішінде «Кромвелл I Карл денесіне қарауда» (1831, Мус. Көркем өнер, Ним), «Мұнарадағы ханзадалар» (1831, Лувр, Париж) және оның ең танымал туындысы – «Леди Джейн Грейдің өлімі» (1833, Ұлттық галерея, Лондон). Оның талантын және танымалдығын мойындаған, Сәндік өнер академиясы 1832 жылы Деларошты қоғам мүшесі етіп сайлады. Бір жылдан кейін ол Л’Эколь де Боз-Артта профессор болды. Сол жылы оған Париждегі Мадлен шіркеуінің орталық бөлігіне үлкен қабырға суретін салу тапсырылды. Деларош діни сурет салудағы тәжірибесінің жетіспеуін мойындап, өткендегі діни туындыларды зерттеу үшін бір жыл Италияға сапар шекті. Францияға оралғаннан кейін оған Жюль Клод Зиглермен жұмыс істеу керектігі айтылды, бірақ ол Зиглердің өзінің ойындағы бейнені бұзады деп ойлап, жобадан бас тартты. 1837 жылы ол «Святая Сесилия» (1836; Лондон, V&A) көрмесіне қатысты, бұл оның маңызды діни суреттерінің біріншісі болды. Деларош тақырыбын өзгертуі француз сыншыларына бұрынғы туындыларына қарағанда аз әсер етті. Тарих суретшісі ретінде Деларош өзінің туындыларында тарихи оқиғаның «философиялық талдауын» ұсынуды және оны «тоғызыншы ғасырдағы тарихи шындық пен тарихи уақыт туралы түсінікпен» байланыстыруды мақсат етті. Тарих пен оның өзінің тарихи суреттері арасындағы кейбір қарама-қайшылықтарға қарамастан, Деларош фактілерді адал көрсетудің маңыздылығын түсінді. Неміс әдеби сыншысы Генрих Хайне: «[Деларош] өткенді өзі үшін емес, оның бейнелеуі, рухтың көрінісі және тарихты түстермен жазу үшін жақсы көреді» деді. Деларош өзінің барлық суреттерін бірдей жарықпен суреттеді, олар өткеннің ұлы тұлғалары, христиан дінінің негізін қалаушылары немесе Мари Антуанетта және Наполеон Бонапарт сияқты оның заманының маңызды саяси қайраткерлері болды. Ол суреттеріндегі костюмдер мен аксессуарларды, сондай-ақ оқиға орын алған жерді дәл көрсету үшін мұқият зерттеді. Тарихи дәлдікті күшейту үшін Деларош суреттерін ерекше ептілікпен салып, анық контурлармен аяқтады. Оның әр түрлі бояу соққылары, түстері және суреттерінің орналасуы олардың әрқайсысына ерекше көрініс береді және олар кейіпкерлерінің және оқиғаның рухы мен реңкінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Көпшілік суреттегі ұсақ-түйектер мен нюанстарға көңіл бөлмейді, бірақ Деларош өзінің суреттерінің әдеби құндылығын олардың көркемдік құндылығынан жоғары бағалады. Ол тарихи суреттерінің әдебилік аспектілерін, театрлықтығын, повестволықтығын және көркемдігін теңгерді.

Тарихи еңбектер мен олардың дұрыстығы

Оның драмалық суреттеріне "Страффорд өлімге жеткізілуі" (Strafford Led to Execution) кіреді, онда ағылшын архиепископы Лауд өзінің түрмесінің кішкентай терезесінен қолын созып, Страффордтың 1-ші графы Томас Вентвортты баталайды, ал Страффорд өлімге аттанатын дәлізден өтеді, сондай-ақ "Блуадағы герцог де Гиздің қазасы". Тағы бір танымал туындысында кардинал Ришелье сәнді баржада, жазаға тартылатын Cinq Mars және De Thou тасымалданатын қайық алдында келеді. Делароштың басқа маңызды туындылары – "Мұнарадағы ханзадалар" және "Жас шейіт" (жас әйел шейіт Тибр өзенінде өлі қалқып жүргенін көрсетеді). Делароштың туындыларында кейде тарихи қателіктер кездеседі. Кромвельдің табут қақпағын ашып, Чарльздың денесіне қарауы – қалалық аңызға негізделген. Ол тарихи шындыққа қарағанда драмалық әсерге көбірек мән берді: "Қарауыл бөлмесіндегі патша" туындысын да қараңыз, онда жаман пиритандық сарбаздар король Чарльздың бетіне темекі түтінін шашады, ал королева Елизавета жерде көз жұмады.

