Кіріспе
Соғыс қабірлерімен айналысатын Достастық ұйымы
Достастық Соғыс қабірлері комиссиясы (CWGC) – алты тәуелсіз мүше мемлекеттердің үкіметаралық ұйымы. Комиссияның негізгі міндеті – екі дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Достастық елдерінің әскери қызметшілерінің қабірлерін белгілеу, тіркеу және күтіп ұстау. Комиссия сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаудың салдарынан қаза тапқан Достастық азаматтарын еске алуға да жауапты. Комиссияны сэр Фабиан Уэр құрды және 1917 жылы Патша жарғысымен Императорлық Соғыс қабірлері комиссиясы ретінде құрылды. 1960 жылы ұйым қазіргі атауын алды. Комиссия өзінің мандаты шегінде Достастықтағы соғыста қаза тапқандардың барлығын жеке және тең дәрежеде еске алуға міндетті. Осы мақсатта, соғыста қаза тапқандардың есімдері қабір тастарына, жерленген жерлеріне немесе ескерткіштерге жазылады. Соғыста қайтыс болғандар әскери немесе азаматтық шеніне, нәсіліне немесе дініне қарамастан, біркелкі және теңдей еске алынады. Қазіргі таңда комиссия 153 елде 1,7 миллион Достастық әскери қызметшісінің қазасын еске алумен айналысады. Құрылғалы бері комиссия шамамен 2500 соғыс зиратын және көптеген ескерткіштерді салған. Комиссия қазіргі уақытта 23 000-нан астам бөлек жерлеу орындарындағы соғыс қабірлерін күтіп-ұстауға және бүкіл әлем бойынша 200-ден астам ескерткішті сақтауға жауапты. Достастық әскери қызметшілерін еске алумен қатар, комиссия тиісті үкіметтермен келісім бойынша 40 000-нан астам Достастыққа жатпайтын соғыс қабірлерін және 25 000-нан астам соғысқа қатыспаған әскери және азаматтық қабірлерді де күтіп ұстайды. Комиссия мүше мемлекеттердің – Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Үндістан және Оңтүстік Африканың қаржылық қолдауымен жұмыс істейді. Достастық Соғыс қабірлері комиссиясының қазіргі және тұңғыш қамқоршысы – король Карл III. Комиссияның қазіргі президенті – ханшайым Анна.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Рио-Тинто компаниясының директоры Фабиан Уэр 45 жасында британдық армияға қосылуға өте қарт екенін түсінді. Ол "Рио-Тинто" компаниясының төрағасы Виконт Милнердің беделін пайдаланып, Британдық Қызыл Крестің жылдам әрекет ететін бөлімшесінің командирі болды. Ол 1914 жылдың қыркүйегінде Францияға келді, сол жерде қаза тапқандардың қабірлерін ресімдеу және белгілеу үшін ресми механизмнің жоқтығына қатты назар аударды және осы мақсатта Қызыл Крест ішінде ұйым құруға мүкіндік алды. 1915 жылдың наурыз айында, Британдық экспедициялық корпусының генерал-адъютанты Невил Макредидің қолдауымен, Уэрдің жұмысы Императорлық соғыс кеңсесі тарапынан ресми мойындалып, қолдауға ие болды және бөлімше Британ армиясына қабірлерді тіркеу комиссиясы ретінде берілді. Комиссия қабірлерге қоғамдық жолмен жетуге мүмкіндік болған, медициналық көмек көрсету орындарының жанында орналасқан және қалалар мен ауылдардан тым алыс емес жерлерді қарастырды. Бельгия үкіметімен де ұқсас келіссөздер басталды. Қабірлерді тіркеу жұмысы туралы хабарлар тарағаннан кейін, комиссияға қаза тапқан әскерилердің туыстарынан сұраулар мен қабірлердің фотосуреттерін беру туралы өтініштер келіп түсті. 1917 жылға қарай 17 000 фотосурет туыстарына жіберілді. 1915 жылдың наурыз айында комиссия, Қызыл Кресттің қолдауымен, сұрауларға жауап ретінде фотосуреттерді және зираттардың орналасқан жері туралы ақпаратты жіберуге кірісті. 1916 жылдың көктемінде қабірлерді тіркеу комиссиясы қабірлерді тіркеу және сауалдау дирекциясы болып өзгертілді, себебі жұмыстың көлемі жай ғана қабірлерді тіркеуден асып, қаза тапқандардың туыстарынан келіп түсетін сауалдарға жауап беруді де қамтыды. Дирекцияның жұмысы Батыс майданнан тысқары, Грекия, Египет және Месопотамия сияқты басқа да соғыс аймақтарына кеңейтілді.
