Кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына орай, соғыста қаза тапқандарды еске алу күні, кейіннен Ұлттар Достастығында Еске алу күні және АҚШ-та Ардагерлер күні деп белгіленді. Бұл күнді әр жылғы 11 қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыс одақтастары мен Германия арасында Францияның Компиень қаласында таңғы сағат 5:45-те қол қойылған келісімге байланысты атап өтеді. Бұл келісім Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданындағы жауынгерлік әрекеттерді тоқтатуды көздеді және 1918 жылдың 11 қарашасы сағат 11:00-де, яғни "он бірінші айдың он бірінші күнінің он бірінші сағатында" күшіне енді. Алайда, АҚШ-тың Бірінші дивизиясының барлау офицері Томас Р. Гоуенлоктың мәлімдемесіне сәйкес, екі тараптан да артиллериялық оқтар күнінің соңына дейін жаудырып, тек қараңғы түскеннен кейін ғана тоқтатылған. Алғашқы келісім 36 күннен кейін мерзімі бітіп, бірнеше рет ұзартылды. Ал толыққанды бейбіт келісім келесі жылы Версаль келісімшартына қол қойылғаннан кейін ғана қол жеткізілді. Бұл күн Францияда ұлттық мереке болып саналады және көптеген одақтас елдерде де ұлттық мереке ретінде жарияланды. Дегенмен, көптеген Батыс елдері мен олармен байланысты елдер мереке атауын Атыс тоқтату күнінен өзгертті, Ұлттар Достастығының мүше елдері Еске алу күнін қабылдады, ал АҚШ үкіметі Ардагерлер күнін таңдады. Кейбір елдерде Атыс тоқтату күні басқа мемлекеттік мерекелермен бірге тойланады.
the memorial day to honour the war dead following the Armistice at the end of World War I
Armistice Day, later known as Remembrance Day in the Commonwealth and Veterans Day in the United States, is commemorated every year on 11 November to mark the armistice signed between the Allies of World War I and Germany at Compiègne, France, at 5:45 am for the cessation of hostilities on the Western Front of World War I, which took effect at 11:00 am—the "eleventh hour of the eleventh day of the eleventh month" of 1918 although, according to Thomas R. Gowenlock, an intelligence officer with the U. S. First Division, shelling from both sides continued for the rest of the day, ending only at nightfall. The armistice initially expired after a period of 36 days and had to be extended several times. A formal peace agreement was reached only when the Treaty of Versailles was signed the following year. The date is a national holiday in France, and was declared a national holiday in many Allied nations. However, many Western countries and associated nations have since changed the name of the holiday from Armistice Day, with member states of the Commonwealth of Nations adopting Remembrance Day, and the United States government opting for Veterans Day. In some countries Armistice Day coincides with other public holidays.
Достасқан елдердің тарихы
Бірінші Атыс тоқтату күнін мерекелеу Букингем сарайында өтті, оның бастауында король Георг V 1919 жылғы 10 қарашаның кешкі сағаттарында «Француз Республикасының президентінің құрметіне банкет» (Реймонд Пуанкаре) ұйымдастырды. Алғашқы ресми Атыс тоқтату күні шаралары 1919 жылғы 11 қарашада таңертең Букингем сарайының аумағында өтті, онда соғыста қаза тапқандар мен олардың жақындарына деген құрметті білдіре отырып, екі минуттық үнсіздік сақталды. Осыған ұқсас рәсімдер соғыстар аралық кезеңде басқа елдерде де қалыптасты. Мысалы, Оңтүстік Африкада 1920 жылдардың соңына қарай «Қара шапандылар» ордені «Қайтыс болған жолдастар» тостысын үнсіздікте ғана емес, қараңғылықта да сақтады, тек «Есте сақтау шамшырағы» жанды, ал рәсім «Ескі сарбаздар ешқашан өлмейді» әнұранымен аяқталды. Ұлыбританияда 1939 жылдан бастап екі минуттық үнсіздік 11 қарашаға ең жақын жексенбіге көшірілді, себебі 11 қараша аптаның жұмыс күніне келсе, соғыс кезеңіндегі өндіріске кедергі келтірмеу мақсатында. Осылайша ол Еске алу жексенбісі болып белгіленді. 11 қараша мерекесі бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан әскерилерді құрметтеу және бейбітшілікке оралуға арналған болатын. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын немесе кейін көптеген елдер мереке атауын өзгертті, ал кейбіреулері өздерінің қарулы күштерінің барлық ардагерлерін құрметтеуге көшті, ал тағы бірқатары соғыста қаза тапқан әскери және азаматтық азаматтарды еске алды. Көптеген елдер Ұлттар Достастығының мүшелері Канаданың үлгісін алып, «Еске алу күні» атауын қабылдады. АҚШ 1954 жылы атауын «Барлық ардагерлер күні» деп өзгертті, кейін «Ардагерлер күні» деп қысқартты.