Кейінгі еңбектері және мансабының аяқталуы

1837 жылдан кейін Деларош өнер туындыларын көрмеге қоюды толығымен тоқтатты. Оның "Қасиетті Сесилия" картинасының жұртшылық тарапынан көңіл көншітпейтін қабылдануы, сондай-ақ француз қоғамы мен үкіметіндегі Давидтің идеалдарынан бас тартуы, оны "үкіметтің қолдауымен өткізілетін көрмелерден өзінің қалауымен шеттеуге" итерді. Деларош одан кейін өзінің ең танымал туындысы – "The Hemicycle" жұмысын жасауға кірісті, оны L’Ecole des Beaux Arts-тағы жартылай дөңгелек залдың қабырғасына салған. "Гемицикл" – бұл 27 метрлік панорамалық сурет, онда ежелгі заманнан бергі жетпістен астам белгілі суретшілер бейнеленген. Суретшілердің арасында готикалық, грек, рим және Ренессанс өнерінің өкілдері бар. Осы суреттегі тақырыптар 19 ғасырдың академиялық талғамына сай келеді. Деларош осы монументалды туындыны жасау үшін энкаустикалық техниканы қолданды – пигменттерді ыстық балауызбен араластырып, жабынға тегіс жағу арқылы сурет салады. Деларош бұл жобаны жалғыз өзі аяқтаған жоқ; оған төрт шәкірті көмектесті және олар 1837 жылдан 1841 жылға дейін бірлесіп жұмыс істеді. 1855 жылы сурет өрттен қиын жағдайға түсті, ал Деларош өмірінің соңғы жылын туындысын қалпына келтіруге жұмсады. 1856 жылы Деларош дүниеден озды, ал қалпына келтіру жұмысын Делароштың шәкірті Тони Роберт Флюри аяқтады.

Луиза Вернетке үйлену

Делароштің Хорас Вернеттің қызы Луизаға деген махаббаты өміріндегі басты құштарлық болды. Ол 1835 жылы Луизаға үйленді, сондай-ақ сол жылы оның суретінен жасалған «Перуіштің басы» атты туындысын көрмеге қойды. Деларош 1845 жылы 31 жасында қайтыс болған Луизаның өлімінен ешқашан қалпына келмеді деседі. Ол оның өлімінен кейін Исаның құмарлық шегу оқиғаларын бейнелейтін көптеген ұсақ, әсем суреттер жасады. Ол құмарлықтың адамдық трагедиясына назар аударды, мысалы, Мария мен апостолдар Via Dolorosa жолында Исаны мақтайтын халықтың даусын еститін картинасында, және тағы бір картинасында киелі Иоанн ұлының қайтысынан кейін Мәриямды үйіне қайтарады.

Парламент Мәжілісі

1837 жылы Деларош Афина мектебінің ықпалымен жасалған Рафаэль стиліндегі «Гемицикл» деп аталған үлкен сурет салуға тапсырыс алды. Бұл – École des Beaux-Arts мектебінің марапаттау театрының жартылай дөңгелек бөлігінде орналасқан, 27 метр (88,5 фут) ұзындықтағы қабырғалық сурет. Тапсырысты мектеп архитектор Феликс Дубан берді. Суретте барлық дәуірден жетпіс бес ұлы суретшілер бейнеленген, олар ақ мәрмәр баспалдақтың орталық бөлігінің екі жағында топтасып, әңгімелесіп отыр. Ал баспалдақтың ең жоғары сатысында Парфенонның жасаушылары – мүсінші Фидий, сәулетші Иктинус және суретші Апелл отыр, бұл өнерлердің бірлігін көрсетеді. Осы зор композицияға әйелдік элемент қосу үшін ол өнерді бейнелейтін немесе билік ететін генийлерді немесе музаларды енгізді, олар идеалды әйел бейнесінде сатылардың балюстрадасына сүйеніп тұр. Сурет фреска емес, тікелей қабырғаға маймен салынған. Деларош жұмысты 1841 жылы аяқтады, бірақ 1855 жылы өрттен көп зақым көрді. Ол дереу суретті қайта салуға және қалпына келтіруге кірісті, бірақ 1856 жылдың 4 қарашасында көп нәрсені аяқтай алмай қайтыс болды. Реставрацияны Жозеф Николас Роберт Флюри аяқтады.

Жалған немесе сәттілік

2016 жылы BBC телеарнасының "Fake or Fortune?" бағдарламасы Делароштің "Мажарстанның королевасы Әмилия" картинасының түпнұсқа екенін анықтау үшін зерттеді. Бағдарламаның нәтижелерін қарастырғаннан кейін, жетекші Деларош сарапшысы профессор Стивен Банн 1989 жылы көрнекті өнер коллекционері және дилері Нил Уилсон 500 фунтқа сатып алған, Абердинширдегі Корнхиллдегі Парк қамалында сақталған нұсқасының жоғалған түпнұсқа екеніне қорытынды жасады. Уилсонның әйелі Беки картинаны өзінде қалдыруға, бірақ Деларош көрмесі өтетін кезде Лондонның Британ мұражайында көрсетуге келісім берді. Кейіннен картина 2019 жылдың шілдесінде Кристис аукционы арқылы 33 750 фунт стерлингке сатылды.

Фотография

Делароштің "Бүгіннен бастап кескіндеме өлі" деген сөзі жиі келтіріледі. Бұл пікір, шамасы, 1839 жылы Деларош алғашқы табысты фотосуреттеу әдісі – Дагерротипті көрген кезде айтылған.