Кіріспе

Менен қақпасы (Menenpoort), ресми түрде жоғалғандарға арналған Менен қақпасы ескерткіші – Бельгияның Ипр қаласындағы, Бірінші дүниежүзілік соғыстың Ипр учаскесінде қаза тапқан және қабірлері белгісіз британдық және Достас әскерлеріне арналған соғыс мемориалы. Ескерткіш қаланың шығыс жағында орналасқан және одақтас әскерлерін майданға жеткізген басты жолдардың бірінің бастапқы нүктесін көрсетеді. Сэр Реджинальд Бломфилд жобалаған және Императорлық соғыс қабірлері комиссиясы (кейіннен Достастық соғыс қабірлері комиссиясы деп аталған) салған Менен қақпасы ескерткіші 1927 жылдың 24 шілдесінде ашылды. 2023 жылдың басында ескерткіш, 2027 жылғы ескерткіштің 100 жылдығына дейін аяқталуы күтілетін масштабты қалпына келтіру жұмыстары үшін жабылды.

Өмірбаян

Орта ғасырларда Ипрдің шығыс қабырғасындағы бастапқы тар қақпасы Hangoartpoort деп аталды, "poort" – голланд тілінде "қақпа" деген сөз. 17-18 ғасырларда, Габсбургтер мен француздардың билігінде болған кезде, қала нығайтыла берді. Негізгі жұмыстарды 17 ғасырдың соңында француз әскери инженері Себастьен Ле Престр, Вабан мырзасы аяқтады. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, шығысқа қарайтын шығу жолы қамалдың қалдықтарынан өтіп, ормен қиылысты. Сол кезде бұл қақпа "Менепоорт" немесе ағылшын тілінде "Менин қақпасы" деп аталды, себебі қақпадан өтетін жол шағын "Мене" қаласына дейін жеткен. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ипр стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол Германияның Бельгияның қалған бөлігін басып алу жоспарына кедергі келтірді, Шлиффен жоспарында көрсетілгендей. 1914 жылдың қазан айына қарай, Бельгия армиясы қаланың солтүстігіндегі Изер өзеніндегі бөгеттерді бұзып, Бельгияның батыс жағалауын неміс қолынан сақтады. Жол желісінің орталығы болған Ипр осы қорғаныс жүйесінің бір ұшын бекітті және егер немістер британдық көмек Францияға ағып жатқан Ла-Манш портын бағындырғысы келсе, олар үшін де маңызды болды. Одақтастар үшін Ипр де маңызды болды, өйткені ол соңында неміс бақылауында болмаған соңғы ірі бельгиялық қалаға айналды. Қаланың маңыздылығы соғыс кезінде оның маңында болған бес ірі шайқаста көрінді. Бірінші Ипр шайқасында одақтастар неміс армиясының қаланың шығысына қарай жылжуын тоқтатты. Неміс армиясы қаланы үш жағынан қоршап, соғыстың көп бөлігінде оны бомбалады. Екінші Ипр шайқасы 1915 жылдың сәуірінде қаланы басып алуға жасалған екінші неміс әрекеті болды. Үшінші шайқас көбінесе Пашендаль деп аталады, бірақ бұл 1917 жылғы шайқас бес айға созылған күрделі шайқас еді. Төртінші және бесінші шайқастар 1918 жылы өтті. Британдық және доминион әскерлері жиі Менин қақпасы арқылы майданға баратын, олардың 300 мыңға жуығы Ипр тұсында қаза тапты. Олардың 90 мыңының қабірі белгісіз. 1915 жылдың қыркүйек-қараша айларында британдық 177-тоннельдік рота Менин қақпасының жанындағы қала қамалдарында туннельдік бекіністер салды. Бұл Ипр тұсындағы алғашқы британдық туннельдік бекіністер еді. Бастапқы қақпаны безендірген кескінделген әктас арыстандар снарядтардан зақымданды және 1936 жылы Ипр қаласының мэрі оларды Австралия соғыс ескерткішіне сыйға берді. Олар 1987 жылы қалпына келтіріліп, қазір сол ескерткіштің кіреберісінде тұр, сондықтан ескерткішке барлық келушілер олардың арасынан өтеді. Алғашқы Менин қақпасының арыстандарының көшірмелері қазір Ипрдегі бастапқы қақпаның кіреберісінде орналасқан, бұл Австралия үкіметінің Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фландрияда қызмет еткен австралиялықтардың 100 жылдығын тану үшін жасаған сыйлығы.

