Польшадағы "Фамилия" саяси партиясының пайда болуы

Кіріспе

Польшаның саяси партиясы

Құрылу

Familia саяси партиясы ретінде II Августтың билігінің соңғы онжылдығымен байланысты. Чарториски әулеті патшалық рудан шыққан, бірақ салыстырмалы түрде кедей болған. Казимеж Чарторискидің саяси мүмкіндіктерді пайдалануы отбасына Ұлы Солтүстік соғысы кезінде байлығын сақтауға мүмкіндік берді, ал Казимеж көп ұзамай II Августтың басшылығымен маңызды саяси лауазымдарға ие болды. 1718 жылы Михал Фредерик Чарторискидің саяси аренаға енуі отбасының саяси беделін одан әрі нығайтты, ол Сеймде алғаш рет пайда болғанда ақсүйектер арасында қолдаушыларын біріктіруде ерекше шеберлігін көрсетті. 1731 жылы зор байлық жинағаннан кейін, ол отбасының саяси жобаларын қаржыландыра бастады, ал басты мақсаты – мемлекеттік реформалар жүргізу болды. 1724 жылы отбасы Литва вице-канцлерінің, Литва қазынасының, Корольдік артиллерия басшылығының және Вильнюс кастелянының лауазымдарын иеленді. Familia басшыларының осылай билікке көтерілуі Потоцкийлер, Радзивиллдер, Вишневецкилер, Сапиехтер және Огинскилер өкілдік еткен ескі әулеттермен қақтығыс тудырды; осы қақтығыс 1725 жылға қарай айқын болды. 1728 жылдан бастап Потоцкийлер мен Familia арасында Пониатовскийдің билікке ие болуына жол бермеу үшін қызылқыр шайқас жүрді; қолданыстағы заңға сәйкес, король Сеймде маршал сайланғаннан кейін ғана гетман лауазымын тағайындауға құқылы болды. Потоцкийлердің жеке амбициялары бірнеше Сейм сессияларында (1729, 1730, 1732) спикер сайлауға рұқсат берілмегендіктен құрбан болды. 1730 жылдың соңынан бастап Familia Август II өзінің абсолюттік жоспарларын Польшаның зиянына (сонымен қатар Familia есебінен) іске асыруға тырысатынын түсінді және ресми түрде сарайлық партия болып қала бергенімен, одан алшақтады. 1731 жыл партия үшін шешуші болды; сол жылдың жазында Август Александрдың үлкен Сиеневский мүлігінің мұрагері Мария Зофия Денхофқа үйленуі арқасында Familia саяси мақсаттарын іске асыру үшін материалдық базаға ие болды; осы себепті 1731 жыл партияның құрылған күні деп есептеледі. 1731 жылдың күзінде король оппозицияға мойынсұнуды және Чарторискилерді қолдаудан бас тартуды ниеттемеді, сондықтан принц Августқа Русь воеводствосын, ал Станислав Пониатовскийге Мазовия воеводствосын сыйлады. Польшадағы билік тепе-теңдігін жақсы білетін француз резиденты Пертевиль Familiaның маңыздылығын жоғары бағалады және кем дегенде 1731 жылдың басынан бастап оны Август II қайтыс болғаннан кейін Станислав Лещинскийді Польша тағына сайлау үшін Франция құрып жатқан коалицияға тартуға тырысты. Потоцкий оппозициясы және олармен біріккен литвалық оппозиция король мен Familiaға қарсы императорлық сарайларға бағытталды (Пруссия осы кезде Польшадағы саясатын Ресейге бағындырды); 1729 жылдан бастап Франция Сеймнің нәтижесіз аяқталуына кедергі келтіретін осы көрші мемлекеттерге қосылды.

