Кіріспе

1210 – 1268 жылдар аралығында өмір сүрген Генри Брактон (сондай-ақ Генри де Брактон, Генрикус Брактон, Генри Браттон және Генри Бретон деп те белгілі), ағылшын дін қызметкері және заңгер. Ол заң туралы жазған еңбектерімен, әсіресе «Англия заңдары мен әдет-ғұрыптары туралы» (De legibus et consuetudinibus Angliæ) және қылмыстық ниет (mens rea) туралы идеяларымен танымал. Брактонның пікірінше, қылмыстық әрекеттің жасалғанын анықтау үшін тек әрекет пен ниеттің бірлескен қарастырылуы ғана қажет. Ол патшалық билік туралы да жазған, билеуші заңды түрде билікке келсе және оны жүзеге асырса ғана патша деп аталуы керек деп мәлімдеген. Брактон өз жазбаларында римдік құқықтың категорияларын пайдаланып, корольдік соттардың заңын жүйелі түрде баяндаған, осылайша ортағасырлық римдік құқықтың бірнеше жетістіктерін ағылшын заңына енгізген.

Өмір

Плюкнет Брактонды былайша сипаттайды: "Ранулф де Гланвилльден кейін екі ұрпақ ағылшын заң ғылымының гүлін және тәжін Брактонға жеткізеді". Брактон шамамен 1210 жылы Девон қаласында дүниеге келді және шіркеуде үлкен мүмкіндіктерге ие болды. Ол Браттон Флеминг немесе Браттон Кловеллиден шыққан. Екі ауыл да Девонда орналасқан. Оның әулеттік аты тек қайтыс болғаннан кейін Брактон деп белгіленді; өмірінде ол Браттон немесе Бретон деп аталды. Бұл бастапқыда Брэдтон болған болуы мүмкін, яғни "Кең қала". Брактон алғаш рет 1245 жылы судья ретінде көзге түсті. 1248 жылдан 1268 жылы қайтыс болғанға дейін ол оңтүстік-батыс округтерде, әсіресе Сомерсет, Девон және Корнуоллда тұрақты түрде судья болып жұмыс істеді. Ол корольдік соттың мүшесі болды, кейіннен король соты деп аталды. 1257 жылы Оксфордтағы "Ақымақ парламентінің" отырысынан аз уақыт бұрын ол осы қызметтен зейнеткерлікке шықты. Оның зейнеткерлікке шығуының саяси себептері бар-жоғы белгісіз. Оның келуі 1264 жылы басталған Екінші барон соғысымен бірге болды. Сол кезде Брактонға бұрынғы сот істерінің тізімдерін (деректерді) қазынаға қайтару бұйрығы берілді. Ол сонымен қатар өзінің алдыңғылары Мартин Патешлл мен Уильям Рэлиге, сондай-ақ Уильям де Рэлиге тиесілі көптеген тізімдерді тапсыруға мәжбүр болды. Оның бұл істе патшаны немесе барондарды масқаралағаны белгісіз, бірақ саяси интригалар болған деген болжам бар. Нәтижесінде оның маңызды еңбегі "Англия заңдары мен әдет-ғұрыптары" аяқталмай қалды. Дегенмен, бүгінде ол төрт томдық болып сақталып тұр. Ол 1267 жылға дейін оңтүстік-батыстағы сот отырыстарын жалғастырды. Өмірінің соңғы жылында ол тағы бір маңызды рөл атқарды – ол прелаттар, магнаттар мен судьялар комиссиясының мүшесі болды. Комиссия "мұрадан айырылғандардың" шағымдарын тыңдау үшін тағайындалды, яғни Симон де Монфордың, 6-шы Лестер графының жағына шыққандардың шағымдарын тыңдады. Брактон шіркеу мен мемлекеттің жоғары лауазымдарына қол жеткізген көрінеді. Ол дін қызметкері болды. 1259 жылы ол Тейнехедтегі Комбтің Девоншир приходының пасторы, ал 1261 жылы Бидфордтың пасторы болды. 1264 жылы ол Барнстаплдің архидиаконы және сол жылы Эксетер соборының канцлері болды. 1245 жылы ол үш шіркеулік лауазымды бірге атқаруға рұхсат беретін жеңілдік алды. Ол Эксетер соборының басты бөлігінде, оның есімін таңбалаған алтарьдың алдында жерленді. Ол өзінің жаны үшін Торвертон иелігінен түсетін кірістен қаржыландырылатын дұғалар (мәңгілік дұғалар) құрды. Брактон заңгерлік мамандықты сипаттау үшін Ульпианның сөздерін (Pandects 1.1.1) пайдаланды: "Заң – жақсылық пен әділдік өнері, сондықтан бізді лайықты түрде оның діни қызметкерлері деп атайды: өйткені біз Әділдікке құлшылық етеміз және киелі заңдарға қызмет етеміз". Ульпиан – екінші ғасырдағы ықпалды римдік заңгер, оның еңбектері орта ғасырлық Еуропада құрметпен қарастырылды. Брактон өзін, метафоралық түрде, заңның діни қызметкері, "Ульпиан орденіндегі мәңгілік діни қызметкер" деп санады, бұл Мелхиседек діни қызметкеріне жасалған ойыншық сілтеме. Патешулл Норвич соборының архидиаконы және Сент-Пол соборының деканы болды. Оның еңбекке қабілеттілігі соншалық болды, бір судья Хуберт де Бургтан оны Патешуллмен бірге айналма жолға шығудан босатуды өтінді, өйткені ол әріптестерін тынбай жұмыс істеуімен шаршатып жіберді. Брактонның заңгерлік қабілеті туралы оның құрметпен айтқан цитаталары көп нәрсені айтады. Ол өзінің заңгерлік беделін таза және қарапайым түрде қалыптастырған көрінеді. Ол 1229 жылы қайтыс болды. Брактонның ойлауына екінші үлкен әсер еткен Уильям Рэли, сондай-ақ Уильям де Рэли, Девонның тумасы болды. Ол 1212 жылы Брактон туған Браттон Флемингтің маңында тұрды. Рэли 1228 жылы судья болып тағайындалды. 1234 жылы ол Кент графы Хьюберт де Бургтың соттан тыс жағдайын жоққа шығарды. Ол төреші болмаса да, судьялардың арасындағы ең бастысы ретінде есептелді. 1237 жылы ол Эксетер соборының қазынашысы болып тағайындалды. 1238 жылы ол Винчестер епископы болып сайланды және заң тарихынан шығып қалды. Оның бұл лауазымға сайлануына король Вильгельм де Валенс жақтағандықтан қарсылық болды. 1239 жылы Рэли Норвич епископы болып сайланды. 1244 жылы ол екінші рет Винчестер епископы болып сайланды. Ол 1250 жылы қайтыс болды. Мертон заңының қабылдануына оның үлкен үлесі болды. Рэли барондардың балалық және заңдылық туралы заңды өзгертуден бас тартуын қорғады. Ол Quare ejecit infra terminum жазуын ойлап тапты және басқа да бірнеше жаңа жазулардың жасалуына ықпал етті. Брактоннан сол кездегі заң тарихының көп бөлігін білеміз. Брактонның Патешулл мен Рэлиден ...

