Кіріспе

Италияның солтүстік-шығысындағы Альпі тауларындағы Брента тобы немесе Брента Доломиттері – таулы аймақ, және Оңтүстік Тас Альптеріндегі Ретия Альптерінің бір бөлігі. Олар Трентино провинциясында, Италияның солтүстік-шығысында орналасқан. Бұл Адидже өзенінің батысындағы жалғыз доломит тобы. Сондықтан географиялық тұрғыдан олар әрқашан Доломит тауларының құрамына кірмей келген. Дегенмен, геологиялық тұрғыдан олар оған жатады, сондықтан кейде "Батыс Доломиттері" деп атайды. Доломиттердің бір бөлігі ретінде Брента тобы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар конвенциясы бойынша Дүниежүзілік мұра ретінде ресми түрде танылды.

Геология және мұздықтану

Геологиялық тұрғыдан Брента тобы көршілес тау топтары, Ортлес және Адамелло/Пресанелла сияқты граниттен қалыптасқандардан мүлдем өзгеше. Басты шыңдар қатаң, тығыз доломиттен тұрады, ал шеткі кіші топтар көбінесе әктасты доломит немесе әктастан құралған. Қатаң доломит (dolomia principale) бастапқыда мезозой дәуірінде, шамамен 200 миллион жыл бұрын, Тетіс мұхитының беткі қабатында пайда болған. Магнийге жоғары мөлшерде ие қатаң, тығыз доломит жоғарғы триас кезеңінде қалыптасқан. Жұмсақ, әктасқа жақын материал кейінірек, триас кезеңінің соңы мен ерте юра кезеңінде шөгінді. Альпинист үшін бұл айырмашылық анық байқалады, себебі Брента тобының орталық бөлігіндегі шыңдардағы тау жыныстары шеткі кіші топтарға қарағанда әлдеқайда тығыз және сенімді. Соңында, бұл қабаттар эоцен дәуірінде Альп тауларының пайда болуына себеп болған тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде жоғары көтерілді, бұл шамамен 66 миллион жыл бұрын басталды және бүктелулер мен итермелі жарықтардың пайда болуына әкелді. Кейіннен болған эрозия қазіргі таныс доломит ландшафтын, тік, биік шыңдарын жасады. Брента тобының бір кезде үлкен мұздықтармен жабылғандығын үлкен мореналардың қалдықтары көрсетсе де, олардың қалдықтары қазір өте аз және соңғы жүз жыл ішінде үздіксіз қысқарып келеді. Дәстүрлі түрде Брента мұздықтары салыстырмалы түрде кішкентай болған және "ведетте" деп аталған. Соңғы жүз жылда олардың мөлшері 1900 жылғы бастапқы көлемінің жартысынан да азырақ болып қысқарды. Климаттың өзгеруі – мұның басты себебі.