Ескерткіш

1921 жылы жобаланған Реджинальд Бломфилдтің триумф аркасы – бұл белгісіз қабірлері жоқ, қаза тапқандарды еске алуға арналған мавзолей арқылы көліктердің өтуі үшін күмбезделген дәліз. Арканың үстіндегі шыдамды арыстан – Ұлыбританияның және Фландрияның символы. Бұл орын ескерткіш ретінде таңдалды, себебі ол қаланың шайқасқа ең жақын қақпасы болды, сондықтан одақтас әскерлері шайқасқа бара жатқанда осы қақпадан өтетін болды. Бірақ шындығында, көптеген әскерлер Ипрдің басқа қақпаларынан өтті, өйткені Менин қақпасы артиллериялық оқтардан қауіпті болды. Арканың ішіндегі үлкен Еске алу залында Салиентте қаза болған, бірақ денелері табылмай қалған 54 395 одақтас әскерінің есімдері жазылған тас панельдер орналасқан. Ескерткіш аяқталғаннан кейін, жоспарланғандай барлық есімдерді сыйдыруға тым кішкентай екені анықталды. 1917 жылдың 15 тамызы күні белгілі бір шектеу белгіленіп, осы күннен кейін жоғалған 34 984 британдық әскердің есімдері Тайн-Кот ескерткішіне жазылды. Менин қақпасының ескерткішінде Жаңа Зеландия және Ньюфаундленд әскерлерінің жоғалғандарының есімдері тізілмеген, олардың құрметіне бөлек ескерткіштер орнатылған. Арка ішіндегі жазу Тайн-Коттағы жазуға ұқсас, бірақ латын тіліндегі қосымша сөз тіркесі бар: "Ad Majorem Dei Gloriam" – "Құдайдың ұлы даңқы үшін", бұл ғасырлар бойы сақталған дәстүрлі мәтін. Мұнда Ипр тұсығында қаза тапқан офицерлер мен сарбаздардың есімдері жазылған, бірақ соғыс тағдыры олардың жолдастарына берілген лайықты жерлеуден айырды. Бұл жазуды Рудьярд Киплинг ұсынған, ол арканың шығыс және батыс жақтарындағы басты жазудың авторы болды. Арканың ішкі жағындағы жазудың қарсы бетінде қысқа арнау бар: "Олар ешқашан сарқылмайтын даңқ тәжін алады". Арканың шығыс және батыс жақтарындағы дөңгелек панельдерде латын тілінде "Pro Patria" және "Pro Rege" ("Отан үшін" және "Патша үшін") деген жазулар орналасқан. Француз жазуында Ипр тұрғындары туралы былай делінген: "Британ империясының елдері құрметіне жасалған бұл ескерткіш Ипр қаласының тұрғындарына сыйлық ретінде табыс етіледі, олардың қаласын әшекейлеу және британ әскерінің оны жаудан қорғаған күндерін еске алу үшін". Императорлық (қазіргі Комонвелл) соғыс қабірлері комиссиясының жоғалғандарға арналған алғашқы ескерткіші – Менин қақпасына байланысты пікірлер әртүрлі болды, соғыс ақыны Зигфрид Сассон оны сынап, австриялық жазушы Стефан Цвайг мақтады. Сассон "Жаңа Менин қақпасынан өту" атты өлеңінде Ипр тұсығындағы қаза тапқандардың "осы қылмыстың қабірін мазақтайтынын" жазды. Ал Цвайг мемориалдың қарапайымдылығын және жеңіске жету туралы ашық мәлімдемелердің болмауын жоғары бағалап, оны "мен көрген кез келген жеңіске арналған аркадан немесе монументтен гөрі әсерлірек" деді. Бломфилд өзінің бұл туындысы үш еңбегінің бірі екенін айтты. Күні бүгінге дейін Ипр қаласының маңындағы ауылдарда жоғалған әскерлердің қалдықтары табылуда. Әдетте, мұндай жағдайлар құрылыс жұмыстары немесе жол жөндеу кезінде кездеседі. Табылған әрбір адамның қалдықтары аймақтағы әскери зираттардың бірінде лайықты түрде жерленеді. Егер сүйектерді анықтау мүмкін болса, тиісті есім Менин қақпасынан алынып тасталады.

"Соңғы пост" рәсімі

1927 жылы Менин қақпасының ескерткіші ашылғаннан кейін, Ипр қаласының тұрғындары Бельгияның азадығы үшін өмірін бергендерге алғыс айтқысы келді. Сондықтан, әр кешкі сағат 20:00-де "Соңғы шақыру" қауымдастығының кернейшілері ескерткіштің астынан өтетін жолды жауып, "Соңғы шақыру" тартуын орындайды. Екінші дүниежүзілік соғыста немістер Ипрді басып алған кезді қоспағанда, сол кезде бұл рәсім Англияның Суррей округіндегі Бруквуд әскери зиратында жалғастырылды. 1944 жылдың 6 қыркүйегінде, екінші дүниежүзілік соғыста поляк әскерлері Ипрді азат еткен күні, қаланың басқа аудандарында әлі де ауыр шайқастар жүріп жатқан болса да, рәсім Менин қақпасында қайта басталды. Рәсімнің кеңейтілген нұсқасында жеке адамдар немесе топтар қаза тапқандарды еске алу үшін гүл шоқтарын қоя алады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген музыкалық топтар, хорлар және әскери бөлімдер де рәсімдерге қатысуға үміткер бола алады. Бұл картина Австралияның Канберрадағы Соғыс мемориалының қорында сақталады.

Басқа ескерткіштер

Менен қақпасының жанындағы қала қабырғаларында Ипр шайқасында соғысып, қаза болған одақтас әскерлерге қосымша ескерткіштер орнатылған, олардың ең танымалдары Гурка және үнді әскерлеріне арналған.