Космополиттік көзқарас

Брактон өз заманының соттарын кең, континенттік немесе космополиттік көзқараспен қамтыды. Рим заңын енгізу 140 жыл бұрын Ранулф де Гланвиллден басталған. Бұл «Leges Henrici Primi» (Генрих I заңдары) кітабында көрсетілген. Брактонның римдік заңға қатысты көзқарасы туралы пікірталас бар. Генри Мэн Брэктонды толық алаяқ деп санайды, ол қарапайым рим заңын ағылшын заңы ретінде көрсетуге тырысқан. Сондықтан Брэктонды ағылшын құқығының қалыптасуындағы маңызды тұлға ретінде толығымен жоққа шығару керек. Фредерик Уильям Мэтланд Брэктонның рим заңын жақсы білмегенін және оның жариялаған бөлігі толық емес және терең емес екенін айтып, кері пікір білдірді. Олар Брэктонның римдік заңға қатысты көзқарасы 1211 жылға дейін жазылған Болоньялық Азодан тікелей алынған деп есептеді. Брэктондағы римдік заңның нақты сипатын анықтау қиын болды. 1066 жылы Англияны нормандықтар басып алған кезде, ол Еуропадағы ең прогрессивті және ең жақсы басқарылған жүйеге түсті. Бұл сонымен қатар ағылшын-саксон дәуірінде болмаған континенттің барлық зияткерлік өмірімен байланыстырды. Шетелдіктер Англияға оқуға келді. Англиялық жастар еуропалық университеттерге оқуға түсті. Тарихындағы жалғыз ағылшын папасы – Папа Адриан IV 1154 жылы сайланды. Бұл нормандықтардың ықпалымен байланысты. 12-13 ғасырларда континентте барлық білім, әсіресе құқықтық түсініктер мен жазу өркендеді. Еуропада Ирнерий, Төрт доктор және Аккурсий азаматтық құқықты зерттеуді қайта жаңғыртты. Олар «Глоссаторлар» мектебін құрды (іс бойынша қысқаша сипаттама немесе «глосс» жазушылар). Грациан канондық заңды жүйелендірді. Ломбардтардың «Libri Feudorum» және француздың «Beaumanoir» Еуропаның әдет-ғұрыптық феодалдық заңын белгілі бір тәртіпке келтірді. Ранулф де Гланвилл мен Брэктон Англия үшін де солай істеді, континенттің рухын ұстанды. Брэктонға 12 ғасырдың басындағы «Leges Edwardi Confessoris» заң кітабы әсер еткен. Бұл кітап Эдуард Мойындаушының заманындағы заңдар мен әдет-ғұрыптарды жазған деп есептелетін жинақ, оны оның ізбасары Вильгельм бұйырған. Вильгельм Англияның әртүрлі бөліктеріндегі қарсылықтың азаюына байланысты жер құрылымын бөліп-бөліп қайта ұйымдастырды. Оның негізгі иелеріне жердің жаңа атақтары берілді, бірақ англосаксондық құқықтық құрылым, оның ішінде дәстүрлі шериф (ширлік рев) және графтық және жүздік соттар негізінен сақталды. Мэтланд Уильям I және оның мұрагерлерінің заңдары Батыс Саксония (Уэссекс) және шіркеудің барлық нәрселеріне жағымды болғанын және Danelaw-тың барлық нәрселерін елемегенін және қорлағанын айтады. Брэктон орта ағылшын терминдерін, мысалы, sac және soc, toll және term, infangthef, utfangthef, thane, dreng, sokeman, hide, geld, hundred, wapentake, bote, en және wer барон, граф, виконт, vavasor, villein, relief, homage, manor сияқты нормандық француз терминдерімен еркін араластырды. Оның «De legibus et consuetudinibus Angliæ» (Англияның заңдары мен әдет-ғұрыптары) атты еңбегі негізінен 1235 жылға дейін жазылған. Мәтіннің басым бөлігін Уильям Роли жазған болса керек, содан кейін оны өзінің хатшысы Брэктонға тапсырған. Брэктонның үлесі көбінесе мәтінді жаңарту болды, мысалы, 1236 жылы Мертонның ережелеріне енгізілген өзгерістер. Алайда Брэктонның жұмысының нақты сипаты әлі де белгісіз. Поллок, Мэтланд және Плюкнет бұл жұмысты Брэктонға көбірек, ал Рэлиге әсері аз деп есептейді. Бұл ғалымдар бұл еңбекті 1260 жылға жақын уақытқа жатқызады. Жұмыс ешқашан аяқталмаған. Бұл авторлардың пікірінше, Екінші Барон соғысы жазуды тоқтатты. Брэктон король сотының көптеген заң істерінің жазбаларына қол жеткізген (немесе нақты иеленген). Бұл құжаттар жалпыға қолжетімді емес еді. Ол кітабын аяқтамай тұрып, оларды