Кіріспе

Иса Мәсіхтің монограммасы

Христограмма (Monogramma Christi) – Иса Мәсіхтің есімінің қысқартылған түрін құрайтын монограмма немесе әріптердің комбинациясы, дәстүрлі түрде христиан шіркеуінде діни символ ретінде қолданылады. Ең ежелгі христограммалардың бірі – Чи Ро (☧). Ол грек тіліндегі «Христос» деген χριστός сөзінің алғашқы екі әріпі – «chi» (Χ) және «rho» (Ρ) әріптерінің бірінен бірі үстіне салынуынан тұрады. Ол 312 жылы Константин I қолданған лабарум әскери туында бейнеленген. IX монограммасы да ұқсас форма, ол Ἰησοῦς (ὁ) Χριστός, «Иса (Христос)» есімінің бас әріптерін пайдаланады, сондай-ақ ΙΗ монограммасы да ΙΗΣΟΥΣ, «ИСА» есімінің алғашқы екі әріпін үлкен әріптермен қолданады. Орта ғасырларда «Христограмма» немесе Мәсіхтің монограммаларының көптеген түрлері болды, нақты монограммалар мен жазушылардың қысқартулары арасындағы шекара шамалы еді. Исаның есімі грек тілінде ΙΗΣΟΥΣ деп жазылады, оның қысқартылған түрлері IHS (сондай-ақ JHS, IHC немесе ΙΗΣ) болып табылады. Christus атауы грек тілінде ХΡΙΣΤΟΣ деп жазылады, оның қысқартылған түрлері XP (сондай-ақ IX, XPO, XPS, XPI, XPM сияқты өзгертілген түрлері бар). Шығыс христиан дәстүрінде ΙϹΧϹ монограммасы (жоғары сызық жазушының қысқартуын көрсетеді) грек және кириллица дәстүрінде Ἰησοῦς Χριστός үшін қолданылады. Мәсіхтің атының орта латын тіліндегі қысқартылған атауы – хризимус. Сол сияқты, орта латын тіліндегі [[:wikt:crismon, chrismon] сөзі Chi Rho монограммасын нақтылайды.

Хи Ро (ХР)

Кейде Альфа және Омега символдары Чи Ро монограммасымен бірге келуі мүмкін. 17 ғасырдан бері, хризмон (chrismum; сондай-ақ хризмос, хризмус) Чи Ро монограммасы үшін нео-латын термині ретінде қолданылып келеді. Хризмон меровинг кезеңінің құжаттарының басында бір түпкілікті "шақыру" ретінде пайдаланылғандықтан, бұл термин ерте ортағасырлық харталарда "қолтаңба белгілері" ретінде де қолданыла бастады. Осы контексте хризмон Меровинг кезеңінің I. C. N. қысқартуын Christi nomine үшін, кейіннен (Каролинг кезеңінде) Christo үшін I. C. және одан кейін (жоғары ортағасырлық кезеңде) Christus үшін C. білдіреді. Әйгілі Кутберттің сандығында (7 ғасырдың соңы) англосаксон руналарында жазылған христограмманың ерекше мысалы бар, ол ᛁᚻᛋ ᛉᛈᛋ деп жазылған және латын әліпбиіне 'IHS XPS' деп транслитерацияланған, мұнда чи еолх рунасымен (ескі z немесе algiz рунасы), ал rho p рунасымен бейнеленген.

