Алтын компас: Соқпақ жол саяхаты

Кіріспе

2007 жылы Крис Вайц режиссерлік еткен фильм.

"Алтын компас" 2007 жылғы 27 қарашада Лондонда тұңғыш рет көрсетілді, ал 5 желтоқсанда Ұлыбританияда Entertainment Film, ал 7 желтоқсанда АҚШ-та New Line кинопрокаты арқылы кең экрандарға шықты. Фильм сыншылар тарапынан әртүрлі баға алды, актерлік шеберліктері мен көрікті эффектілері жоғары бағаланды, бірақ оның темпі, кейіпкерлерді сомдауы және сценарийі сынға ұшырады, соның салдарынан Пуллманның романымен ұқсассыздықтар байқалды. "Алтын компас" әлем бойынша 372 миллион долларлық табыс әкелді, бірақ Солтүстік Америкадағы кассалық жиынтықтары көңіл көншітпеді, бұл New Line Cinema киностудиясының 2008 жылғы қайта құрылуына тікелей себеп болды. Фильм 80-ші «Оскар» сыйлығындағы «Үздік визуалды эффектілер» және 61-ші «БАФТА» сыйлығындағы «Үздік арнайы визуалды эффектілер» номинацияларын жеңіп алды.

Сюжет

Магистериум билеген ретрофутуристикалық Жерде әр адамның жаны денесінен тыс, жануар серігі – дәймон түрінде сақталады. Лира Белакква – Оксфордтағы Джордан колледжінде тәрбиеленген жесім қыз. Оның ағасы Асриел құпиялы шаңды іздеуден оралған. Бұл ғарыштық бөлшекті Магистериум атауға тыйым салады. Лира оны Магистериум адамы қосып қойған шараптан құтқарады, ал Асриел Солтүстік полюстегі шаңның шексіз әлемдерге байланысты екенін ашқандығын айтады. Оның теориясы дәлелденсе, Магистериумның билігіне нұқсан келтіруі мүмкін болғанымен, оған тағы бір экспедиция рұхсат етіледі. Колледждің бай "досы" миссис Колтер Лираны Лондонға шақырып, өзімен бірге тұруға шақырады. Колледждің басшысы Лираға ағасының алетиометрін сеніп тапсырады – шындықты ашатын компасқа ұқсас артефакт, оны құпия сақтауға ескертеді. "Жұтқыштар" деп аталатын адамдар балаларды, соның ішінде Лираның достары Роджер Парслоу мен Билли Костаны, жас гипсіні ұрлап кетеді. Лира миссис Колтердің Бас ғибадат кеңесінің төрағасы екенін біледі, олардың Жұтқыштар екенін түсінеді, ал миссис Колтердің дәймоны алетиометрді ұрлауға тырысқанда, ол Панмен бірге қашып кетеді. Лираны Биллидің анасы Ма Коста құтқарып, балаларды іздеу үшін солтүстікке қарай жүзіп бара жатқан гипстердің патшасы Джон Фааға жеткізеді. Гипстік ақсақал Фардер Корам алетиометрді таниды, оны Лираның оқи алатынын біледі. Магистериуммен бірігіп, миссис Колтер Лираға механикалық тыңшы шыбықтарын жібереді, бірақ біреуін Фардер Корам ұстап алады. Асриел Свалбардқа, мұз аюларының патшалығына жетеді, бірақ оны миссис Колтер жалдаған самоид тайпалары тұтқынға алады. Сиқырлы патшайым Серафина Пеккала Лираға балалардың Болвангарда екенін айтады, ал Лира техас авиаторы Ли Скорсбимен танысады, ол оған және оның досы Иорк Бёрнисонға, құтқаруға келген қарулы аюға жалдауға кеңес береді. Бұрын аюлардың ханзадасы болған Иорк жеңіліп, жер аударылды, ал қала тұрғындары оны қару-жарағынан айырды. Лира алетиометрді Иоркке қаруын қайтаруға көмектеседі, ол Скорсбимен бірге гипстердің солтүстікке қарай саяхатына қосылады. Лира, Иоркпен бірге, алетиометрдің нұсқауымен Биллиді табады, оған Жұтқыштар "араласу" тәжірибесін жасаған – хирургиялық жолмен оны дәймонынан бөліп тастаған. Гипстерге Лираны тұтқынға алған самоидтар шабуыл жасайды, ал Иорк пен Ли оларды Лидің дирижаблімен қуып жетеді. Лира аю патшасы Рагнар Стурлуссонға жеткізіледі және оны Иоркпен күресуге көндіреді. Рагнар Иорк әкесін улағандықтан, Иорк әлсіздік танытқанда оны өлтіріп, тағын қайтарып алады. Иорк Лираны Болвангарға алып барады, бірақ ол құлау алдында тар мұз көпірден жалғыз өтуі керек. Эксперименттік станцияға жеткенде, Лира Роджермен қайта қосылады және миссис Колтердің Асриелді жақын арада тұтқынға алып, дінге қарсылық танытқаны үшін өлім жазасына кесетінін естиді. Ғалымдар ұстаған Лира мен Панды "араласу" камерасына лақтырады, бірақ оларды миссис Колтер құтқарады. Магистериумның балаларды Шаңның жемқорлық ықпалынан қорғауға тырысатынына сендіре отырып, миссис Колтер өзінің Лираның анасы екенін мойындайды, ал Лира Асриелдің әкесі екенін түсінеді. Миссис Колтер алетиометрді сұрайды, бірақ Лира оған тыңшы шыбығы бар банканы береді, ол миссис Колтерді есінен айырады. "Араласу" машинасын жойған Лира балаларды сыртқа шығарады. Оларға татар жалдамалылары қарсы шығады, оларды Иорк, Скорсби, гипстер және Серафина бастаған ұшқыш сиқыршылар жеңеді. Балалар аман-есен болғаннан кейін, Лира, Роджер, Иорк, Ли және Серафина Асриелді іздеу үшін солтүстікке ұшып кетеді. Серафинаның Лираның орталықта болатын соғыс туралы болжамын растай отырып, Лира ғаламдағы барлық басқа әлемдерді бақылауға тырысатын Магистериуммен күресуге бел буады.