The origins of the Familia as a political party are in the last decade of the reign of August II. The Czartoryski family belonged to the royal bloodline, but was relatively poor. It was the political opportunism of Kazimierz Czartoryski that allowed the family to retain their wealth during the Great Northern War, and Kazimierz would soon reach leading political positions under August II. The family's political position was further strenghtened by the political debut of Michał Fryderyk Czartoryski in 1718 when he entered the Sejm for the first time, showing remarkable talent in uniting his supporters amongst the nobility. After amassing immense fortune in 1731, he would start financing his family's political endeavours, with the main goal becoming reforming the Commonwealth. In 1724, the family already held the Lithuanian subchancellorship, the Lithuanian treasury, the Crown artillery generalcy and the Castellany of Vilnius. This elevation of the leaders of the Familia sparked conflicts with the old guard amongst the nobility represented by the Potocki family, the Radziwiłłs, Wiśniowieckis, Sapiehs and Oginskis; already around 1725 this conflict was evident. From 1728 onwards, a fierce battle would rage between the Potockis and the Familia was fought to prevent Poniatowski from taking the mullet; according to the law in force, the King could only confer the office of Hetman at the Sejm, after the Marshal had been elected. The Potockis' private ambitions fell victim to successive Sejm sessions during which the Speaker's election was not allowed (1729, 1730, 1732). From the end of 1730, the Familia understood that August II would only be able to realise his absolutist plans to the detriment of Poland (and at the same time at the expense of the Familia), and distanced itself from him, although officially remaining a court party. The year 1731 was a breakthrough for the party; in the summer of that year, through the marriage of August Aleksander to Maria Zofia Denhof, heiress to the great Sieniawski fortune, the Familia gained a material basis for the realisation of its political aspirations; because of this, 1731 is considered to be beginning of the party. In the autumn of 1731, the King, who did not intend to bow to the opposition and abandon his support for the Czartoryskis, endowed Prince August with the Ruthenian Voivodeship, and Stanisław Poniatowski with the Mazovian Voivodeship. Well aware of the balance of power in Poland, the French resident Perteville appreciated the growing importance of the Familia and, from at least the beginning of 1731, worked to drag it into the camp France was building to elect Stanisław Leszczyński to the Polish throne after the death of August II. The Potocki opposition and the Lithuanian opposition co operating with it against the King and the Familia were oriented towards imperial courts hostile to the strengthening of Poland (Prussia was subordinating its policy in Poland to Russia at this time); from 1729 onwards, France joined these neighbouring guardians of the failure of the Sejm to come to an end.

II тамыздан кейінгі отбасы

1733 жылы тақ мұрагерлік кезеңінде Фамилия Станислав I Лещинскийді патша ретінде қолдады. Польша патшалары сол кезде ақсүйектер (сайланбалы монархия) арқылы сайланды. Фамилия саксондық Фредерик Август II-ні кандидат ретінде қолдауға шешім қабылдады (сайланған патша Август III, 1734–1763 жылдары Польшада билік құрды), оның орнына Патшалық сарайының мүшесі болды. Польша Сеймі реформаларды қабылдамағаннан кейін (1744–1750 жылдар аралығында) Фамилия күресіп жатқан Король сарайынан алшақтады. Сыртқы саясатта олар енді ресейлік бағытты ұстанды ("Польша мұрагерлік соғысын" қараңыз). Еуропадағы "Жеті жылдық соғыс" аяқталып, келесі тақ мұрагерлік кезеңінде (1763–1764) Польшадағы қарулы ресейлік интервенция Фамилияға өз қарсыластарын жеңуге мүмкіндік берді. 1764 жылы Адам Казимеж Чарторыски таққа сайлауға түспеуге шешім қабылдағанда, Чарторыскилер оның орнына Ресей императрицасы Екатерина II "Ұлының" бір кездері жақын адамы болған туысы Станислав Август Понятовскийдің сайлануына келісті. Чарторыски отбасы реформалық ағымның алдыңғы қатарында тұрды және магнаттардың үстемдігін шектеу үшін орталық билікті нығайтуды, тұрақты армия құруды және кедей ақсүйектерді, үкіметтік қызметтерге және армияға қабылдау арқылы қорғау мақсатында теңдік реформаларын енгізуді шешті. Шамамен сол уақытта Фамилия бұрынғы реформалар бағдарламасын ішінара жүзеге асырды. Басқалармен қатар, бұл қазынашылар мен гетмандардың билігін шектеген Патшалық қазына және әскери комиссиялар құруды қамтыды. Бұзылушылық либерум ветосы тоқтатылды. Польша тарихшысы Болеслав Лимановский Фамилияның реформаларын қорытындылай келе: "Бұл, белгілі бір мағынада, мемлекеттік демократиялық бағдарлама болды, өйткені ол әлеуметтік жүйені демократиялық етуге және мемлекеттік мүдделерді басты орынға қоюға ұмтылды. Чарторыскилер көп нәрсе жасады. Ұзақ емес уақыт ішінде олар француз тарихшысы Рульердің айтуынша, француз патшаларына осы маңызды реформаларды жүзеге асыру үшін төрт ғасыр қажет болды". Алайда, реформалар Ресей мен Пруссияның араласуына байланысты тоқтатылды. 1767 жылы Ресейдің Екатерина II қолдауымен Фамилия мен Корольдің консервативті қарсыластары Радом конфедерациясын құрды. Атақты Репнин Сеймінде олар жаңадан енгізілген реформалардың бір бөлігін одан әрі қаламаған араласудан қорқып, жоюға мәжбүр болды. Дегенмен, олардың реформалары Ресейге бағытталған магнаттардың реакциясын туғызды, олар Бар конфедерациясын құрды.

