Кіріспе
Холестериннің дәрісі және метаболиті
Урсодеоксихоль қышқылы (UDCA), сондай-ақ урсодиол деп те аталады, адамдарда және көптеген басқа да түрлерде ішек бактерияларының метаболизмі арқылы түзілетін екіншілік өт қышқылы. Кейбір түрлерде ол бауырда синтезделеді және алғаш рет Ursus туысына жататын аюлардың өтінен анықталды, осыдан да оның аты шыққан. Тазартылған күйде ол бауырдың немесе өт жолдарының бірнеше ауруларын емдеуге немесе алдын алуға қолданылады. Ол жалпы қолданыстағы дәрі ретінде қол жетімді.
Медициналық қолданыстар
UDCA өт тастары ауруы (холелитиаз) және өт қорытылатын шламы үшін медициналық ем ретінде қолданылады. UDCA өттегі холестериннің қанығуын азайтуға көмектеседі және холестеринге толы өт тастарын біртіндеп ерітуге ықпал етеді.
Біріншілік өт холангиті
UDCA бастапқы өт холангитінде (PBC; бұрын бастапқы өт циррозы деп аталатын) емдеу ретінде қолданылады, онда ол биомаркерлерді жақсартуға мүмкіндік береді. Мета-талдаулар өлім-жітімге қатысты пайдасы туралы қайшы нәтижелерді көрсетті. Дегенмен, қысқа мерзімді (яғни, 2 жылдан кем) сынақтарды есепке алмағандағы талдаулар өмір сүру ұзақтығын арттыратынын көрсетті және көбінесе клиникалық жағынан маңыздырақ деп саналады. 2012 жылғы Кохрейн жүйелі шолуы өлім-жітімді азайтуда, бауыр трансплантациясының қажеттілігін төмендетуде, қышынуды немесе шаршауды жеңілдетуде маңызды нәтижелер көрсетпеді. Урсодиол және обэтихоль қышқылы бастапқы өт холангитін емдеу үшін FDA-ның мақұлдауымен қолданылады.
Бастапқы склерозингті холангит
UDCA қолдану сарысу бауыр сынақтарының жақсаруымен байланысты, бірақ бұл әрқашан бауыр ауруының жағдайының жақсаруын көрсетпейді. ДДҰ-ның дәрілік ақпараттарында бастапқы склерозианды холангитте 13–15 мг/кг/күннен аспайтын бекітілмеген дозаларда қолдануға кеңес берілмейді. UDCA-ның 28–30 мг/кг/күн дозасы бауыр ферменттерінің төмендеуіне қарамастан, бастапқы склерозианды холангитпен ауыратын науқастарда өлім қаупін және бауыр трансплантациясын қажет етуді 2,3 есеге арттырады.
Жүктілік кезіндегі интрагепаттық холестаз
УДҚЖ жүктілік кезіндегі бауыр ішілік холестазға қолданылады. УДҚЖ ананың қышымын басады және ерте босану ықтималдығын төмендетуі мүмкін. Фетальды стресске және басқа да қолайсыз салдарларға тигізер әсері айтарлықтай болмауы мүмкін.
Холестаз
UDCA балаларда қолдануға лицензияланбаған, себебі оның қауіпсіздігі мен тиімділігі анықталған жоқ. Жаңа туған нәрестелердің гепатиті және неонатальды холестаз кезінде урсодезоксихоль қышқылының тиімсіз екеніне, қауіпті екеніне және оны қолданудың аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары тәуекелімен байланысты екеніне қатысты деректер жинақталуда.
Басқа шарттар
UDCA өт рефлюкс гастритін емдеу үшін қолайлы ем болып саналады. Кистоздық фиброзда UDCA-ны реттеліп қолдануға жеткілікті дәлелдер жоқ, әсіресе өлім немесе бауыр трансплантациясы қажеттігі сияқты ұзақ мерзімді нәтижелер туралы деректердің жетіспеуіне байланысты. UDCA алкогольдік емес майлы бауыр ауруы және бауыр өт жолдарының сирету синдромында да тиімсіз болды. Өт жолдарының бітелуі, мысалы өт жолдарының атризиясы кезінде қолдануға қарсы көрсетіледі. Бауыр аллогендік трансплантациясын қабылдаудан бас тарту және бауырға қатысты трансплантат қарсы қожайын ауруында тиімді емес.