On an alternate retrofuturistic Earth ruled by the Magisterium, every person's soul exists outside the body as an animal companion, a dæmon. Lyra Belacqua is an orphan raised at Jordan College in Oxford with her dæmon Pantalaimon or "Pan". Her uncle Lord Asriel returns from seeking the elusive Dust, a cosmic particle the Magisterium forbids to be mentioned. Lyra saves him from wine spiked by a Magisterium agent, and Asriel presents his discovery that Dust at the North Pole links to infinite worlds. He is granted another expedition though his theory, if proven, could undermine the Magisterium's control. Mrs. Coulter, a wealthy "friend" of the college, invites Lyra to stay with her in London. The Master of the college entrusts Lyra with her uncle's alethiometer, a compass like artefact that reveals the truth, warning her to keep it secret. Kidnappers called "Gobblers" have been abducting children, including Lyra's friends Roger Parslow and Billy Costa, a young Gyptian. Lyra discovers Mrs. Coulter is head of the General Oblation Board, realising they are the Gobblers, and she and Pan escape when Mrs. Coulter's dæmon attempts to steal the alethiometer. Lyra is saved from Gobblers by Ma Costa, Billy's mother, and taken to the Gyptian king John Faa, who is sailing north to search for the children. Gyptian elder Farder Coram recognizes the alethiometer, which Lyra discovers she can decipher. In league with the Magisterium, Mrs. Coulter sends mechanical spy flies after Lyra, but one is caught by Farder Coram. Asriel reaches Svalbard, the kingdom of the Ice Bears, but is captured by Samoyed tribesmen hired by Mrs. Coulter. The witch queen Serafina Pekkala tells Lyra the children are at Bolvangar, and Lyra befriends Texan aeronaut Lee Scoresby, who suggests she hire him and his friend Iorek Byrnison, an armoured bear he has come to rescue. Once a prince of the bears, Iorek was defeated and exiled, and the townspeople have tricked him out of his armour. Lyra uses the alethiometer to help Iorek recover his armour, and he and Scoresby join the Gyptian trek northward. Lyra, astride Iorek, follows the alethiometer and finds Billy, whom the Gobblers have experimented on using "intercision", a procedure that surgically separates him from his dæmon. The Gyptians are attacked by Samoyeds who capture Lyra, with Iorek and Lee in pursuit in Lee's airship. Lyra is taken to the bear king Ragnar Sturlusson, and tricks him into fighting Iorek himself. Ragnar, who poisoned Iorek's father, has the upper hand until Iorek feigns weakness and kills him, reclaiming the throne. Iorek carries Lyra to Bolvangar, but she is forced to cross a narrow ice bridge alone before it collapses. Reaching the experimental station, Lyra reunites with Roger, and overhears Mrs. Coulter say that Asriel will soon be arrested and sentenced to death for heresy. Caught by the scientists, Lyra and Pan are thrown into the intercision chamber but rescued by Mrs. Coulter. Explaining that the Magisterium believe intercision protects children from Dust's corrupting influence, Mrs. Coulter admits she is Lyra's mother, and Lyra realises Asriel is her father. Mrs. Coulter asks for the alethiometer, but Lyra gives her the can containing the spy fly, which tranquilizes Mrs. Coulter unconscious. Destroying the intercision machine, Lyra leads the children outside. They are confronted by Tatar mercenaries, who are defeated by Iorek, Scoresby, the Gyptians, and flying witches led by Serafina. With the children safe, Lyra, Roger, Iorek, Lee, and Serafina fly north to search for Asriel. Confirming Serafina's prophecy of a coming war with Lyra at its centre, Lyra is determined to fight the Magisterium, who plot to control all other worlds in the universe.