беруге мәжбүр болған. Тіпті аяқталмаған күйінде, бұл ағылшынның ортағасырлық заң кітабының ең толық нұсқасы. Сондай-ақ, ол өзінің заңгерлік ұстаздары Мартин Патешулл мен Уильям Рэлидің істеріне де қол жеткізген. Патешалл мен Рэлидегі 2000 істі қамтитын кітап Брэктонның деп танылды. Бұл кітапта Брэктонның қолжазбасымен жазылған маржадағы жазбалар бар. Ол осы оқиғалар туралы мәліметтерді өз кітабына енгізді. Брэктон сонымен қатар итальяндық белгілі адвокат Азо Болоньядан оқыды. Ол «Corpus Iuris Civilis» (Латын тіліндегі азаматтық құқық), «Decretum» және «Decretals», сондай-ақ канонист Болоньялық Танкредтің еңбектерімен таныс болды. Ол осы көздерді оқығаннан кейін латынша түсініктегі әмбебап заң немесе табиғи моральдық заңмен танысып, оны қолдады. Брэктон «Decretals» ішінде қолданылған табиғи моральдық заңның сипаттамасымен таныс болды: «Табиғи заң рационалды жаратылыстың жаратылуынан басталады. Ол уақытқа қарай өзгереді, бірақ өзгермейді». Ол сонымен қатар Севильялық Исидормен (Isidorus Hispalensis) (шамамен 570–636) таныс болды, ол заң туралы былай жазды: «Заңның табиғатын анықтауда үш шарт болуы керек: Құдайға пропорционалды дінді дамыту; табиғи заңға пропорционалды тәртіпке көмектесу; және адамзаттың пайдалылығына пропорционалды жалпы әл-ауқат». Брэктон осы еңбектерді өзінің құқықтық философиясының негізі ретінде пайдаланды. «Дене және жан» (corpus et animus) сияқты латын тіліндегі кейбір терминдер заң бойынша иелік ету үшін қажетті деп есептеледі, олар Брэктонда шіркеулік шығу тегіне жатады. Брэктонның жазбалары мен жазуларына сүйене отырып, Поллок және Мэтланд оның сарайлық жалтақтаушы немесе зұлым монархияның жақтасы емес деп санайды. Кейде оны «sed et quod principi placuit» дегенді бұрмалауда айыптауға болады. Брэктонның жұмысы Англияның I Эдуардының заң әдебиетінің негізі болды. Корольдің тақтасының бас судьясы Гилберт Торнтон оның эпитамиясын жасады. Бұл жоғалып кеткен. Англияның ортақ құқығындағы рим заңының ең алғашқы айғағы 1237–1238 жылдарға дейін жетеді, ол палатаның мұрагерлер арасында бөлінуі мүмкін бе деген мәселені талқылайды. Соттар мұндай нәрсеге ағылшын заңында, немесе «Magna Carta» да, немесе рим заңында (in iure scripto) прецедент таппады, сондықтан олар шешімді кейінге қалдырды. Брэктонның заманында, қасиетті рим империясының императоры Англияда болғанда Англия королінің бағыныштысы деп есептелді: Ricardus Rex Alemanniae (Rex Romanorum semper augustus) жаңадан бас тартқандық үшін сотқа шақырылды. Брэктон бастапқы жарлықтардың формасын зерттеді. Ол өзінің пайдалануы үшін таңдалған істер бойынша сот мәжілісінің толық көшірмелерін алды. Бұл оның заң туралы трактатын жазу үшін пайдаланылды. Ол жазған істерге де алғашқы түсініктеме берді. Осылайша Брэктон заманауи болды, ол әртүрлі шешімдерді сынады және мақтады. Ол өзінен бұрынғы буынды «ұстаздары» деп атады. Ол жазған істер оның кітабынан кемінде жиырма жыл бұрын болған. Оның жазуы қазіргі заманғы заң трактаты сияқты іс нәтижелерін салыстырмайды. Қазіргі оқулықтағыдай іс құқығының ұғымы жоқ. Ол істерді таңдап, белгілі бір жағдайларда заңның қандай болу керектігі туралы жалпы сипаттама жазды. Нақты старе децизис болған жоқ. Ол нақты істерді атамай, гипотетикалық жағдайларда шешімнің қандай болу керектігін сипаттады. Ол сонымен қатар әртүрлі жағдайларға арналған көптеген үлгілік жарлықтарды қосты. Брэктон істерді таңдағанда, соттарға деген құрметіне қарай, олардың логикасының үлгісін жасағысы келді. Іс құқығын қосу маңызды болды, өйткені бұл ағылшын заң жазуында алғаш рет болды. Брэктонның кітабы арқылы екі ғасыр бойы (13 және 14 ғасырлар) заңгерлер іс құқығы және заң логикасы туралы білді. Жаңа және заманауи бағыт белгіленді.