Барлау тарихы

Брента тобын жергілікті аңшылар жиі зерттеген болуы мүмкін, бірақ ғылыми және альпинистік зерттеулер 1864 жылы британдық альпинистер клубының негізін қалаушы, ирландиялық-британдық зерттеуші Джон Болл, Брента тобын шығыстан батысқа қарай Бокка ди Брента арқылы кесіп өткенде басталды. Бір жылдан кейін ол Чима Тоса шыңына жетті, бірақ бірнеше күн бұрын, 1865 жылдың 20 шілдесінде, Примьеродан келген Бепи Лосс және оның серіктері бұл шыңды бағындырған екен. Болл өзінің тәжірибесі туралы «Альпий журналында» жазып, Брента тобына басқа британдық зерттеушілерді тартты. 1871 жылы атақты Альпий клубының кейіннен төрағасы болған Дуглас Фрешфилд келді. Ол және оның серіктері Фрэнсис Фокс Таккет және шамониден келген француздық нұсқаушы Франсуа Девуассуд. Бұл адамдар, альпинизмнің алтын ғасырының негізгі тұлғалары болып табылып, 1871 және 1872 жылдары Брента тобы мен Пресанеллада белсенділік танытты. 1871 жылы олар Чима Брента шыңына жетті. Брента тобын зерттеуге үлес қосып, сол дәуірдегі басқа британдық альпинистер: Артур Джон Батлер (1884 ж.: Чима дельи Арми, 1885 ж.: Кампаниле Альто), Альберт де Фалькнер және Эдвард Теодор Комптон (1881 ж.: Кроззон ди Брента). Соңғысы Германияда суретші ретінде мансап құрды және Deutsch Oestereichische Alpen Verein (DÖAV) қатарына толыққандай қосылды, олар үшін көптеген картиналар мен иллюстрациялар жасады, соның ішінде Брента тобының керемет суреттерін де салған еді. Трентино 1918 жылға дейін «Вельштироль» деп аталды, ол Австро-Венгрия империясының бір бөлігі болды, сондықтан DÖAV-тің осы тауларды зерттеуге қызығушылығы табиғи болды. Карл Шульц Кроззон ди Брента тауының үшінші және ең биік шыңына жетіп, өз зерттеулерін баяндағаннан кейін, басқа неміс және австриялық альпинистер Брента тобына жол тапты. Альфред фон Радио Радис және Ханс Барт маңызды зерттеу және сипаттама жұмыстарын жүргізді. Готфрид Мерцбахер, Штек, Майр, Аданг, Хайнеман және басқалар сияқты неміс тілінде сөйлейтін альпинистер Брента Доломитінде өз іздерін қалдырды. Ғасырдың басында итальяндық және неміс тілінде сөйлейтін альпинистер арасында бәсекелестік рух пайда болды, ол аймақтағы ұлтшылдық сезімдерден күш алды. Альпинизмнің зерттеуші сипаты тау шағасының спорт түріне айналды. 1870 жылы Италияның бірігуі итальян тілінде сөйлейтін Тирольде үміттерді оятып, 1872 жылы өздерінің Società degli Alpinisti Tridentini ұйымын құрған жергілікті альпинистер арасында Ирредентизм рухы күшейді. 1882 жылы олар Брента тобының ішінде, Бокка ди Брентаның жанындағы 2439 метрлік биіктікте алғашқы тау шатырын – Рифуджо Тосаны салдырды. Карло және Джузеппе Гарбари, Нино Пули сияқты жергілікті альпинистер, барлық шетелдіктерді шыңдарға бастап кеткен жергілікті нұсқаушылар Маттео мен Бонифасио Николусси және Антонио Даллагиякомоның ізін басты. Германдық альпинистерге қарсылық итальяндықтардың күш-жігерін пайдалануға тырысқандығы туралы күдік тудырды. 1897 жылы DÖAV Sektion Bremen Рифуджо Тосаның үстіндегі тасты қыратқа үлкен тау шатырын салуға шешім қабылдады. 1905 жылы SAT шағын Sella баспанасын салған Passo Tuckett-те де осыған ұқсас жағдай туды, ал DÖAV Sektion Berlin оның қасында үлкен шатыр салды. Брента тобындағы соңғы тосқауылсыз үлкен шың – Кампаниле Бассоны 1899 жылы Бергер мен Ампферер бағындырғанда, олар саммиттен 35 метр қашықтықта тоқтаған Гарбари мен Пулидің жұмысына көп сүйенгені анықталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Брента тобы соғыс қимылдарынан зардап көрмеді және Трентино Сен-Жермен-ан-Лай келісімі бойынша Италияға қосылғаннан кейін, Брента тобын зерттеу жұмысының көп бөлігі аяқталды деп қорытынды жасауға болады. Спорттық альпинизм дәуірі басталды және жылдар бойы осы таулардың тік қабырғаларында барлық қиындық деңгейлерінде сансыз альпинистік маршруттар салынды.

Бокет жолы

Брента тобының орталық бөлігіндегі шыңдар мен қырларды бағындыру SAT-тің тапсырысымен via ferrata құрылысы арқылы жеңілдетілді. Бұл құрылыс шыңдарды құрметпен айналып өте отырып, шыңдар арасындағы "бокетте" деп аталатын өткелдер мен ойыстарды байланыстыруды көздеді. Via dell Bocchette Centrali жолының жұмысы 1935 жылы басталды. Бұл кезеңдегі жұмыстың көп бөлігін сол заманғы Брента жетекшілері – Бруно Детассис және Энрико Джордано атқарды. Екі жылдан кейін аяқталған маршрут альпинистерге Кампаниль Бассоның "Виа Нормале" бағытымен шыңына жетуге мүмкіндік берді. Жұмыстар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тоқтап, 1948 жылы Селестино Донинидің күш-жігері арқасында қайта жалғасты, содан кейін Бокка деи Армиде аяқталды. Кейін, 1968-1969 жылдары маршрут Бокка-дель-Тукеттке қарай "Via delle Bocchette Alte" траекториясымен ұзартылды. Бұл қиын маршрут 3002 метрлік биіктікке жетеді және Чима Брентаның шығыс бетінен, шыңының астынан өтеді. Кейін vie ferrata маршруты Sentiero Benini арқылы Пассо-дель-Гростеге дейін, ал одан әрі Солтүстік тізбегі арқылы Rifugio Peller-ге дейін – Sentiero Costanzi арқылы кеңейтілді.

Флора мен фауна

Тренто автономиялық провинциясы 1967 жылы Адамелло-Брента табиғи паркінің құрамында Брента тобын қорғау туралы заң қабылдады. Бұл аумақ 650 км²-ді құрайды. Оның фаунасы Альп тауларындағы ең бай фауналардың бірі болып табылады және тауларда мекендейтін барлық жануар түрлерін қамтиды; аю, шамыз және альпілік ибекс сияқты. Брента тобы Италиядағы эндемикалық аюлардың (Ursus arctos) таба алатын соңғы мекендерінің бірі болды. Олардың саны соңғы кезде өсті, соның ішінде Словениядан келген аюлардың араласуы нәтижесінде популяцияның нығайуы да бар. Паркте шамамен 30 аю қоныстанды. Алтын бүркіт (Aquila chrysaetos) және ағаш торғайы (Tetrao urogallus) осы тауларда қорғалатын үй тапқан. Көптеген жерлерде альпілік мармоттардың (Marmota marmot) колониялары кездеседі.