Актерлік құрам

Николь Кидман – Лираға қызығушылық танытып, кейін ол Лираның анасы екенін мойындайтын ықпалды әйел рөлінде. Кидманды автор Филип Пуллман фильм түсірілімінен он жыл бұрын осы рөлге таңдаған. Алғашында ол жаман рөл ойнағысы келмегендіктен ұсыныстан бас тартса да, Пуллманнан жеке хат алғаннан кейін келісім берді. Дакота Блю Ричардс – зұлым күштермен күресіп, ең жақсы досын құтқару үшін саяхатқа шығатын Лайра Белакква рөлінде. New Line Cinema 2006 жылдың маусым айында 11 жасар Ричардстың актерлік құрамға алынуын жариялады. Бұл оның алғашқы актерлік тәжірибесі еді. Сэм Эллиотт – Лираға көмектесетін техас авиаторы Ли Скорсби рөлінде. Пуллман Эллиоттың орындалуын фильмде "нақты дұрыс" деп атады. Эва Грин – сиқырлы патшайым Серафина Пеккала рөлінде. Джим Картер – циптердің патшасы Джон Фаа рөлінде. Клэр Хиггинс – Лираға көмектесетін циптер отбасының мүшесі Ма Коста рөлінде. Бен Уокер – Лираның ең жақсы досы, ұрланып солтүстікке әкелінетін Роджер Парслоу рөлінде. Чарли Роу – Ма Костаның ұлы және Лираның досы Билли Коста рөлінде. Стивен Лотон – Ма Костаның ұлы және Биллидің ағасы Тони Коста рөлінде. Кристофер Ли – Магистериумның бірінші жоғары кеңесшісі рөлінде. Лидің актерлік құрамына да Крис Вейц емес, New Line компаниясы ықпал еткен. New Line компаниясының президенті Тоби Эммерих "Анози ешқашан Іорек сияқты естілмеген" деді және бастапқыда режиссер Вейцтің актерлік шешіміне сенгенімен, ол "осы жігіт дұрыс естілмейтінін ойлауын тоқтатпады" деді. Актерді қайта таңдау Вейцтің қалауына қарсы болды, бірақ ол кейін "егер сіз өзіңіздің фильміңізде біреуді қайта таңдасаңыз, онда Иан МакКелленге қуанышты боласыз" деді. Дегенмен, фильмнің неміс тіліндегі нұсқасында диалог "Иофур Ракнисон" атауын сақтайды, ал субтитрлер өзгерісті көрсетеді. Кэти Бейтс – Ли Скорсбидің қоян (жақыршақ) жындысы Хестер рөлінде. Кристин Скотт Томас – Лорд Ассириелдің жындысы Стелмария рөлінде.

