Кіріспе

Ежелгі еврей қаласы
Ежелгі қала

Гамла, басқаша айтқанда Гамала (түйе) – Голан таулы аймағындағы ежелгі еврей қаласы. Сирия соғыстары кезінде Селевкид бекінісі ретінде салынған деп саналады, бірақ б.з.д. 81 жылы Хасмонейлер билігінде қалаға айналды. Жозефтің "Иудей соғысы" еңбегінде айтуынша, Александр Яней Селевкид әміршісі Деметрий Евкаерден қаланы басып алғаннан кейін осылай болды. Бұл қала жоғары сапалы зәйтүн майымен әйгілі болған. Ұлы Иродтың тұсында қарқынды дамыды, кейін Ирод Антипа мен Набатей патшасы Аретас IV Филопатрис арасында даулы аймаққа айналды.

Рим дәуірі

66 жылы Римге қарсы яһудилер көтерілісі кезінде Ғалилеяның қолбасшысы Иосиф Флавий Гамланы Голанның басты бекінісі ретінде нығайтты. Иосиф Флавий қаланың топографиялық сипаттамасын өте егжей-тегжейлі келтіреді, ол оны Гамала деп те атаған, және оның айналасына қабырға салу қажеттілігін болдырмайтын тік шатқалдар. Тек қаланың шығыс шетіндегі солтүстік сазды бойында ғана 350 метрлік қамал салынған. Ол қазылған үйлердің арасын жауып, жолға түскен үйлерді қиратып салынған. Осы монеталардың тек 6-сы ғана табылған, олардың үстінде "Иерусалимнің құтқарылуы үшін" деген жазу бар. Иосиф Флавийдің айтуынша, қарулы көтерілісшілерді қоса алғанда, қалада 9 000 адам ғана тұратын. Кеннет Аткинсон бұл санды айтарлықтай жоғары деп есептейді. Дегенмен, Дани Сион жазғандай, қамауға алу алдында Гамла қашқындарға пана болған қалаға айналды, оған бүкіл Ғалилеядан көтерілісшілер мен айналадағы ауылдардың тұрғындары жиналды. Қалада орын жетпей, тіпті қалалық синагог та қашқындарды қабылдау үшін бейімделді. Қаланы басып алу Веспасиан үшін маңызды болды. Ағымдағы стратегияға сәйкес, жол бойындағы барлық қарсылық ошақтарын, қаншалықты кішкентай болса да, басып алып, жою қажет болды. Сонымен қатар, яһудилер Бабылдегі дінбауырларының көмегіне және Парфияның әскери араласуына үміттенді, бірақ бұл үміттер орынсыз болды. Гамланың қорғауын ұйымдастырған Иосиф Флавий оны бекініс деп сипаттаса да, археологиялық зерттеулер қабырғалар фрагменттермен салынғанын, ғимараттар арасындағы кеңістіктерді толтырып, үздіксіз қорғаныс шебін құрғанын көрсетті. Иосиф Флавий сондай-ақ 67 жылы X Fretensis, XV Apollinaris және V Macedonica легиондарының бөлімдерімен Гамланың қоршауы мен басып алынуы туралы егжей-тегжейлі сипаттама береді. Римдіктер алдымен қаланы қоршау үшін шабуыл жасады, бірақ қорғаушылар оларды кері қайтарды. Тек екінші әрекетте ғана римдіктер үш жерде қабырғаны бұзып, қалаға енуге сәттілікке жетті. Содан кейін олар тік төбеде яһуди қорғаушыларымен қолма-қол шайқасқа түсті. Тар көшелерде нашар позицияда болған римдік сарбаздар үйлердің шатырларынан қорғануға тырысты. Бірақ шатырлар ауыр салмақтан құлап, көптеген сарбаздардың қазасына себеп болды. Бұл жер 1889 жылы Конрад Фуррердің анықтауына сәйкес, Тиберия көлінің шығысында Рұққад өзенінің арнасында орналасқан Телль-эд-Дра’ деп белгіленген. 1968 жылы Израильдің алты күндік соғысы кезінде Голан биіктігін басып алғаннан кейін геодезист Ицхаки Гал оны дұрыс анықтады. 2008 және 2010 жылдары Бар-Илан университетінің Израильді зерттеу бөлімі атынан Хайм Бен Дэвид пен Дэвид Адан Баевиц, ал Израильдің Ежелгі заттар басқармасы (IAA) атынан Дэнни Сион қосымша қазба жұмыстарын жүргізді. Рим әскері қаланы қиратқаннан кейін Гамла тастанып, қайтадан салынбады. Археологиялық қазбалар шайқасқа куә болатын көптеген іздерді ашты. Шамамен 100 катапульта бұрандасы, 1600 жебе ұшы және 2000 баллиста тасы табылды, олардың барлығы жергілікті базальттан жасалған. Бұл көрсеткіш Рим империясының еш жерде кездеспейді.

Синагога

Гамлада әлемдегі ең ерте белгілі синагог табылды, және ол б.з.б. I ғасырдың соңына дейін салынған деп саналады.

Қазіргі Гамла

2003 жылы көне қаланың аумағы Гамла табиғи қорығының құрамына енгізілді және туристерге ашық. Ежелгі қаладан өзге, Израиль басып алған аймақтардағы ең биік сарқырама, Византиялық елді мекеннің қираған қалдықтары және көптеген неолиттік дольмендер де бар. Діни паломниктер кейде ежелгі Гамла синагогында бар-мицва рәсімін өткізеді. 2010 жылдың мамыр айында әскери оқулар барысында атылған снарядтан туған ірі орман өрті салдарынан ескі қаланың қалдықтары зардап шекті. Израильде "Гамла ешқашан қайта құламайды" деген мақал бар, ол Голан биіктігін бақылау Израильдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін стратегиялық маңызға ие екенін білдіреді. Ликуд партиясының лидері Бенжамин Нетаньяху 2009 жылы осылай мәлімдеп, Голанның Сирияға қайтарылуы мүмкін емес екенін айтты.