Діни қызметкерлерді патша сарайындағы қызметке шақыру қағаздары

Нормандық жаулап алу кезеңінен бастап шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас үнемі шиеленісті болды. Бір мезгілде екі заң жүйесі болды: бірі – шіркеудің, екіншісі – патшаның билігінде, олар үнемі юрисдикция мен билік үшін күресті. Брэктон жалпыға ортақ заң немесе патша сотының куәгерін ұсынудан бас тартқан, қарсылық танытқан епископқа қатысты қолданылуы мүмкін жарлықтардың үлгілерін келтірді. Олар юрисдикцияны анықтаудағы қиындықтарды, сондай-ақ шіркеу қызметкерлерінің шіркеу сотының құрылымынан тыс азаматтық және жалпы құқық мәселелеріне қатысуға көрсеткен қарсылығын аңғартады. 1-мысал: «Хенри, Құдайдың рақымымен және т.б., Лондон епископы, құрметті «Б» әкесіне сәлем. Сізге біздің судьяларымыздың алдына «С» бөлімінде ұсынылған сұрақтарға жауап беру үшін, белгілі бір күні осындай архидиаконды келтіруді бұйырамыз, осындай дау бойынша [жоғарыда айтылғандай] және т.б. Содан кейін осы тармақ қосылсын: «Біздің Миддлсекс шерифіміз жоғарыда аталған судьяларымызға хабарлап, аталған архидиаконның (немесе басқа да дін қызметкерінің) кепіл табудан бас тартқанын және оны сотқа шақыруға болатын мүліктері жоқ екенін жеткізді. Осы жарлықты әкеліңдер». Куәгерлердің қолтаңбалары және т.б. Егер епископ патшаның бұйрығына қарамастан ештеңе жасамаса, тіркеу келесідей болуы керек: «А» төртінші күні «Б»-ға қарсы осындай дау бойынша өзін ұсынды, ал «Б» келмеді, және басқа уақытта шериф оны қамауға бұйрық берді, ал шериф ол дін қызметкері екенін хабарлады, және т.б., содан кейін мұндай епископқа оны келтіруге және жарлықты жіберуге бұйрық берілді, бірақ ол ештеңе жасамады. Сондықтан епископты белгілі бір күні шақырып, жоғарыда аталған «Б»-ні жоғарыда аталған «А»-ға жауап беруге шақыруы керек, және т.б., сондай-ақ ол неліктен алғашқы бұйрықты елемегенін түсіндіруі керек». 2-мысал: «Патша шерифке сәлем. Лондон епископы «F»-ты жақсы шақырушылар арқылы жоғарыда аталған судьялардың алдына белгілі бір күні шақырып, т.б. және ол неліктен оны (келтіру туралы бұйрыққа) бағынбағанын түсіндіруін талап ет».