Романнан айырмашылықтары

Романның көптеген көріністері фильмде көрсетілмеді немесе айтарлықтай өзгертілді. 2007 жылдың 7 желтоқсанында «Нью-Йорк» журналы Стоппард пен Вейцтің сценарий жобаларын қарастырды; екеуі де соңғы нұсқадан әлдеқайда ұзын болды, ал Вейцтің жобасы (Стоппардтан айырмашылығы, бастапқы материалға маңызды қосымшалар енгізілмеген) үшіншісінің арасында ең жақсысы деп танылды. Журнал «екі сағаттан аспайтын» фильмнің орнына, мысалы, Миссис Колтердің лондондық кеші мен Лираның әйел колдовник өкілімен кездесуі сияқты көріністерді таңдап, кірісті арттыру үшін «сәтсіз» ұзақтығын 2 сағаттан кем етіп таңдады. 2007 жылдың 9 қазанында Вейц «Солтүстік жарық» романының соңғы 3 тарауы «бірінші фильмнің ең үміткер аяқталуын және екінші фильмнің ең жақсы бастауын» қамтамасыз ету үшін фильмнің мүмкін жалғасы «Жақын пышаққа» көшірілгенін мәлімдеді, бірақ бір айдан кейін ол «үлкен маркетингтік қысым» болғанын айтты, «жағымды аяқталу» жасау үшін. Автор Пуллман бұл өзгерістерді қолдады, «әр фильм түпнұсқа кітаптағы оқиғаға өзгерістер енгізуі керек – нәтижені өзгертпей, оны фильмнің көлемі мен форматына сәйкес ету үшін» деді. Романның мазасыз аяқталуын алып тастаумен қатар, фильм Лираның Болвангарға, Гоблердің бекінісіне, содан кейін Свалбардқа, бронеталқан аюлардың патшалығына саяхаттау ретін өзгертті. (Бұл өзгерістер Scholastic Publishing-тің «Алтын компас: Фильмнің тарихы» романында көрсетілмеген.) 2009 жылдың шілдесінде Вейц Comic Con аудиториясына фильмді «New Line қайта өңдегенін және мен үшін бұл өте жағымсыз тәжірибе болды» деді. The A.V. Club-тың Таша Робинсон ауызша кіріспе мен басқа да мәліметтерге толы диалогтарды пайдалану арқылы фильмтің «роман сізді қызықтыруға және ақырындап зерттеуге тырысатын барлық нәрсені алдын ала ашып, сәтсіздікке ұшырады» деп мәлімдеді. Ли фильм «Магистериумның діни сипатын азайтады» деді, бірақ Робинсон фильмдегі шіркеудің бейнесі «өз ізбасарларына моральды талап ететін және анықтайтын, соборлардан шыққан және өздеріне қарсы пікірлерді «ересь» деп айыптайтын, ресми киім киген, иконаларға толы дін қызметкерлерінің иерархиялық ұйымы» деп атады, «жасырын түрде балаларға зұлымдық жасайды». Робинсон содан кейін: «Көпшілік кімді ойлайды, католик шіркеуінен басқа?» деп сұрайды.

Numerous scenes from the novel did not feature in the film or were markedly changed. On December 7, 2007, New York magazine reviewed draft scripts from both Stoppard and Weitz; both were significantly longer than the final version, and Weitz's draft (which, unlike Stoppard's, did not feature significant additions to the source material) was pronounced the best of the three. The magazine concluded that instead of a "likely three hours of running time" that included such scenes as Mrs. Coulter's London party and Lyra's meeting with a witch representative, the studio had opted for a "failed" length of under 2 hours in order to maximize revenue. On October 9, 2007, Weitz revealed that the final 3 chapters from Northern Lights had been moved to the film's potential sequel, The Subtle Knife, in order to provide "the most promising conclusion to the first film and the best possible beginning to the second," though he also said less than a month later that there had been "tremendous marketing pressure" to create "an upbeat ending.") Author Pullman publicly supported these changes, saying that "every film has to make changes to the story that the original book tells—not to change the outcome, but to make it fit the dimensions and the medium of film." In addition to removing the novel's unsettling ending, the film reverses the order in which Lyra travels to Bolvangar, the Gobbler's outpost, and then Svalbard, the armoured bears' kingdom. (Neither deviation from the book features in Scholastic Publishing's The Golden Compass: The Story of the Movie novelisation.) In July 2009, Weitz told a Comic Con audience that the film had been "recut by [New Line], and my experience with it ended being quite a terrible one";

Tasha Robinson of The A. V. Club argued that through the use of a spoken introduction and other exposition filled dialogue, the film fails by "baldly revealing up front everything that the novel is trying to get you to wonder about and to explore slowly." Lee also said that the film "downplays the Magisterium's religious nature", but Robinson argued that the depiction of the church in the film is as "a hierarchical organisation of formally robed, iconography heavy priests who dictate and define morality for their followers, are based out of cathedrals, and decry teachings counter to theirs as 'heresy.' doing ugly things to children under cover of secrecy." Robinson then asks, "Who are most people going to think of besides the Catholic Church?"