Ресми мекеме
Соғыс жалғасқан сайын Уэр және басқалар соғыстан кейінгі кезеңде қабірлердің тағдыры туралы алаңдаушылық білдірді. Британ армиясының ұсынысы бойынша үкімет 1916 жылдың қаңтарында солдаттардың қабірлерін күтіп-ұстау жөніндегі ұлттық комитетті тағайындады, ал Уэльс ханзадасы Эдуард президенттік лауазымды қабылдады. Ұлттық комитет әскерилердің қабірлерін күтіп-ұстау мақсатымен құрылды. Үкімет бұл жұмысты кез келген мемлекеттік ведомствоға емес, арнайы тағайындалған органға тапсыруды дұрыс деп санады. 1917 жылдың басында комитет мүшелерінің көпшілігі қабірлерді күтіп-ұстау үшін ресми империялық ұйымның қажеттігіне сене бастады. Эдуард ханзадасының көмегімен Уэр 1917 жылы Императорлық соғыс конференциясына империялық ұйым құру туралы меморандум ұсынды. Соғыстың ауқымы және оған байланысты жоғары деңгейдегі қаза болғандар соғыста қаза тапқандарды еске алуға жаңа көзқарас қалыптастырды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін соғыста қаза тапқандарды жеке еске алу көбінесе жағдайдай болып келетін және негізінен офицерлерге ғана қатысты. Алайда, соғыс халықтың айтарлық бір бөлігін еріктілер ретінде немесе міндетті түрде жұмылдыруды талап етті. Осының салдарынан, әскери шендері төмен болса да, әрбір жауынгердің еске алынуы күтілді. Британ мұражайының директоры Фредерик Кенион басшылығымен құрылған комитет 1918 жылдың қарашасында комиссияға зираттарды дамыту жоспарларын баяндаған есеп ұсынды. Бұл есептің екі маңызды тұсы – мәйіттерді елге қайтару қажет емес және әлеуметтік жіктелуді болдырмау үшін бірыңғай ескерткіштер қолданылуы керек еді. Көптеген мәйіттерді елдеріне қайтару логистикалық қиындықтар тудыратынымен қатар, бұл әскерлер арасында қалыптасқан бауырластық сезіміне қайшы келеді деп саналды. 1919 жылдың 17 ақпанындағы «Таймс» газетінде Рудард Киплинг жариялаған мақала комиссияның ұсынысын кең аудиторияға жеткізіп, қабірлердің қалай болатынын сипаттады. «Соғыс қабірлері: Императорлық комиссияның жұмысы: Мистер Киплингтің сармерзі» деген мақала тез арада суреттері бар «Құрбан болғандардың қабірлері» атты буклет ретінде қайта басылды. Суреттері бар буклет Кенионның есебінің әсерін жұмсартуға бағытталған, себебі ол пісіп жеткен ағаштар мен бұталар бар зираттардың суреттерін қамтыды, бұл жарияланған майдан суреттерінде бейнеленген көңілсіз пейзаждарға қарама-қарсы еді. Есептер жарияланғаннан кейін, әсіресе қаза тапқандардың денелерін елге қайтару туралы шешімге қатысты, көпшілік наразылық білдірді. Бұл есептер баспасөзде кең талқылау тудырып, 1920 жылдың 4 мамырында Парламентте қызу пікірсайысқа әкелді. Сэр Джеймс Реманнт пікірсайысты бастады, содан кейін Уильям Бурдетт Коутс комиссияның принциптерін қолдап сөйледі, ал Роберт Сесил репатриацияны қалайтын және қабір белгілерінің біртектілігіне қарсы шыққандар үшін сөйледі. Уинстон Черчилль пікірсайысты аяқтап, мәселені дауысқа салуға жібермеуді сұрады. Реманнт өзінің ұсынысын кері тартып алып, комиссияға өз жұмысын жүргізуге мүмкіндік берді. 1920 жылғы АҚШ-тың 66-175 заңы Комонвелл елдерінің қызметінде қаза тапқан американдық азаматтардың АҚШ-тың ұлттық зираттарында жерленуге құқылы екенін қамтамасыз етті. Алайда, комиссия американдық азаматтарды репатриациялау саясатына ерекшелік жасамады және Комонвелл зираттарынан сүйіктілерін алуға тырысқан американдық қабірлерді тіркеу қызметіне қолдау көрсетілмеді.