Брактон Англия королі

Брэктон Англия королі туралы: "Патшаның үстеме билігі бар, атап айтқанда, Құдай. Сондай-ақ, оны патша еткен заң. Әрі оның кеңесшілер жиыны – куриясы, яғни графтар мен барондар, себебі егер ол шексіз болса, яғни заңсыздыққа берілсе, олар оны шекке салуға тиіс". "Патша өз мемлекетінде теңдессіз. Бағыныштылары билеушімен тең бола алмайды, өйткені ол билігін жоғалтар еді, себебі тең теңді билей алмайды, ал үстеме билік – оған бағыныштыларға тіпті сондай-ақ бағынышты бола алмайды. Патша адамға емес, Құдайға және заңға бағынуға міндетті, өйткені заң патшаны жасайды, себебі ерік билік ететін корольдік жоқ".

Папаның үстемдігі расталды

Папа Иннокентий III орта ғасырларда папалық биліктің абсолютті шыңына жетті. Ол енгізген көптеген реформалардың бірі – бір ғана шіркеуден немесе приходтан табыс алуға ешбір дін қызметкеріне тыйым салу еді. Брактон үштен түскен табысты алуға арнайы рұқсат алған, бұл оның шіркеутің саяси құрылымындағы ерекше орнын көрсетеді. Иннокентий III өзінің алдыңғылары мен кейінгілеріне қарағанда күшті билікке ие болды. Ол Англияның Джон патшасы тұсында Англияға интердикт (тыйым) салған. Төртінші Латерандық собор кезінде және одан кейін Иннокентий III шіркеуге берілетін барлық ондықтар мемлекеттік салықтардан басым болуы керек деп жариялады, бұл мәселе дау тудырды. Ол сондай-ақ, барлық рухани емес адамдардың (азаматтық және қылмыстық құқық мәселелерін қоса алғанда) іске араласуына жол бермеді. Римнің кез келген маңызды сот ісін қарау құқығын бекітті. Бұл бұрынғы ұрпақтарға қарағанда Папаға шағымдануды тартымдырақ және оңайрақ жасады. Ол Канцелярияның ұйымдастыруын жақсартып, тиімділігін арттырды. Бұлардың бәрі Брактонның заманына дейін болған және оның кезінде де әлі де шиеленіс тудырып келді. XIII ғасырдағы ағылшын шіркеуінің қайсыбір өкілі Рим Папасының Әлемдік шіркеудің басшысы екеніне күмәнданар еді деген мәселе әлі де даулы болып келді. Ұлы соборлардың канондық заңдары шіркеудің барлық мүшелері үшін міндетті екені мойындалды. Брактон, заңгер және дін қызметкері болғандықтан, Папа туралы «spiritualibus super omnibus habet ordinariam jurisdictionem» («Рухани мәселелерде ол өз аймағындағы барлық адамдарға қарапайым билікке ие») деп жазды. Папа заң шығарушы болды, бірақ ол сонымен қатар судья да болды және өз Куриясындағы жарлықтарын орындай алатын. Папалық заңнама ius divinium et naturale (құдайлық және табиғи заң) арқылы анықталды және шектелді.

Келісімшарт және тыйым салу туралы бұйрық

Келісім-шарт құқығының дамуы Рим заңына сәйкес шіркеу соттарында басталды. Бұл соттар (негізді дәлелдермен) ант немесе "сенім сертімен" берілген барлық уәделерді орындауға міндеттеуді талап етті. Егер адам өзінің сенімін немесе жанын кепіл ретінде ұсынса, ол жанын кепілге берген болып есептеледі және осылайша құтқарылуын басқа біреудің іс-қимылдарына тәуелді қылды. Англияның Генрих II-і мұндай істер бойынша өз билігін жүзеге асырды. Томас Бекет шіркеудің юрисдикциясының бірдей болуын талап етті. Генрих жеңіске жетті, және сол кезден бастап патша сарайы әрқашан дайын болды, егер екі тарап та дін қызметкері (клерк) болмаса немесе мәселе тұрмыстық мәселелерге жатпаса, шіркеу судьяларын сенімді бұзу ісін қараудан тыйым салуға. Бұл үшін шіркеу сотына істі қарауға және шешім қабылдауға тыйым салатын жарлық шығарылатын. Содан бері, келісім-шарт жасаушы шіркеу сотынан көмек сұрап, тыйым салу туралы жарлық алу құқығынан бас тартатын болды. Кейде, сотқа келген тарап өзі қалаған шешімді алмай, кепілдігінен бас тартып, ортақ құқық сотынан тыйым салу туралы жарлық іздейтін. Брэктон түсіндіргендей, уәде бергеніне қарамастан, тыйым салу туралы жарлық іздеу – қатты күнә, және ол түрме жазасын көруге лайық қылмыс. Брактон заманында мұндай мәселелер, сондай-ақ неке және өсиеттер бойынша даулар шешілмей келді.