Даулар

Романның бірнеше маңызды тақырыптары, мысалы діннен бас тарту және шіркеудің фантастикалық нұсқасында биліктің зәулімдігі, бейімделуде жұмсалды. Режиссер Вейц «кітаптарда Магистериум – католик шіркеуінің бастапқы қағидаларынан мүлдем адасқан нұсқасы» деді, бірақ оның фильміндегі ұйым Пуллманның кітаптарымен тікелей сәйкес келмейді. Керісінше, Магистериум – барлық догматикалық ұйымдарды білдіреді және «бұл – сөз бостандығы мәселесіндегі ұзақ мерзімді проблеманың бір бөлігі». «Атлантик» газеті: «Студия 180 миллион доллар салыммен кітаптың жанын қалдырып, тек денесіне назар аударды» деп жазды. Романнан ауытқулар Том Стоппардтың қабылданбаған сценарий нұсқасынан бері байқалады, дегенмен ол: «Олар теологияны қайда қою керектігін біледі, ол – фильмнен тыс» деді. 7 қазан 2007 жылы Католик лигасы фильмге бойкот жариялады. Лига президенті Уильям А. Донохью әдетте фильмге қарсы болмайтынын айтты, бірақ діни элементтер бастапқы материалдан жұмсалғандықтан, фильм балаларды христиандықты қаралайтын және балалар үшін атеизмді насихаттайтын романдарды оқуға итермелейді. Ол Пуллманның 2001 жылы «Вашингтон пост» газетіне берген сұхбатында христиандық сенімнің негізін құлатқысы келетінін айтқандығын келтірді. Лига «фильм кассадағы күтулерді орындамайды және [Пуллманның] кітаптары аз сатып алынады» деп үміттенді, Солтүстік Америкадағы алғашқы көрсетім күндері күтілгеннен төмен нәтижелерге байланысты бойкотты сәтті деп жариялады. Оңтүстік баптисттік теологиялық семинарияның президенті Альберт Молер фильмнің кең танылуы романдарға қауіпті тартымдылық болып табылады деп келісті, ол Пуллманның «христиандық сенімнің тираниясын» ашу және «жаңа секулярлық дәуір үшін бостандық мифологиясын» ұсыну мақсатын сынайды. «Азаттық методистік шіркеуінің» өкілі Денни Уэйман «Алтын компас» – «атеистік хабарды уағыздауға тырысатын фильм» деп мәлімдеді. Басқа евангелисттік топтар, мысалы Христиандық кино және теледидар комиссиясы, Англия мен Уэльстегі католик шіркеуі сияқты, қандай да бір шаралар қолданар алдында фильмді «күте тұрып көру» тәсілін қабылдады. 2007 жылдың қараша айында АҚШ Католик епископтар конференциясының (USCCB) Кино және телерадио хабарларын тарату жөніндегі кеңсесінің директоры мен рецензентінің фильмге жасаған шолуы Католик жаңалықтар қызметінің веб-сайтында және елдегі католик газеттерінде жарияланды. Шолуда католик ата-аналар балаларымен «философиялық мәселелерді талқылауы» ұсынылды. Алайда, 2007 жылдың 10 желтоқсанында USCCB-нің өтініші бойынша шолу сайттан алынып тасталды. 2007 жылдың 19 желтоқсанында Ватикан газеті «L'Osservatore Romano» фильмді Құдайсыз деп айыптап, бас редакторлық мақала жариялады. Пуллман Донохьюдың бойкотқа шақыруына жауап беріп: «Неге біз оқырмандарға сенбейміз? Неге біз кино көрермендеріне сенбейміз? Мұндай ақымақтардың әлемде еркін жүріп жатқанына қайғырып, басымды шайқап тұрмын» деді. CBS телеарнасының «Early Show» бағдарламасында Донохьюмен болған пікірсайысында Америка атеистерінің президенті Эллен Джонсон фильм атеизмді насихаттамай, балаларды билікке күмән келтіруге итермелейтінін, бұл балалар үшін жаман емес екенін айтты. Режиссер Вейц «Қараңғы материалдар» – «атеистік емес, өте рухани және құрметке лайық туынды» деп санайды, ал Николь Кидман фильмде ойнау туралы шешімін қорғап, бастапқы материал «біршама жұмсалғандығын» және оның діни сенімдері оны католиктерге қарсы деп санайтын фильмде рөл атқаруға кедергі келтіретінін айтты. Кейбір сарапшылар екі тараптың да сын-ескертпелерінің ақыр соңында күшсіз болып қалатынын және жағымсыз жарнама фильмнің кассасына пайда әкелетінін болжады. Сатулар көңіл көншітпейтін, фильмнің шыққаннан кейін бір апта өткен соң Роджер Эберт католиктердің науқаны туралы: «отбасылық фильмдегі кез келген жаман пікір өлімге әкелуі мүмкін, және бұл осы жолы солай болған сияқты» деді. Жоспарланған фильм трилогиясы жалғастырылмады, актер Сэм Эллиотт цензура мен католик шіркеуін кінәлады.