Жоғалғандарға арналған алғашқы зираттар мен ескерткіштер
1918 жылы сол кездегі ең көрнекті сәулетшілердің үшеуі – сэр Герберт Бейкер, сэр Реджинальд Бломфилд және сэр Эдвин Лютенс ұйымның алғашқы бас сәулетшілері болып тағайындалды. Рудьярд Киплинг ескерткіш жазуларында қолданылатын тілге әдеби кеңесші ретінде тағайындалды. 1920 жылы Комиссия Кенион есебінде баяндалған қағидаларды ұстанғаннан кейін Ле Трепорт, Форсвилл және Лувенкорт қалаларында үш тәжірибелік зират салды. Олардың ішінде Форсвиллдің қоғамдық зираты мен оның кеңейтілуі ең сәтті деп танылды. Бақ дизайнымен айналысатын Гертруда Джекиллмен кеңескеннен кейін сәулетшілер гүлзардағы біркелкі қабір тастары бар қабырғалы зиратты жасады, оған Бломфилдтің Құрбандық айқасы мен Лютенстің Еске алу тасы қосылды. Бірнеше түзетулерден кейін Форсвилл Комиссияның құрылыс бағдарламасының үлгісіне айналды. Үш тәжірибелік зираттағы шығындардың жоспардан асып кетуіне байланысты кейбір түзетулер қажет болды. Болашақтағы зираттар бюджет шегінде қалуын қамтамасыз ету үшін Комиссия 200-ден аз қабірі бар зираттарда жабық қоршау салуды, 400-ден аз қабірі бар зираттарға Еске алу тасын қоймауды және зират қабырғаларының биіктігін шектеуді шешті. 1919 жылдың соңында Комиссия 7 500 фунт стерлинг жұмсады, ал 1920 жылы зираттар мен ескерткіштердің құрылысының өсуіне байланысты бұл көрсеткіш 250 000 фунтқа дейін өсті. 1921 жылы Комиссия 1 000 зиратты құрды, олар қабір тастарын орнатуға және жерлеу рәсімдерін өткізуге дайын болды. 1920-1923 жылдары Комиссия апта сайын 4 000 қабір тасын Францияға жіберіп тұрды. Көп жағдайда Комиссия кішкентай зираттарды жауып, қабірлерді үлкен зираттарда шоғырландырды. 1927 жылы құрылыс жұмыстарының көп бөлігі аяқталған кезде 500-ден астам зират салынды, онда 400 000-нан астам қабір тасы, мың Құрбандық айқасы және 400 Еске алу тасы орнатылды. Комиссияға сондай-ақ, қабірі белгісіз әрбір әскерді жеке еске алу міндеті жүктелді, бұл Франция мен Бельгияда ғана 315 000 адамды құрады. Комиссия бастапқыда жоғалғандарды еске алу үшін 12 ескерткіш салуды шешті, әрбір ескерткіш Батыс майданындағы маңызды шайқас орнында орналасқан. Француз аумағындағы ескерткіштерді бекітуге жауапты француз комитетінің қарсылығынан кейін Комиссия жоспарын қайта қарастырып, ескерткіштердің санын қысқартты және кейбір жағдайларда жеке құрылымдар ретінде емес, қолданыстағы зираттарда жоғалғандарға арналған ескерткіштер салды. Реджинальд Бломфилдтің Менен қақпасы Еуропадағы жоғалғандарға арналған алғашқы ескерткіш болды және ол 1927 жылдың 24 шілдесінде ашылды. Менен қақпасында (Menenpoort) бастапқыда жоспарланғандай барлық есімдерді сақтауға жеткіліксіз орын болды, сондықтан жоғалғандардың 34 984 есімі Герберт Бейкердің Тайн Котқа орналастырылған жоғалғандарға арналған ескерткішіне жазылды. Кейін басқа да ескерткіштер салынды: Джон Джеймс Бернет жобалаған Галлиполидегі Хеллес ескерткіші; Эдвин Лютенс жобалаған Соммадағы Типваль ескерткіші және Аррас ескерткіші; Эдвард Приолеу Уоррен жобалаған Ирактағы Басра ескерткіші. Доминиондар мен Үндістан да өз жоғалғандарын еске алу үшін ескерткіштер салды: Үндістан күштеріне арналған Неув Шапель ескерткіші, Канаданың Вими ескерткіші, Австралияның Виллерс Бретоннекс ескерткіші, Оңтүстік Африканың Делвилл Вуд ескерткіші және Ньюфаундлендтің Бомонт Хамель ескерткіші. Ұлы соғыста қаза тапқандарды еске алу бағдарламасы 1932 жылы Типваль ескерткішінің ашылуымен аяқталды, бірақ Вими ескерткіші 1936 жылға дейін, Виллер Бретоннекс ескерткіші 1938 жылға дейін аяқталмады, ал Германия 1940 жылы Бельгияға шабуыл жасаған кезде тас қалаушылар әлі де Менин қақпасында жұмыс істеп тұрды. Комиссия салған жалғыз ескерткіш, ескерткіш немесе зират емес, – Гизадағы ескерткіш офтальмологиялық зертханасы, Мысыр, кітапханасымен, бактериология және патология бөлімдерімен бірге египеттік еңбек корпусы мен түйе көлігі корпусының ер адамдарына арналған ескерткіш. Оның орнатылуы жергілікті саяси қысыммен келісілді.
