Кіріспе

«Нью-Йорктегі киелі» – Лесли Чартеристің 1935 жылы Ұлыбританияда Ходдер және Стоутон баспасында алғаш рет жарық көрген детективтік романы. Ол 1935 жылдың қаңтарында АҚШ-та Doubleday баспасынан шықты. Романның қысқартылған нұсқасы 1934 жылдың қыркүйек айында жарық көрген The American Magazine журналында бұрын жарияланған болатын. «Нью-Йорктегі киелі» – Робин Гуд үлгісінде жасалған Симон Темплердің (қабақша аты – Киелі) оқиғаларын баяндайтын 15-ші кітап. Бұл кітап Киелі туралы ең танымал туынды саналады. Киелі туралы сарапшы Берл Барер өзінің «Сент: 1928–1992 жылдардағы баспа, радио, кино және теледидардағы толық тарих» атты еңбегінде «Нью-Йорктегі киелінің» Саймон Темплер сериясының алғашқы «бестселлерінің» бірі болғанын және Чартеристі Америка мен Ұлыбританияда әдеби жұлдыз ретінде танытқан кітап екенін көрсетеді. Кітаптың үлкен танымалдығының арқасында ол Саймон Темплер оқиғасының фильмге бейімделген алғашқы туындысы болды. Осыған дейін Чартерис әдетте әр жылда кем дегенде екі (кейде одан да көп) Киелі кітабын жариялаған. «Нью-Йорктегі киелі» 1935 жылы жарық көрген жалғыз кітап болып, бұл үрдісті бұзды.

Сюжет

Еуропаға сапар барысында Саймон Темплер ("The Saint") Нью-Йоркте ұлы жақында өлтірілген бай американмен танысады; кінәлі адам полиция мен соттың жемқорлығы салдарынан жазасыз қалған. Темплерге қабылдамауға болмайтын ұсыныс жасалады: егер ол Нью-Йоркке барып, сол қаладағы жамандыққа қарсы өзінің ерекше әділеттілігін көрсетсе, 1 миллион доллар сыйлық алады. Кітап Нью-Йорк полиция департаментінің Скотланд-Ярдтың бас инспекторы Клод Юстас Тилден ескерту хаты алуымен басталады, онда Темплер алты айдан бері белсенді болмағаннан кейін (демек, "Святой" оқиғасынан кейін) АҚШ-қа көшіп кеткені айтылады. Хатқа Темплердің осы уақытқа дейінгі қызметі туралы мәліметтер қоса берілген (Чартерис жаңа оқырмандарға алғашқы "Святой" романынан, 1928 жылғы "Тигрмен кездесу!"-ден бастап өткен оқиғалардың қысқаша мазмұнын береді). Күдікті полицей өлтіруші атып өлтірілген кезде, Нью-Йорк полициясы "Святойдың" қалаға келгенін біледі. Темплер мафия басшысының ұрлаған баланы құтқарып алып (соның ішінде бандитті өлтіреді), бүкіл қала "Святой" жұмыс істеп жатқанын біледі. Темплердің басты мақсаты – қаланың басты "Үлкен кісі" деп аталған қылмыскерлерінің кім екенін анықтау. Темплерді қалған қылмыскерлердің бірі ұрлап кетеді, ал Нью-Йорк қаласының екі жемқор, жоғары лауазымды шенеунігі оған кім оны қолдап жатқанын айтса, 200 000 доллар ұсынады. Темплер өзі жеке жұмыс істеп жатқанын мәлімдейді, ал қылмыскер басшысы Темплерді "серуенге" шығаруға бұйырады. Темплерді Нью-Джерсидегі шалғай жерге апарып, өліміне жеткізуге тырысады, бірақ Фэй Эдвардс, суыққан қанды кісі өлтіруші және "Үлкен кісіге" жұмыс істейтінін айтқан әдемі жас әйелдің араласуы арқасында құтылуға мүмкіндік алады. Саймон Темплер мен Фэй Эдвардс бір-біріне толық платондық махаббатпен ғашық болады (олар тек екі рет сүйіседі және аздаған сөздер алмасады), бірақ бұл сезім өте терең және қайғылы болып көрінеді. (Лондонға оралғаннан кейін, кітаптың соңғы бетінде Темплер Патриция Холмға американдық тәжірибесі туралы айтудан бас тартады.) Соңында "Святой" оған белгілі бір қылмыскер басшыларын өлтіру үшін манипуляция жасалып жатқанын біледі, себебі "Үлкен кісі" бандиттер арасында бөлісетін 17 миллион долларлық қан ақшаны бөліп алмауға тырысады. Іс жүзінде, Темплер өзін батыл және идеалистік қаһарман деп ойлағанмен, ол қылмыстық топтың кісі өлтірушісіне айналдырылғанын және мұндай рөлде өзін көруді ұнатпайтынын түсінеді. Ал "Үлкен кісінің" кім екені ашылғанда, ол Темплер күдіктене қоймаған соңғы адам болып шығады.

Фильмге бейімделу

Бұл кітапты RKO Radio Pictures сатып алып, 1938 жылы шыққан алғашқы Saint фильмінің негізі етіп алды. Уильям Систром продюсер болды. Луис Хейвард Саймон Темплер рөліне бекітілді. Инспектор Фернак кейіпкеріне шағын өзгеріс енгізілді; оның атының жазылуы Фарнак деп өзгертілді және барлық келесі фильмдерде де осылай қалды. 1987 жылы CBS телеарнасында жаңа Saint телесериалының пилоттық бөлімі көрсетілді. "Манхэттендегі қасиетті" деп аталған пилот романға тікелей негізделмеген, бірақ инспектор Фарнак кейіпкері енгізілді.

Мәдени сілтемелер

"The Saint in New York" романының бір данасы 2004 жылы канадалық "Corner Gas" ситкомының бір эпизодында маңызды рөлде пайда болды. "Комедиялық кеш" атты эпизодта, шоудың басты кейіпкері Брент Лерой, жергілікті әйелдердің кітап оқу клубын Опраның кітап клубы стиліндегі "Пи өмірі" сияқты кітаптарды қарастырудан ауыстырып, Дон Пендлтонның "Жоюшы" және "Нью-Йорктегі қасиетті" сияқты оқиғалы әдебиеттерге көшуге тырысады. Брент "Нью-Йорктегі қасиетті" романының сюжетін "Пи өмірі" фильмінің "жаңа ортадағы балық" сюжетімен салыстырады. Мишель Спонаглдің "Дог Ривер әңгімелері: Толық Corner Gas нұсқаулығы" кітабында айтылғандай, шоудың реквизит бөлімі фильм түсіру үшін романның бірнеше данасын алуға тырысты, бірақ оны табу қиын болды, себебі ол басылымнан шығып кеткен еді; олар Флоридадан да кітаптарды тапсырыс беруге мәжбүр болды. (Дегенмен, ақырында экранда кітаптың тек бір данасы ғана пайда болды, атап айтқанда, 1980-жылдардағы Charter Books баспасының қайта басылған нұсқасы.) "Бесұрықтар" фильмінде Шосанна Дрейфус кейіпкері Париж кафесінде отырып, "Нью-Йорктегі қасиетті" кітабын оқып отырғанын көруге болады. Сол кітап Шосанна мен оның жары Марсельдің бесінші тарауда ("Алып беттің кек алуы") барлық жоғары лауазымды нацистерді өлтіруді жоспарлап отырған көрінісінде де бар.