Жағымсыз әсерлер
Діарея – өт тастарын еріту үшін UDCA сынақтарындағы ең көп кездесетін жағымсыз құбылыс, 2-ден 9%-ға дейін, бұл хенодеоксихоль қышқылымен емдеуге қарағанда сирек кездеседі. Бұл жағымсыз әсердің себебі UDCA-ның бактериялар арқылы хенодеоксихоль қышқылына айналуы болуы мүмкін. ПБК-мен ауыратын пациенттердегі сынақтарда оң жақ жоғарғы бөліктегі іш ауруы және қышудың күшеюі кейде хабарланды. Қосымша белгілерге іш қату, салмақ қосу және кейде шаштың жұқаруы жатуы мүмкін.
Холеретикалық әсері
Бастапқы өт қышқылдары бауырда өндіріліп, өт қабығында сақталады. Ішекке секрецияланған кезде бастапқы өт қышқылдары ішек бактерияларының әсерінен екіншілік өт қышқылдарына айналуы мүмкін. Бастапқы және екіншілік өт қышқылдары денеге майларды қорытуға көмектеседі. Урсодезоксихоль қышқылы холестеринді реттейді, холестерин молекулаларын сіңіру жылдамдығын төмендетіп, холестерин мінезді мицеллаларды ыдыратады. Бұл препарат холестериннің сіңуін азайтады және хирургиялық араласуға балама ретінде холестеринді өт тастарын еріту үшін қолданылады. Холестаздық бауыр ауруларында бірнеше механизм қатысады.
Иммуномодуляциялық әсері
Урсодезоксихоль қышқылы иммундық жасушалардың фагоцитозы сияқты иммундық реакцияларды басуға қабілетті екені эксперименттік жолмен көрсетілген. Ұзақ уақыт бойы әсер ету және/немесе жүйелік (ағзаның барлық бөліктерінде, тек ас қорыту жүйесінде емес) урсодезоксихоль қышқылының артық мөлшері уытты болуы мүмкін.
Қабынуға қарсы әсері
Урсодезоксихоль қышқылы адамның асқазан-ішек жолы эпителий жасушаларында қабынуға қарсы және қорғаушы әсер ететіні дәлелденді. Ол цитокиндерді, микробқа қарсы пептидтер – дефензиндерді реттеу арқылы иммундық реттеуші жауаптарды бақылап, тоқ ішектегі жараларды жазылуын жеделдетуге белсенді қатысады. Сонымен қатар, UDCA-ның әсері эпителий жасушаларының сыртында да байқалады. Кейбір өт қышқылдары (мысалы, дезоксихоль қышқылы) ішек ісігінің дамуын күшейтетіні белгілі болса, ал урсодезоксихоль қышқылы сияқты басқалары химиялық алдын алу әсеріне ие деп саналады, бұл жасушалық дифференциацияны және/немесе жасушалық қартаюды ішек эпителий жасушаларында тудыруы мүмкін.
Химия
Урсодеоксихоль қышқылы – ценодеоксихоль қышқылының эпимері, оның холеретикалық әсері ұқсас және түрлер бойынша таралуы кеңірек. Дегенмен, CDCA адамдарда нашар қабылданады және иммуномодуляциялық немесе химиоқорғау әсерін көрсетпейді. Екеуі де дезоксихоль қышқылының 7-гидроксилді туындылары, бірақ UDCA тобы альфа бағытының орнына бета бағытында орналасқан.
Өнеркәсіптік өндіріс
УДХҚ көбінесе ірі қара малдың өттен алынған холий қышқылынан (ХҚ) өндіріледі, ол ет өнеркәсібінің қосалқы өнімі. Бүгінгі күні осы жартылай синтездің өнімділігі шамамен 30% шамасында.
Аттар
Термин латынша "ursus" деген сөзден, яғни "аю" деген мағынадан шыққан, себебі аюдың өтінде осы зат бар. PubMed базасында UDCA-ға ең алғашқы сілтеме 1957 жылы "урсодезоксихоль қышқылы" деген басқаша жазылыммен шағын клиникалық сынақта кездеседі. Урсодезоксихоль қышқылы (Allergan компаниясы тілдеген өтініш) 1987 жылдың желтоқсан айында АҚШ-та қолдануға бекітілді және сирек кездесетін ауруларға арналған дәрі ретінде тағайындалды.