At the end of 1919, the commission had spent £7,500, and this figure rose to £250,000 in 1920 as construction of cemeteries and memorials increased. By 1921, the commission had established 1,000 cemeteries which were ready for headstone erections, and burials. Between 1920 and 1923, the commission was shipping 4,000 headstones a week to France. In many cases, the Commission closed small cemeteries and concentrated the graves into larger ones. By 1927, when the majority of construction had been completed, over 500 cemeteries had been built, with 400,000 headstones, a thousand Crosses of Sacrifice, and 400 Stones of Remembrance. The commission had also been mandated to individually commemorate each soldier who had no known grave, which amounted to 315,000 in France and Belgium alone. The Commission initially decided to build 12 monuments on which to commemorate the missing; each memorial being located at the site of an important battle along the Western Front. After resistance from the French committee responsible for the approvals of memorials on French territory, the Commission revised their plan and reduced the number of memorials, and in some cases built memorials to the missing in existing cemeteries rather than as separate structures. Reginald Blomfield's Menin Gate was the first memorial to the missing located in Europe to be completed, and was unveiled on 24 July 1927. The Menin Gate (Menenpoort) was found to have insufficient space to contain all the names as originally planned and 34,984 names of the missing were instead inscribed on Herbert Baker's Tyne Cot Memorial to the Missing. Other memorials followed: the Helles Memorial in Gallipoli designed by John James Burnet; the Thiepval Memorial on the Somme and the Arras Memorial designed by Edwin Lutyens; and the Basra Memorial in Iraq designed by Edward Prioleau Warren. The Dominions and India also erected memorials on which they commemorated their missing: the Neuve Chapelle Memorial for the forces of India, the Vimy Memorial by Canada, the Villers Bretonneux Memorial by Australia, the Delville Wood Memorial by South Africa and the Beaumont Hamel Memorial by Newfoundland. The programme of commemorating the dead of the Great War was considered essentially complete with the inauguration of the Thiepval Memorial in 1932, though the Vimy Memorial would not be finished until 1936, the Villers Bretonneux Memorial until 1938 and stonemasons were still conducting work on the Menin Gate when Germany invaded Belgium in 1940. The only memorial created by the Commission that was not in the form of a monument or cemetery was the Memorial Ophthalmic Laboratory at Giza, Egypt—complete with library, and bacteriology and pathology departments—as its memorial to men of the Egyptian Labour Corps and Camel Transport Corps. Its erection was agreed with local political pressure.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бастап, Комиссия қабірлерді тіркеу бөлімдерін ұйымдастырды және Бірінші дүниежүзілік соғыстан алынған тәжірибеге сүйене отырып, зираттар үшін жерлерді бөліп алды. Соғыс одақтастардың пайдасына бұрыла бастағанда, Комиссия Бірінші дүниежүзілік соғыс зираттары мен ескерткіштерін қайта жаңғыртуға кірісті. Сонымен қатар, ол Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болған 600 000 Британ Достастығының (Commonwealth) құрбандарын еске алу жұмысын бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыстағыдай, қаза тапқандар біркелкі ескерткіштермен танылды және денелері елдеріне қайтарылмауы тиіс еді. Ерекше жағдайда, американдық қабірлерді тіркеу қызметіне Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Британ Достастығының елдері үшін қызмет еткен белгісіз американдық азаматтардың қалдықтарын елдеріне қайтаруға рұқсат берілді. 1949 жылы Комиссия Dieppe Canadian War Cemetery зиратын аяқтады, ол 559 жаңа зираттың және 36 жаңа ескерткіштің алғашқысы болды. Ақырында, Комиссия 350 000-нан астам жаңа қабір тастарын орнатты, олардың көпшілігі Хоптон Вуд тасынан жасалған. Екінші дүниежүзілік соғыстың кең ауқымы, жұмыс күшінің жетіспеушілігі және кейбір елдердегі тұрақсыздық жағдайлар құрылыс және қайта жаңғырту бағдарламаларын ұзартуға әкелді. Албанияда британдық арнайы операциялар тобының (SOE) 54 қызметкерінің 52 қабірі Тирана қаласында қайта жерленді, ал жаңа режим Флоренциядағы CWGC базасынан майор Макинтошты қуғынға түсірді. Алғашқы қабірлердің үштен екісі қиын немесе шалғай орналасқан жерлерде болған. Соғыстан кейін Комиссия 1950 жылға дейін ескіргендікпен күресуге бағытталған бес жылдық бау-бақшаны жаңарту бағдарламасын іске асырды. Құрылымдық жөндеулер, сондай-ақ соғысқа дейінгі күтім жұмыстарының артта қалған бөлігін аяқтауға тағы он жыл кетті. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарағанда, азаматтық құрбандардың саны көбейгендіктен, Уинстон Черчилль Уэрдің комиссияда Британ Достастығының азаматтық соғыста қаза тапқандарының тізімін жүргізу туралы ұсынысына келісті. 1941 жылдың 7 ақпанында Императорлық соғыс қабірлері комиссиясының жарғысына қосымша тарау қосылды, ол ұйымға Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаудың шабуылынан қаза тапқан азаматтардың есімдерін жинап, тіркеуге құқық берді, нәтижесінде Азаматтық соғыс құрбандарының құрметті тізімі құрылды. Ақырында, бұл тізімге 67 000-ға жуық азаматтың есімі енгізілді. Комиссия мен Вестминстер аббаттығының деканы тізімді Вестминстер аббаттығына орналастыру туралы келісімге келді, бірақ тізім толыққаннан кейін және жаулық аяқталғаннан соң ғана. Комиссия алғашқы алты томды Вестминстер аббаттығының деканына 1956 жылдың 21 ақпанында тапсырды және 1958 жылы көрнекі стендке соңғы томды қосты.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Комиссия өзінің атауындағы "Империя" сөзінің енді орынды емес екенін мойындады. Ұлттық және аймақтық сезімдерді нығайту ниетімен 1960 жылы ұйым өзінің атын Ұлттар Достастығы Соғыс Қабірлері Комиссиясы деп өзгертті. Соңғы қақтығыстар кейде Комиссияға белгілі бір аймақтағы зираттарды күтіп-ұстауға мүмкіндік бермеді немесе нысандардың толыққанды қирауына әкелді. Германиядағы Зеренсдорф Үнді зираты Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Германияның бірігуіне дейін күтімсіз қалды, себебі ол Ресей әскерлері басып алған аймақта орналасқан және 2005 жылға дейін толыққанды қайта жаңартылмады. Алты күндік соғыс және Тозу соғысы Порт-Тевфик ескерткіші мен Аден ескерткішінің қирауына және Суэц соғыс ескерткіші зиратында Комиссияның бағбанының қазасына әкелді. Ливан азамат соғысы кезінде Бейруттағы екі зират қиратылып, қайта салынуы тиіс болды. Ирактағы соғыс қабірлері мен ескерткіштерін күтіп-ұстау 1980 жылдардағы Иран-Ирак соғысынан бері қиын болып келді, ал Персы шығанағындағы соғыстан кейін жүйелі күтім мүмкін болмады. Комиссия сондай-ақ өзінің негізгі міндеттерінен тыс жерлердегі соғыс қабірлеріне де қолдау көрсетеді. 1982 жылы Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі Фолкленд соғысында қаза тапқандар үшін Фолкленд аралдарында зираттарды жобалау және салу үшін Комиссиядан көмек сұрады. Бұл зираттар Ұлттар Достастығы Соғыс Қабірлері Комиссиясының зираттары болмаса да, Комиссия олардың әкімшілік жауапкершілігін жүзеге асырады. 2005 жылдан бастап Комиссия Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі тапсырмасы бойынша Екінші Буер соғысында қаза тапқан британдық және Империя сарбаздарының зираттары мен қабірлерін басқару бойынша ұқсас жұмыстарды жүргізіп келеді. 2003 жылы Канаданың Ардагерлер істері министрлігі Комиссияны Канаданың Ардагерлер істері министрінің жауапкершілігіндегі қабір белгілерін табуға бағытталған тәсілді әзірлеуге тартты. 2011 жылдан бастап Комиссия Канада Үкіметінің қаражаты есебінен орнатылған канадалық ардагерлердің белгілерін он екі жылдық циклмен тексеру бағдарламасын жүзеге асырып келеді. 2008 жылы Фромельс қаласының шетіндегі Фазан орманындағы зерттеу жұмыстары кезінде жаппай қабірлер табылды. Бес жаппай қабірден екі жүз елу британдық және австралиялық дене табылып, жаңадан салынған Фромельс (Фазан орманы) әскери зиратына жерленді. Бұл 50 жылдан астам уақыттан бері құрылған алғашқы Ұлттар Достастығы Соғыс Қабірлері Комиссиясының зираты болды, ал соңғы осындай зираттар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін салынған.
Жерлеу орындары мен ескерткіштер
Комиссия қазіргі уақытта 153 елде 1,7 миллион қайтыс болған Ұлттар Достастығының әскери қызметшілерін және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаудың қимылдары салдарынан қаза тапқан шамамен 67 000 азаматты мәңгі есте қалдыруға жауапты. Комиссия сонымен қатар, қабірі белгісіз болған қаза тапқандарды еске алу үшін мемориалдар салған немесе тапсырыс берген; олардың арасындағы ең ірісі – Типваль мемориалы.