Франкальмойн және тыйым салу туралы жарлық

Брэктон заманында франкальмойн (шіркеуге сыйланған жер) туралы сұрақ жиі қойылатын. Шіркеу соттарының жер иелігіне араласуына тыйым салатын жарлықтар кең таралған. Мәселе – бұл жерді тегін, таза және мәңгілік садақа ретінде ұстаған жағдайда да, ол секулярлы жерлермен теңестірілетін, шартты иелік құқығы туралы болды. Брэктон қасиетті жерлер, яғни шіркеулер мен оларға ұқсас құрылыстар орналасқан жерлердің шіркеудің қарауында болуын айтты. Бұған, сондай-ақ, күйеуі қайтыс болған әйелге берілген жерлер де қосылуы мүмкін. Сот істеріне көз салғанда, шіркеу жерлері үшін үздіксіз күрестегі шіркеу судьяларына тыйым салатын жарлықтармен толғанын көруге болады. Осы мәселелерге қарамастан, Поллок пен Мэтланд Англияның Генрих III патшалығының соңында корольдік және шіркеу соттары, белгілі дау-жанжалдарға қарамастан, салыстырмалы түрде үйлесімді жұмыс істегенін атап көрсетеді.

Қазіргі заманғы жауапкершілік

Қазіргі заманғы жауапкершілікті ежелгі англосаксон заңдарынан бастап Брэктон заманына дейін табуға болады. Ұлы Альфредтен: «Адам өз қатысының нәтижесіне жауап береді. Егер біреу иығына найза ұстап алып, онымен өзін-өзі жарақаттаса, ол кінәлі деп танылса, залап төлеуге міндетті. Егер ол қасақана жасаған болса, кінәсін өтеуге тиіс айыптан босатылсын. Егер найза ұшы саптың артқы бөлігінен үш саусақ биік болса, немесе екеуі де бір деңгейде болса, саптың артқы жағы қауіпсіз болады. Егер біреу қаруын тастап кетсе, екіншісі оны құлатып, адамды өлтірсе немесе жарақаттаса, иесі жауапты болады. Егер біреу атын екіншісіне қарызға берсе, ал қарыз алған адам жарақаттанса, қарыз берген адам жауапты болады». Бұл қазіргі заманғы құқықтағы қатаң жауапкершілік тұжырымына ұқсас. Сол кездегі жауапкершілік немқұрайлылыққа емес, іс-әрекетке байланысты болды. Бір қалалық кедендік жарлықта сотталушы өлген адамды «өмірден гөрі өлімге жақындатқан» ештеңе жасаған жоқ екенін антпен растауы керек екені жарияланды. Ежелгі заңда ниет туралы сұрақтарды талқылау мүмкін болмады, себебі мұндай механизм болған жоқ. Қылмыстық емес құқық бұзушылықтар адам өлтіру ісін қарауға негіз болуы мүмкін, егер олар тікелей болмаса да, өлімге себеп болған жағдайларды көрсетсе. Ұлы Кнуттың заңдарында ұрланған мүлікке қатысты, ересектермен қатар, жас бала да кінәлі деп есептелді. Англияның Генрих I тұсында: «Адамның әрекеті өлімге немесе жарақатқа тек қана себеп болған жағдайда, ол жауапты, бірақ 'in hiis et similibus, ubi homo aliud intendit et aliud evenit, ubi opus accusatur non voluntas, venialem pocius emendacionem, et honrificenciam judices statuant, sicut acciderit'». Адам абайсызда немесе өзін қорғау үшін кісі өлтірсе, ол залап төлеуге міндетті, бірақ оның кінәсі жеңілдетіледі. Англияның Генрих I тұсында «білмей жасаған күнәні білгеннен кейін өтеуге болады», дегенмен, ақыл-есі дұрыс емес адамдар мен жас балалар қылмыстық әрекеттері үшін жауапқа тартылмайтын болды, бұл англосаксон заңдарынан өзгешелік. Брэктон кісі өлтіру туралы: «Кісі өлтіру қылмысы, кездейсоқ немесе қасақана болсын, бірдей жазаға ие болмайды, себебі бір жағдайда толық жаза тағайындалуы керек, ал екінші жағдайда мейірімділік таныту керек» деп жазды. Бұл заңдағы кемсітушіліктің алғашқы белгілері, ол mens rea (қылмыс жасау үшін кінәлі ниет қажет) тұжырымының дамуына әкелді. Брэктон ұрлықтағы анимус фурендиді, яғни ұрлық жасау ниетін атап көрсетті. Қылмыстық жауапкершілік ниетке байланысты, және осы тұжырымдаманың негізі Брэктонда жатыр.

Қасиетті орын және анттан бас тарту

Егер қылмыскер шіркеуге кіре алса, оған пана берілетін. Бұл шіркеудің жеке құқық аймағы екендігін мойындау болатын. Кейбір заңдарға сәйкес, дін қызметкерлері қылмыскерді жеті күн бойы бағып, тамақтандыруға құқылы болған. Брактон 40 күн ұсынады. Содан кейін, шіркеудің басшысы шіркеу есігін қағып, қылмыскердің өзіне-өзі тапсыруын немесе теңіз портына ең қысқа жолмен барып, Англиядан ешқашан қайтып оралмауын талап ететін. Егер ол шіркеуден шықпаса, аштықтан өлтірілуі керек еді. Егер қылмыскер теңіз портына баратын жолмен жүрсе, оған ешқандай зиян келтірілмеуге тиіс еді. Егер ол жолдан жаңсылса, халықтың бәрі оны өлтіруге құқылы болған. Сотталған қылмыскерлер мен ұрланған заттармен ұсталғандарға пана берілмеуі керек еді. Мұндай адамның әйелі жесір деп жарияланатын, ал оның барлық мүлкі Корольдікке өтетін.

