Кіріспе

Гау (Gau) – ел ішіндегі аймақты білдіретін герман тіліндегі термин, көбінесе бұрынғы немесе қазіргі провинция. Ол орта ғасырларда қолданылған, сол кезде шамамен ағылшын графтығымен теңестірілген. Бұл терминнің әкімшілік мағынасы 1933-1945 жылдары нацистік Германия кезеңінде аумақтық бөлімше ретінде қайта қолданысқа енді. Бүгінде де Гау атауы Rheingau немесе Allgäu сияқты аймақтық атауларда кездеседі.

Этимология

Герман тіліндегі сөз гот тілінде гави (орта туыс; жайылымдық жағдайы gaujis) және ерте көне жоғарғы неміс тілінде gewi, gowi (орта туыс) түрінде, сондай-ақ кейбір күрделі атауларда гави (мысалы, гот тілінде Дургауи "Тургау кантоны", Альпагауи "Аллгау"), кейінірек gâi, gôi, ал түбір жұрнағы гау, гао жоғалғаннан кейін, әйел туысына өтумен гава, gowo (gowio-дан) түрінде кездеседі. Ежелгі саксон тілінде gâ, gô сөздерінің қысқартылған түрі байқалады. Латын тіліндегі pagus сөзіне балама ретінде gau Франция Корольдігінің немесе Лотарингияның pays сөзімен салыстырылады. Көне ағылшын тілінде бұл сөздің іздері ғана сақталған, ол ерте заманнан бастап Noxga gā, Ohtga gā сияқты атауларда және мүмкін gōman, ġēman "yeoman" сөздерінде scire (қазіргі ағылшын тілінде shire) сөзімен ысталды, бұл көне жоғарғы неміс тіліндегі gaumann сөзімен сәйкес келеді. Дегенмен, Оксфорд ағылшын сөздігі "yeoman" сөзінің этимологиясын "жас" сөзімен байланыстырады.

Тұжырымдамалық тарихы

Каролингтер империясында гау – жүзге бөлінген аймақ болған. Франктердің говесі басқа тайпалық патшалықтардың (визиготтар, бургундтар немесе Италияның Ломбардтар патшалығы) цивитасына шамамен сәйкес келді. Көші-қон дәуірі аяқталғаннан кейін жүз (centena немесе hunaria, көне жоғарғы неміс тілінде huntari) жүз санына қарамастан, әкімшілік бірлік немесе сот юрисдикциясының атауына айналды. Франктердегі бұл қолданыс Тациттың "Германия" еңбегімен қайшы келеді, онда пагус тайпалық аумақтың немесе цивитастың бөлігі болды, ол жүзге тең келіп, қарулы күштерге жүз адам беруге міндетті аймақтарды немесе әрқайсысында шамамен жүз шаруашылықты қамтыды, олар өз кезегінде вициге (ауылдар немесе шаруа қожалықтары) бөлінді. Карл Ұлы капитулярлық заңнамасы арқылы комитаттарды қабылдап, жергілікті билеушілерді орталық императорлық биліктің өкілдері етіп тағайындады. Шығыс Франк мемлекетінің неміс тілінде сөйлейтін аймақтарында гау 9 және 10 ғасырларда мемлекеттік басқарудың бірлігі болды және гауграф (яғни "гау графы") басқарды. Англиядағы көптеген графтықтар сияқты, орта ғасырларда осындай гаулардың көптеген бөлігі графтықтар немесе Графшафтхендер деп аталды, бұл қасиетті Рим империясы шегінде графтың (графтың) иелігі болды. Мұндай граф бастапқыда тағайындалған губернатор болған, бірақ бұл лауазым көбінесе континенттік Еуропаның көп бөлігінде мұрагерлік вассалдық княздыққа немесе феодалдық иелікке айналды.

Нацистік кезең

Гау термині 18-19 ғасырларда неміс тарих зерттеулерінде қайта жаңғыртылды және герман халықтарының ежелгі әкімшілік құрылымы деп есептелді. 1920 жылдары ол нацистік партияның (НСДАП) аймақтық ұйымдарына берілген атау ретінде қабылданды. Әр Гау 1926 жылғы 22 мамырдағы партия жарғысымен құрылған әкімшілік аймақты білдірді. Әр Гаудың басшысы – гаулайтер болды. Бастапқы 33 Гау көбінесе Веймар Республикасының Рейхстаг сайлау округтерімен шектес болды, олар құрамына штаттар (Ландер) және Пруссия провинциялары кірді. 1933 жылы нацистік «Глихшлюнг» процесінде және Рейхстаттальтерлердің (Рейх губернаторларының) тағайындалуынан кейін Гаулер үкіметтің де-факто әкімшілік аймақтарына айналды, және әр гаулайтер өз аумағында зор билікке ие болды.

Рейхсгау

1930 жылдардың соңында нацистік Германияның көршілес аумақтарды аннексиялауы басталғаннан кейін, азаматтық басқарудың жаңа бірлігі – Рейхсгау құрылды. 1938 жылдан бастап Германияға қосылған неміс тілді аумақтар көбінесе Рейхсгаулер ретінде ұйымдастырылды. Алдыңғы Гаулерден айырмашылығы, жаңа Рейхсгаулер партиялық және мемлекеттік басқару салаларын біріктірді. 1938 жылы Австрияны аннексиялаудан кейін, ел 1938 және 1942 жылдар аралығында қысқа мерзімге «Остмарк» деп аталды және жеті Рейхсгауге бөлінді. Олардың шекаралары бұрынғы Австрияның жерлерімен шамамен сәйкес келді, Тироль мен Форарлберг «Тироль-Форарлберг» ретінде біріктірілді, Бургенланд Штирия және «Төменгі Дунай» (Нидердунай, Төменгі Австрияның жаңа аты) арасында бөлінді. Жоғарғы Австрия «Жоғарғы Дунай» (Обердонау) деп аталды, осылайша «Австрия» (неміс тілінде Österreich) атауы ресми картадан жойылды. Шекарада да өзгерістер болды, олардың ең маңыздысы – Венаның ресми аумағының «Төменгі Дунай» есебінен кеңеюі. Бөлшектенген Чехословакиядан аннексияланған солтүстік және шығыс аумақтары көбінесе Судет аймағының Рейхсгауі ретінде ұйымдастырылды, ал оңтүстікке жатқан аумақтар Төменгі және Жоғарғы Дунай Рейхсгаулеріне қосылды. 1939 жылы Польшаға жасалған Остік шабуылдан кейін, Померания және Познань воеводалықтарының, сондай-ақ Лодзь воеводалығының батыс жартысы Германияға Даңцыг-Вестпреуссен (бұрынғы Даңцыг еркін қаласын да қамтиды) және Вартланд Рейхсгаулері ретінде қайта қосылды. Польшаның басқа бөліктері Шығыс Пруссияның (мысалы, Zichenau) және Жоғарғы Силезияның (Oświęcim және Biała округтерімен Силезия воеводалығы) шекаралық Гаулеріне қосылды. 1940 жылы Францияға сәтті шабуыл жасағаннан кейін Германия Эльзас-Лотарингияны қайта аннексиялады. Бұрынғы Мозель департаменті Саар-Пфальц Гауына қосылды, ал Ба-Рен және Жоғарғы Рейн Гау Баденнің құрамына кірді. Сол сияқты, бұрын тәуелсіз Люксембург мемлекеті Кобленц-Трирге қосылды, ал Бельгияның Юпен және Малмеди аудандары Кельн-Аахенге қосылды.