IHS

Орта ғасырдағы Батыс Еуропадағы латын тілінде сөйлейтін христиандық (қазіргі католиктер мен көптеген протестанттардың арасында да) ең көп таралған христограмма "IHS" немесе "IHC" болды, бұл Исаның грек тіліндегі атының – ΙΗΣΟΥΣ (iota eta sigma, немесе ΙΗΣ) – алғашқы үш әрпін көрсетеді. Грек әрпі иота "I" арқылы, эта "H" арқылы бейнеленеді, ал сигма әрпі ай тәрізді пішінде "C" немесе соңғы пішінде "S" арқылы көрсетіледі. Латын әліпбиіндегі I және J әріптері 17 ғасырға дейін нақтырақ ажыратылмағандықтан, "JHS" және "JHC" жазулары "IHS" және "IHC" жазуларымен бірдей мағынаға ие. "IHS" кейде ΙΗΣΟΥΣ ΗΜΕΤΕΡΟΣ ΣΩΤΗΡ немесе латын тілінде Jesus Hominum (немесе Hierosolymae) Salvator, яғни "Иса, адамдардың құтқарушысы (немесе Иерусалимнің құтқарушысы)" деп түсіндіріледі, сондай-ақ [[In hoc signo vinces]] сөйлемімен байланыстырылады. Ағылшын тіліндегі "IHS" интерпретацияларының бірі – "In His Service" ("Оның қызметінде"). Мұндай интерпретациялар кері жасалған аббревиатуралар деп аталады. Латын тілінде жетінші ғасырдан бері қолданылып келе жатқан IHS алғаш рет ағылшын тіліндегі құжатта 14 ғасырда, Пирс Плоуменде кездеседі. 15 ғасырда Сиеналық Святой Бернардино үш әріпті жалындаған күннің фонында қолдануды кеңінен танымал етті, бұл халық арасындағы бұрынғы діни сенімдердің символдары мен Гюльфтер мен Гибеллиндер сияқты саяси фракциялардың мөрлерін қоғамдық орындардан ығыстыруға бағытталған шара болды (Құдайдың қасиетті аты тойына қараңыз). IHS монограммасы, үстіне айқыш орнатылған H әрпімен және үш шегемен қоршалған күнмен бірге, дәстүр бойынша 1541 жылы Игнатий Лойола енгізген иезуиттердің эмблемасы болып саналады.

ICXC

Шығыс христиандығында ең көп қолданылатын христограмма – төрт әріптен тұратын ΙϹ ΧϹ қысқартуы, грек тіліндегі "Иса Мәсіх" сөздерінің дәстүрлі қысқартылған түрі (атап айтқанда, ΙΗϹΟΥϹ ΧΡΙϹΤΟϹ сөздерінің бірінші және соңғы әріптері, ортағасырлық грек тілінде жиі кездесетін ай тәрізді сигма 'Ϲ' арқылы жазылады) және жазушының қысқартуын білдіретін титло (диакритикалық белгі) қойылады.

Иконаларда бұл христограмма бөліне жатады: 'ΙϹ' суреттің сол жағында, ал 'ΧϹ' оң жағында болады. Ол кейде 'ΙϹ ΧϹ ΝΙΚΑ' (Ἰησοῦς Χριστὸς νικᾷ) түрінде де көрсетіледі, яғни "Иса Мәсіх жеңіске жетеді" деген мағынаны білдіреді. "ΙϹΧϹ" жазуын Ичтисте де кездестіруге болады.

Lhq

Франциск Ксавье 1549 жылы Жапонияның Кагосима қаласына қонғаннан кейін, оның миссионерлік қызметі өсіп, даймиолердің қолдауымен бүкіл Жапонияға тарады. Бірақ Эдо дәуірінде (1603–1867) христиандар қудаланды және жасырынуға мәжбүр болды. Олар Мәсіхтің және Мариямның суреттеріне ашық құрмет көрсетуге тыйым салынғандықтан, олар құдайына табынуды басқа мүсіндерге ауыстырып, оларға тек қана білушілер ғана түсінетін құпия белгілер салған деп саналады. Кейбір жапондық шамдар, әсіресе Киришитан доро (キリシタン灯籠, 'христиан шамдары'), "Lhq" монограммасын таңбалаған, ол төрттен бір бұрылысқа қарай сағатына (сао) ойылып жазылған, ол негізгі платформасыз (кисо) тікелей топыраққа көмілген. "Lhq" монограммасы бұрмаланған "IHS" әріптерімен сәйкес келеді.

Археология

2016 жылы Суданның Газали қаласындағы ортағасырлық монастырьға жақын зираттан 1300 жылдық мәйіт табылды. Оның оң аяғында қазіргі Египет пен Суданның бір бөлігін қамтыған ортағасырлық Нубияға тән «Ки Ро» және «Альфа Омега» бейнеленген татуировка болған. Бұл адам, көбінесе ер адам болған, шамамен 667-774 жылдар аралығында өмір сүрген.