During the interregnum in 1733, the Familia supported Stanisław I Leszczyński for King. Polish Kings in the period were elected by ballot, by the nobility (Elective Monarchy). The Familia decided to support the Saxon Frederick Augustus II as candidate (elected King Augustus III reign. 1734–1763 in Poland), instead, and thus became a party of the Royal Court. Following the failure of the Polish Sejm to pass reforms (between 1744 and 1750) the Familia distanced itself from the struggling Royal Court. In foreign affairs, they now represented a pro Russian orientation (see "War of Polish Succession"). During the next Polish interregnum (1763–1764) near the end of the "Seven Years' War" in Europe, an armed Russian intervention in Poland gave the Familia the opportunity to vanquish their opponents at home. When in 1764 Adam Kazimierz Czartoryski declined to seek election to the throne, the Czartoryskis agreed to the election, instead, of their kinsman Stanisław August Poniatowski, a one time lover of the Russian Empress Catherine II "the Great". The Czartoryski family now stood at the forefront of the reform current, and decided to strengthen the central power in order to curb the supremacy of the magnates, introduced a standing army and enacted egalitarian reforms with aim to protect the poorer gentry who enlisted in the government offices and in the army. Around the same time, the Familia succeeded in partially enacting their previous program of reforms. Among others, this included the creation of a Royal Treasury and military commissions who limited the power of Treasurers and Hetmans. The disruptive liberum veto was suspended. Summarizing Familia's reforms, Polish historian Bolesław Limanowski concluded: "It was thus a state democratic programme, so to speak, because it strove to make the social system more democratic, with the state's interests at the forefront. The Czartoryski family did a lot. In a short space of time, it carried out such important reforms that, according to the French historian Rulhiere, French kings needed as many as four centuries to achieve." Further reforms were, however, blocked by Russian and Prussian interference. The conservative opponents of the Familia and the King, backed by Russia's Catherine II, formed, in 1767, the Radom Confederation. At the infamous Repnin Sejm, they were obliged to repeal part of the recently introduced reforms for fear of further unwanted intervention. Nevertheless, their reforms sparked a reaction by pro Russian magnates who formed the Bar Confederation.

Бөлімдеу кезеңіндегі отбасы

Польшаның бірінші бөлінісінен кейін (17 ақпан 1772 ж.), "Фамилия" корольге және Тұрақты кеңеске қарсылық көрсеткен магнаттардың негізгі күшіне айналды, сонымен қатар Австриядан қолдау іздеді (бірақ 1788 жылы пруссиялық бағытқа өтті). Төрт жылдық Сеймде (1788–1792 ж.) "Фамилия" өкілдері, оның ішінде Игнаси Потоцкий, король мен оның партиясымен ғана 1790 жылы жақындасты. Ол және Патриотикалық партиямен бірге "Фамилия" 1791 жылы Польшаның революциялық 3 мамыр Конституциясын қабылдау үшін жұмыс істеді.