Қосылу үшін талаптар
Комиссия тек соғыстың белгіленген жылдарында, одақтас әскери қызметте немесе қызметке байланысты туындаған себептерден қайтыс болғандарды еске алады. Қызметтегі өлім-жітімге тек шайқаста қаза тапқандар ғана емес, сонымен қатар оқу-жаттығу оқиғаларында, әуе шабуылдарында және 1918 жылғы тұмау пандемиясы сияқты аурулардан қайтыс болғандар да кіреді. Ескеру кезеңдері: Бірінші дүниежүзілік соғыс үшін 1914 жылдың 4 тамызынан 1921 жылдың 31 тамызына дейін және Екінші дүниежүзілік соғыс үшін 1939 жылдың 3 қыркүйегінен 1947 жылдың 31 желтоқсанына дейін. Гарольд Чалтон Брэдшоу, Вернер Оуэн Риз, Гордон Х. Холт және Генри Филип Карт де Лафонтен. 1944 жылдың қаңтар айында Эдвард Мауф Ұлыбританияның бас сәулетшісі болып тағайындалды. Мауф 1969 жылға дейін 25 жыл бойы комиссияда көп жұмыс істеді, бас сәулетші болды және Кенионның арт-консультанты қызметін атқарды. Мауфпен бірге Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін тағайындалған басқа бас сәулетшілер Хьюберт Уортингтон, Луи де Сойсонс, Филип Хепворт және Колин Сент-Клер Оукс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемориалдар мен зираттарда жұмыс істеген жетекші мүсіншілерге Эрик Генри Кеннингтон, Чарльз Томас Уилер, Гилберт Ледвард және Чарльз Сержант Джаггер кірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі және соғыстар аралық кезеңдегі басқа мүсіншілер қатарында Уильям Рид Дик, Эрнест Гиллик, Базил Готто, Альфред Тернер, Лоренс А. Тернер, Уолтер Гилберт, Генри Пул, Вернон Хилл, Роберт Аннинг Белл, Фердинанд Виктор Бландстоун, Джозеф Армитаж болды. Франция мен Бельгиядағы зираттарда кіреберіс немесе қабырға бойында орналасқан тақта, зират жерінің француз немесе бельгиялық үкіметтермен берілгенін көрсетеді. Көбінесе ең кішкентай зираттарды қоспағанда, барлық зираттарда жерлеулердің тізімі, учаскелер мен қатарлардың жоспары және зираттың негізгі тарихы бар тіркелгі орналасқан. Тіркелгі металл шкафтың ішінде сақталады, шкаф зират кіреберісіне жақын қабырғада немесе зират ішіндегі павильонда орналасқан крестпен белгіленген. Соңғы уақыттарда үлкен аумақтарда тот баспайтын болаттан жасалған хабарламалар тиісті әскери науқан туралы мәліметтер береді. 1000-нан астам жерленгендері бар зираттарда әдетте Эдвин Лютенс жасаған және "Олардың есімі мәңгілікке сақталады" деген жазуы бар Еске алу тасы орналасқан. Еске алу тасының идеясын Рудиард Киплинг барлық діндерді және дінсіздерді еске алу үшін ұсынған. Құрбандық айқышының дизайнынан өзгеше, тастың дизайны "нақты діндермен байланысты пішіндерден" әдейі сақталынды. Құрылыстың геометриясы Парфенонның зерттелуіне негізделген. Әр тас 4 метр ұзындығында және 2 метр биіктігінде, сондай-ақ құрбандық алтары бар. Бұл элемент энтазис принципін қолдана отырып жасалған. Дизайнның нәзік қисықтарын кеңейтсе, диаметрі 549 метр болатын шар пайда болады.
Қабір тастары
Әрбір қабір басына бір-бірден тас орнатылады. Әрбір тасқа әрбір қаза тапқан адамның ұлттық белгісі немесе полк нышаны, шені, аты, бөлімшесі, қаза болған күні мен жасы, тиісті діни символ және туыстары таңдаған жеке арнау жазылады. Тастарда Макдональд Гилл жасаған стандартты үлкен әріптер қолданылады. Жеке қабірлер мүмкіндігінше тік қатарлармен орналастырылады және біртекті тастармен белгіленеді, олардың көп бөлігі Портленд тасынан жасалған. Алғашқы тастардың өлшемдері биіктігі, ені және қалыңдығы болды. Көптеген тастарға крест жазылады, бірақ атеист немесе христиан емес деп белгілі болғандарға жазылмайды. Виктория кресі немесе Джордж кресімен марапатталғандардың қабірлерінде полк нышанымен қатар Виктория кресі немесе Джордж кресінің белгісі де болады. Кейде әскерлер тым жас болғандықтан немесе құқық қорғау органдары іздегендіктен псевдоним қолданған; мұндай жағдайларда олардың нақты есімі «қызмет еткен» деген белгімен бірге көрсетіледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлттар Достастығы күштерімен бірге қызмет еткен кейбір американдық азаматтардың қабір тасына «АҚШ азаматы» деп жазылады. Нақты жерленген орны белгісіз болғандардың қабір тасына «Бұл зиратта басқа жерде жерленген», «Бұл зиратта жерленгені белгілі» немесе «Бұл зиратта жерленген деп есептеледі» деп жазылады. Көптеген тастар белгісіз қаза тапқандарға арналған, сондықтан оларда тек денеден табылған мәліметтер көрсетіледі. Рәджард Киплинг жасаған, есімі белгісіз сарбаздардың қабірлеріндегі епитафия: «Ұлы соғыстың сарбазы, Құдайға ғана мәлім». Қабірдің нақты орны белгісіз болған жағдайларда кейбір тастарда «осы зиратта жерленген деп есептеледі» деп жазылады. Кейбір жағдайларда әскерлер бірлесіп жерленген, бір денеден екіншісін ажырату мүмкін болмаған, сондықтан бір тас бірнеше қабірді қамтиды. Тас қазаның нақты мән-жайларын көрсетпейді, тек күнін ғана көрсетеді, егер ол белгілі болса, ал өлім себебі туралы әдейі түсініксіздік сақталады. Жергілікті жағдайларға байланысты комиссия кейде стандартты дизайннан ауытқуға мәжбүр болды. Таиланд және Түркия сияқты ауа райының экстремалды немесе жер сілкінісі жиі болатын жерлерде әдеттегі тастардың орнына тастан жасалған тұғырлар қолданылады. Бұл шаралар жер сілкінісі кезінде тастардың зақымдануына немесе жұмсақ топыраққа батып кетуіне жол бермейді. Италияда Chiampo Perla әктасынан тастар жасалған, себебі ол көптеп табылған. Грециядағы Струма әскери зиратында жер сілкінісінен зақымдану қаупін болдырмау үшін кішкентай тастар жер бетіне жатақтап орнатылады. Олардың кішігірім өлшемділігіне байланысты, белгілерде бөлімше нышандары жиі кездеспейді.