Апелляциялық шағым

Әрбір қылмыстық іс, егер ол ауыр қылмыс болса, апелляцияда іс тыңдалған жыл, орын, күн және сағат көрсетілуі тиіс. [Сотталушы] өз еркімен, көру және есту арқылы сөйлеуі керек, ал ол айтқандары мен барлық жағдайлық егжей-тегжейлерде дәйекті болуы тиіс. [Мынадай жазылуы керек]: 'А' өзінің бауырының өлімі үшін 'Б'-ге осы сөздермен шағымданады, егер ол сәтсіз болса, онда басқа біреу арқылы және т.б., осылайша бір және сол ғана қылмысқа қатысты бірнеше шағымданушы болады." Бұл Азоның "Рим құқығының түсіндірмесі" еңбегінен тікелей алынған сияқты.

Мұрагерлік ісін орындаушы

Мұраны басқарушы тек діни соттарда сотқа шағымдана алатын. Азаматтық құқық бойынша, сотқа шақыруға тиіс адам мұрагер болатын. Бұл Едуард I Англия патшалығы тұсында өзгертіліп, оны азаматтық құқық соттарында соттауға мүмкіндік берді.

Қылмыс үшін айыппұл

Бұл кісі өлтіру айыбының пайда болу себебі – даниялық король Кнут Ұлының тұсында, ол Англияны жаулап алып, елде бейбітшілік орнатып, ағылшын барондарының өтінішімен әскерін Данияға қайтарған кезде, Англия барондары осы корольге кепілдік берді. Олар король Англияда қанша әскер ұстаса, елде тыныштық сақталады деп уәде берді. Егер ағылшынның біреуі король әскерінің адамын өлтірсе және ол адам Құдайдың сот арқылы, яғни су мен темір сынағы арқылы өзін ақтаса, оған жаза берілмейтін еді. Егер ол қашып кетіп, ұсталмаса, оның орнына алпыс алты марка төленетін, ол өлтірілген ауылда жиналатын еді, себебі жергілікті тұрғындар өлтірушіні тапсырмаған. Егер кедейлікке байланысты марканы жинау мүмкін болмаса, онда жүздіктен жиналып, король қазынасына салынды. Бұл – қызықты анахронизм, өйткені Англияда 1215 жылы өткен Төртінші Латеран кеңесінде «су мен темір» арқылы соттауға тыйым салынған еді. (Толық мәлімет үшін subpoena ad testificandum қараңыз.)