21 ғасыр
Ұлыбритания мен Достастық елдерінде Соғыстың тоқтауы күні сағат он бірде екі минуттық үнсіздікпен аталып өтеді, ал негізгі рәсім Еске алу жексенбісінде (Еске алу күні деп те аталады) өтеді. Екі күн де ресми түрде еске алынады, бірақ мемлекеттік мереке емес. Ұлттық еске алу рәсімі Лондонда Еске алу жексенбісінде өткізіледі. АҚШ-та Ардагерлер күні американдық ардагерлерді, тірі де, қайтыс болғандарды құрметтеу күні. Соғыста қаза тапқандарды еске алудың ресми күні – Мемориал күні, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын пайда болған. Кейбіреулер, соның ішінде американдық жазушы Курт Воннегут және American Veteran For Peace ұйымының мүшесі Рори Фэннинг, американдықтарды 11 қарашаны Соғыстың тоқтауы күні ретінде қайтадан атап өтуге шақырып отыр, бұл күн бастапқыда сақталғандай бейбітшілікке қалай қол жеткізуге болатыны туралы ойларға толу күні. Францияда бұл мереке Еске алу күні (Jour du Souvenir) деп белгіленген. Бельгияда ол Соғыс бітісі күні (Jour de l'Armistice) деп аталады. Сербияда бұл күн 2012 жылдан бері мемлекеттік мереке. Бірінші дүниежүзілік соғыста серб әскері ең көп шығынға ұшырады. Сербиялықтар құрбан болғандарды еске алу үшін Наталидің рамонда гүлін тағады. Польшада 11 қараша Ұлттық тәуелсіздік күні ретінде аталып өтеді, бұл Ресей империясы, Пруссия корольдігі және Габсбургтер империясының 123 жылдық билігінен кейін 1918 жылы Польшаның Екінші Республика ретінде тәуелсіздігін қайта жариялау мерейтойына арналған мемлекеттік мереке. Румынияда Соғыстың тоқтауы күні Ардагерлер күні немесе Соғыс алаңы ардагерлері күні ретінде аталады. Бұл күн сонымен қатар 2003 жылдың 11 қарашасында Ауғанстандағы соғыста қаза тапқан румын сарбазының қазасын білдіреді. 2015 жылдан бері румын пионы румын сарбаздарының майдан даласындағы қазасын еске алу үшін қолданылады. Кенияда мерекелік шаралар Соғыстың тоқтауы күнінен екі апта кейін өтеді. Себебі соғыс тоқтатылғандығы туралы хабар қазіргі Замбияға (бұрынғы Солтүстік Родезияға) екі аптадан кейін жеткен, сол жерде неміс және британдық қолбасшылар өздерінің келісім рәсімі бойынша келісуге мәжбүр болды. 2018 жылдың 11 қарашасында Соғыстың тоқтауының 100 жылдығы бүкіл әлемде аталып өтті. Францияда 60-тан астам мемлекет басшысы мен үкімет өкілдері Париждегі Триумф аркасына жиналды.