Several key themes of the novels, such as the rejection of religion and the abuse of power in a fictionalised version of the Church, were diluted in the adaptation. Director Weitz said that "in the books the Magisterium is a version of the Catholic Church gone wildly astray from its roots", but that the organisation portrayed in his film would not directly match that of Pullman's books. Instead, the Magisterium represents all dogmatic organisations. and "this is part of a long term problem over freedom of speech." The Atlantic wrote: "With $180 million at stake, the studio opted to kidnap the book's body and leave behind its soul." The changes from the novel have been present since Tom Stoppard's rejected version of the script, although he also said: "They do know where to put the theology and that's off the film." On October 7, 2007, the Catholic League called for a boycott of the film. League president William A. Donohue said he would not ordinarily object to the film, but that while the religious elements are diluted from the source material, the film will encourage children to read the novels, which he says denigrate Christianity and promote atheism for children. He cited Pullman telling The Washington Post in 2001 that he is trying to undermine the basis of Christian belief. The league hoped that "the film [would fail] to meet box office expectations and that [Pullman's] books attract few buyers", declaring the boycott campaign a success after a North American opening weekend which was lower than anticipated. Albert Mohler, the president of the Southern Baptist Theological Seminary, agreed that the broad appeal of the film was a dangerous lure to the novels, which he criticised for carrying a clear agenda to expose what Pullman believes is the "tyranny of the Christian faith" and for providing "a liberating mythology for a new secular age." Denny Wayman of the Free Methodist Church made the assertion that The Golden Compass is a "film trying to preach an atheistic message." Other evangelical groups, such as the Christian Film and Television Commission, adopted a "wait and see" approach to the film before deciding upon any action, as did the Catholic Church in England and Wales. In November 2007, a review of the film by the director and staff reviewer of the Office for Film and Broadcasting of the United States Conference of Catholic Bishops (USCCB) appeared on the website of the Catholic News Service and in Catholic newspapers across the country. The review suggested that instead of a boycott, it may be appropriate for Catholic parents to "talk through any thorny philosophical issues" with their children. However, on December 10, 2007 the review was removed from the website at the USCCB's request. On December 19, 2007, the Vatican newspaper, L'Osservatore Romano, published an editorial in which it denounced the film as godless. Pullman said of Donohue's call for a boycott, "Why don't we trust readers? Why don't we trust filmgoers? Oh, it causes me to shake my head with sorrow that such nitwits could be loose in the world." In a discussion with Donohue on CBS's Early Show, Ellen Johnson, president of American Atheists, said that rather than promote atheism, the film would encourage children to question authority, saying that would not be a bad thing for children to learn. Director Weitz says that he believes His Dark Materials is "not an atheistic work, but a highly spiritual and reverent piece of writing", and Nicole Kidman defended her decision to star in the film, saying that the source material had been "watered down a little" and that her religious beliefs would prevent her from taking a role in a film she perceived as anti Catholic. Some commentators indicated that they believed both sides' criticism would prove ultimately impotent and that the negative publicity would prove a boon for the film's box office. Sales were in fact poor; one week after the film's release, Roger Ebert said of the Catholic campaign, "any bad buzz on a family film can be mortal, and that seems to have been the case this time." The planned film trilogy has not been continued, prompting actor Sam Elliott to blame censorship and the Catholic Church.