Ықпал

Англия королі Джонның (1199–1216) билігі зор дау-жанжалдарға толы кезең болды, оның нәтижесінде Магна Карта және Иоаннға қарсы Папа Иннокентий III-нің Папалық тыйымы салынды. Англия королі Генрих III (1216–1272) таққа отырғанда тоғыз жасар бала еді. Папа III Гонорийдің (1216–1227) ынталандыруымен бірнеше көрнекті ақсүйектер елді бала патша болған кезде күтілетін дүрбелеңнен сақтады. Генри де Брэктон Генрих III билігінің орта кезеңінде барлық уақыттағы ең ұлы судьялардың бірі ретінде танылды. Оның іс қағаздары көп ұзамай Ранулф де Гланвиллдің еңбегін де сан және сапа жағынан басып өтті. Генрих III-ге қарсы барондар соғысы 1258 жылы король Джонға қарсы 1215 жылғы бүлік сияқты наразылықтармен басталды. Барондар патшаның билігін шектеуге тырысты, бірақ олар 1215 жылғыдай сәтсіз болды. Осы соғыстың тікелей салдары Брэктонның құқықтық еңбегін аяқтамауы болды. Осы кезеңде "vi et armis" және "seisin" сияқты иеліктен заңсыз басқаруға қатысты іс-әрекеттердің түрлері қалыптасты. Лестердің 6-шы графы Саймон де Монфорт: «Соғыстар – соттан тыс қиыншылықтардың салдары» деді. Бұл Брэктон заманын түсіну үшін маңызды байқау. Заң үстемдігінен өзге, күштілердің мақсаттарына жету үшін соғыс тағы бір құрал болды. Барондардың наразылығы 1267 жылы Марлбороу заңына әкелді. Плюкнет: «Англиядағы ортағасырлық ғалымдар Брэктон мен Жылдық кітаптармен қаруланып Стюарт мемлекетін құлатты. Америка Құрама Штаттарының Конституциясын Магна Карта мен Брэктон, Кок пен Литтлтонды көз алдында ұстаған адамдар жазды. Әділ сот процесі идеясынан немесе үкімет құралына келісімшарт ережесін енгізуден артық ортағасырлық нәрсе бар ма? «Pacta sunt servanda» (Келісімдер орындалуы керек) Эдуард I-нің ұраны болды. Бұл нәтиже Брэктонның еңбектері мен жазбаларына тікелей байланысты. Макиавелли бізге қазіргі заманғы «мемлекет» сөзін берді және оны қазіргі түсінігімізге дейін жеткізді. Брэктон заманында мемлекет заң үстемдігіне негізделген патшамен анықталды, ол әрқашан Құдайдың еркіне бағынуы керек. Бұл бүгінгі күннен өзгеше. Құқық мемлекеттің еркіне негізделген. Брэктон өз заманында танымал болды. Оның кітабының бірнеше түпнұсқасы бүгінге дейін сақталған. Алайда, Плюкнет пен Холдсворт сияқты бірнеше ғалымдар Брэктонның жазбаларында баяндалған доктринасын көптеген адамдар ұстанбағанын айтады. Процедураның дамуы Брэктонның жалпы және дана көзқарасын басып өтті. Бір кездері ол ұмытылып қалды. Баспа машинасы Брэктонның ағылшын құқығы әдебиетіндегі беделін қайта жаңғыртты. 1569 жылы жарық көрген басылымын Плюкнет «біздің қолымызда болған ең жақсы заң кітабы» деп сипаттады. Брэктонның еңбегі Елизавета патшайымның билігі кезеңінде маңызды кезеңде жарық көрді. Брэктонның заңды либералды түсіндіруі (оның кітабының кейбір бөліктерінде көрініп тұрғандай) ағылшын заңына енуіне көп уақыт кетті. Брэктонның XIV ғасырдың ортасындағы ықпалының төмендеуі Парламенттің өкілеттігін алғаш рет жариялаған кезеңмен сәйкес келді. Ол қазірдің өзінде басты және жалғыз заң шығарушы органға айналған, ал оның басты мүддесі жалпы құқық заңгерлерінің мүддесі болды. Бұл тар мамандыққа айналды. Корольдік соттарды адвокаттық қызметте жетекші мамандық иелерінен тағайындау тәжірибесі қабылданды. Олар сондай-ақ заңгерлік білім беруді де бақылады. Заңға қатысты либералды көзқарас болған жоқ. Олар үшін Брэктонның трактаты тәжірибеге жарамсыз және академиялық болып көрінген болуы керек. Әділеттілік орталықтандырылды. Брэктоннан бұрын, stare decisis қағидасы кеңінен қолданылмады. Себебі сот жазбаларын қамтитын кітапшалар судьялардың өзіне де қарау үшін қол жетімді болмады. Брэктонның кітапшаларды пайдалануы жазылған істерді глосс түрінде жариялауға әкелді. Бұл континенттегі глоссаторлардың тәжірибесіне негізделген маңызды жаңалық болды. Бұрынғы шешімдердің болуы, тіпті олар 20 жылдан астам бұрын болса да, заңгерлердің барлық практикалық қызметкерлеріне үлкен қызығушылық тудырды. Бұл тікелей Жылдық кітаптардың пайда болуына әкелді. Бір ғана ерекше шешім бұрынғыдан жаңа үрдіс жасамайды. Әдет-ғұрыптар бірнеше іс бойынша ұқсас фактілерді әртүрлі соттар бірдей шешкен кезде қалыптаса бастады. Бұл stare decisis-тің бастауы болды. 1583 жылы патшайым Елизаветаның мемлекеттік хатшысы сэр Томас Смит «De Republica Anglorum» атты еңбегін жазды. Онда ол патша мен парламенттің құқық шығару және жою, жеке адамдардың құқықтары мен мүліктерін өзгерту, заңсыз туғандарды заңдастыру, діндерді орнату, патша қалағандарды айыптау немесе ақтау сияқты қорқынышты билігін атап өтті. Смит тирандыққа қарсы жақтас болмаса да, Тюдор мемлекетінің күшті билігін тізімдеуден ләззат алды. Брэктонның еңбектерінде, керісінше, басымдық патшаның билігінде емес, жауапкершілікте болды. Монарх Құдайға, ел заңына және феодалдық сотына бағынуға міндетті болды. Брэктонның пікірінше, король өз лордтарын тыңдауға міндетті болды. (Брэктон барондар соғысының дау-жанжалын көрген және Джонның мәселелерінен кейін қалған жағдайларда өмір сүргенін еске сала кетейік). Брэктонның жазбалары Тюдорлар мен Стюарттардың абсолютизміне де-факто қарсы дәрі болды. Брэктон римдік тәртібін зерттеу арқылы ағылшын Реформациясынан кейін туған шатастыққа айқындық әкелді. Брэктонның қайта басылым авторы оны еліктеуге лайық деп ұсынады, өйткені сол күндерігі басқа кітаптар «жасалмаған шатастық» еді. Елизавета заманындағы заң ортағасырлық болды. Күннің бағыты римдіктерге қарай болды және төңкеріске дейінгі колониялық аргументацияда ана елге қарсы жиі сілтеме жасалды.

Өрнек сөздер

Адамның билігінде емес, Құдайдың және заңның алдында. "Адамның емес, Құдайдың және заңның билігінде бол".