Бау-бақша шаруашылығы
Комиссияның зираттары гүл өсіруді зират дизайнының ажырамас бөлігі ретінде қарастырады. Алғашқы бау-бақша концепциясы – келушілерге бейбітшілік сезімін сыйлайтын, дәстүрлі қараңғы зираттардан өзгеше орта құру болды. Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтардың директорының орынбасары Артур Уильям Хилл берген ұсыныстар комиссияға зираттардың жоспарын және тиісті өсімдіктерді ескеретін архитектуралық құрылымдарды жасауға мүмкіндік берді. Құрылымдық және бау-бақша элементтерін үйлестіру комиссияның архитекторларына жаңа емес еді. Сэр Эдвин Лютенс бағбан Гертруда Джекиллмен ғасырлар бойғы еңбектес қарым-қатынасын жалғастырды, оның дәстүрлі шағын бау өсімдіктері мен раушан гүлдеріне деген құштарлығы зираттардың сыртқы түріне зор әсер етті. Мүмкіндігінше, жергілікті өсімдіктер қолданылып, үй бақшасымен байланысты сезімталдық күшейтілді. Гүлдердің текстурасы, биіктігі және гүлдеу мерзімінің алуан түрлілігі де бау-бақшаны жоспарлауда маңызды факторлар болды. Әр қабір тасының айналасындағы гүлзарлар гүлді раушан гүлдері мен көп жылдық шөптесін өсімдіктермен толтырылған. Жазулар көрінбей қалмауы және жаңбыр кезінде топырақ шашырамауы үшін қабір тастарының алдына төмен бойлы өсімдіктер отырғызылады. Пайдалы жерлерде биік емес сорттар қолданылады. Клэр Хортон 2020 жылы CWGC бас директоры болып тағайындалды.
Мүшелері: Ұлыбританиядағы Жаңа Зеландияның жоғарғы комиссары Фил Гофф; Ұлыбританиядағы Австралияның жоғарғы комиссары Стивен Смит; Ұлыбританиядағы Оңтүстік Африка Республикасының жоғарғы комиссары Еремия Ньямане Мамаболо; Ұлыбританиядағы Үндістанның жоғарғы комиссары Викрам Дораисвами; Ұлыбританиядағы Канаданың жоғарғы комиссары Ральф Э. Гудейл; Керен Джеймс; Сэр Тим Хитченс; Вице-адмирал Питер Хадсон; Филип Данн; Дама Диана Джонсон; Васуки Шастри; Дама Джудит Мэйхью Джонас; Генерал-лейтенант сэр Бен Батхерст; Әуе маршалы сэр Стюарт Ата. Әр елдің үлесі CWGC сол елдің атынан сақтайтын қабірлер санына пропорционалды. Жылдық жарналардың жалпы сомасындағы әр елдің үлесі: Ұлыбритания – 79,0%, Канада – 10,0%, Австралия – 6,0%, Жаңа Зеландия – 2,0%, Оңтүстік Африка – 2,0% және Үндістан – 1,0%.
Қайта жерлеу және сәйкестендіру
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдық армия мәйіттерді іздеу және көму жұмыстарына жауапты болды. Батыс майданы секторларға бөлініп, 12 адамнан тұратын іздеу топтары мәйіттерді іздеді. Тыныш келісімге қол қойылғаннан бастап 1921 жылдың қыркүйегіне дейін іздеу топтары 204 695 мәйітті қайта жерледі. 1921 жылдан кейін мәйіттерді кең ауқымды іздеу тоқтатылды, ал 1921 жылдың ақпанында зираттарға жауапкершілік комиссияға берілді. Дегенмен, іздеудің мұқият жүргізілуіне қарамастан, көптеген мәйіттер табылғаннан кейін де табыла берді. Жалпы іздеу аяқталғаннан кейінгі үш жылда 38 000 мәйіт табылды. 1920 жылдардың ортасында апта сайын 20-30 мәйіт табылған. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қаза тапқандардың мәйіті табылуы жиі кездеседі, жылына шамамен 30 мәйіт табылады. Мысалы, 2006 жылы Францияның Галлу қаласындағы үйдің ауласынан 78-ші батальонның (Виннипег гренадиерлері) сегіз канадтық сарбазының мәйіті табылды. 2013 жылдың сәуір айында француз фермері 2009 жылы металл іздегішпен жерді тазалағанда табылған төрт британдық сарбаздың мәйіті Францияның Аррас қаласы маңындағы H.A.C. зиратына қайта жерленді. 2014 жылдың наурыз айында Францияның Вендин-ле-Вейль қаласында 20 одақтас және 30 неміс сарбазының мәйіті табылды, ал одақтас сарбаздары Лоос британдық зиратына қайта жерленді. Бірінші немесе Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтас сарбазының мәйіті табылған жағдайда комиссияға хабар беріледі, ал комиссияның жерлеу қызметкері жеке тұлғаны анықтауға көмектесетін кез келген заттарды жинауға тырысады. Анықталған мәліметтер комиссия штаб-пәтерінде тіркеліп, мұрағатталады. Анықтау мақсатында мәйіттермен бірге табылған заттар, антропологиялық деректер және ДНК пайдаланылуы мүмкін. Архивтік жазбаларды зерттеу нәтижесінде бұрын жерленген қаза тапқандарды анықтауға болады. Комиссияның мұрағаттық жазбалары жеке тұлғаларға өз зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік беру үшін көпшілікке ашық. 2013 жылдың желтоқсанында бұрын Аррас әуе күштері ескерткішінде еске алынған екінші лейтенант Филип Фредерик Кормак, шын мәнінде, Бельгияның Шығыс Фландриясындағы Машелендегі француз әскери зиратына жерленгені анықталды. Сержант Леонард Мейдмент 2013 жылы Марфо британдық зиратына келген келуші 1918 жылдың 20 шілдесінде қаза тапқан Гэмпшир полкінің белгісіз сержантының ескерткішін тауып, кейіннен сол полктің бір ғана сержанты сол күні Францияда қаза тапқанын көрсетті. 2022 жылдың шілдесіне дейін «In From The Cold Project» жобасы Вестминстер аббаттығында сақталған Құрмет тізімінде белгісіз қабірлері немесе есімдері жоқ 7255 адамды анықтады. Бруквудтағы 1914–1918 жылдардағы ескерткіште еске алынған қаза тапқандардың көпшілігі – «In From The Cold» жобасы анықтаған, отбасыларының күтімінде қайтыс болған әскерилер мен әйелдер, сол кезде комиссия оларды еске алмады.
Вандализм
Қабірлер, соның ішінде соғыс құрбандарының зираттары да вандализмге ұшырайды. Комиссияның ескерткіштері, зираттары мен ғимараттары да осыдан ерекше емес. Комиссия граффити және тас құрылысына келтірілетін зиян көбінесе жастардың қолынан келетініне сендіреді, мектеп оқушыларының демалыс кезінде осы оқиғалардың саны артатынын байқады. Металл ұрлығы да мәселе болып табылады: шешімді ұрылар Құрбандық айқышындағы қола қылыштарды ұрлайды, олар енді фибергласстан жасалған көшірмелермен ауыстырылды. Комиссия зираттарына жасалған вандализм, Ұлттар Достастығы елдерінің қазіргі қақтығыстарға қатысуымен де байланысты. 1970 жылдары, «Түркістандық қиындықтар» кезінде Ирландиядағы Комиссия зираттарында вандализм орын алды. 2003 жылдың 20 наурызында, Ирак соғысы басталғаннан кейін, вандалдар Францияның солтүстігіндегі Этапль әскери зиратының орталық ескерткішін британдықтарға және америкалықтарға қарсы граффитимен бүлдірді. 2004 жылдың 9 мамырында 3691 қабірі бар Газа зиратында 33 қабір тасы қиратылды, бұл Абу-Грейб түрмесіндегі зұлсалыттарға қатысты дауға жауап ретінде жасалды делінеді. 2012 жылдың 24 ақпанында Ливия азаматтық соғысы кезінде исламист жауынгерлері Бенгазидегі соғыс зиратында 200-ден астам қабір тасын, сондай-ақ орталық ескерткішті зақымдады.
Еске алудағы теңсіздіктер
2021 жылдың сәуірінде CWGC арнайы комитеті Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін "қара және азиялық әскерлерді тиісінше еске алмау" мәселесі бойынша есте сақтаудағы тарихи теңсіздіктер туралы есеп жариялады. CWGC және арнайы комитет бұл мәселе жөніндегі мәлімдемелерді және келесі қадамдарды CWGC веб-сайтында жариялады, ал Қорғаныс министрі Бен Уоллес Парламентте ресми түрде кешірім сұрады.