Театрлық

Фильмнің премьерасы 2007 жылдың 27 қарашасында Лондонда болды және 2007 жылдың 5 желтоқсанында Ұлыбритания кинотеатрларында Entertainment Film Distributors компаниясы, ал 2007 жылдың 7 желтоқсанында АҚШ кинотеатрларында New Line Cinema компаниясы көрсетті.

Үй медиасы

Фильм 2008 жылдың 29 сәуірінде DVD және Blu-ray форматтарында жарық көрді. Фильмнің шығуына аз уақыт қалғанда Вейц фильмнің кеңейтілген нұсқасы DVD-де шығуы мүмкін екенін айтып, "Мен фильмнің толық нұсқасын жасауды қатты қалаймын" деді. Ол сондай-ақ мұндай нұсқаның "шамамен екі жарым сағатқа дейін созылуы мүмкін" деген болжам жасады. Бұл ұсынылған нұсқаға түпнұсқалық соңы кірмейді: 2007 жылдың желтоқсанында MTV Вейцтің бұл материалды болашақ "The Subtle Knife" адаптациясының басына қосуға ниеттенгенін, ал "Compass Director's Cut" нұсқасында одан "бір сәт" промо-ролик ретінде пайда болуы мүмкін екенін хабарлады. Бірақ 2014 жылға дейін кеңейтілген нұсқасы шығарылмады. 2020 жылдың 9 маусымында Вейц Twitter-де режиссерлік нұсқасы үшін VFX-ті аяқтауға 17 миллион доллар қажет екенін айтты, бұл оны оны аяқтау мен шығаруға ешқандай қаржылық себеп болмайтындығына көндірді.

Қаражаты

Солтүстік Америкадағы тұңғыш демалыс күндері «New Line Cinema» үшін «сәл көңіл көншітпейтін» болды, ол 25,8 миллион АҚШ долларын таба алды. Жалпы ішкі касса 70 миллион долларға жетті, бұл шамамен 180 миллион долларлық өндіріс бюджетімен салыстырғанда. Осыған қарамастан, фильмнің сәттілігі жаңарып, АҚШ-тан тыс жердегі көрсеткіштері «Variety» журналымен «керемет», ал «New Line» компаниясымен «таң қалдыратын» деп сипатталды. Ұлыбританияда фильм 53,198,635 доллар жинап, 2007 жылғы екінші ең табысты фильмі болды («The Simpsons Movie» фильмінен кейін). Жапонияда фильм 2008 жылдың наурызында 700 экранда көрсетіліп, соңғы нәтижесі 33 501 399 долларға жетті. Алайда, 2008 жылдың 23-24 ақпанындағы алдын ала көрсетілімдер 2,5 миллион доллар таба алды. 2008 жылдың 6 шілдесіне дейін фильм халықаралық саудада 302,127,136 доллар, жалпы әлемдік кассада 372,234,864 доллар таба алды. Бұл Warner Bros. Discovery (бұрынғы Time Warner) компаниясының «New Line Cinema» студиясын «Warner Bros. Pictures» студиясымен біріктіру шешімінің себебі болуы мүмкін. «Rotten Tomatoes» веб-сайтында фильмге 196 рецензия негізінде 42% мақұлдау көрсетілген, ал орташа бағасы 5.60/10 құрады. Сынақтардың пікірі: «Негізгі материалдың өткірлігі мен даулылығы болмағандықтан, «Алтын компас» әсерлі көріністерге толы, бірақ әңгімелеуі әлсіз». «Metacritic» сайтында фильмге 33 рецензия негізінде 51 ұпай берілді, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» дегенді білдіреді. «CinemaScore» сауалнамасы бойынша фильмге A+–ден F-қа дейінгі шкалада «B» бағасы қойылды. «The New York Times» газетінің сыншысы Манола Даргис фильмде «көптеген оқиғалар, кейіпкерлер, бұрылыстар, сәнді бөлмелер мен керемет көріністер бар, сондықтан оны түсіну қиын болуы мүмкін» деді, сондай-ақ «Алтын компас» «құрметті туынды болғанымен, кітапқа адалдығы мен асығысқандығы оған кедергі келтіреді» деп атап өтті. «ReelReviews» сайтынан Джеймс Берардинелли фильмге 4 жұлдыздың 2,5-ін беріп, оны «жақсы, бірақ шабыттандырмаған» деп сипаттады және алғашқы сағаттағы асығысқандығы мен кейіпкерлердің толық ашылмағанын сынға алды. «The Times» газетінің сыншысы Джеймс Кристофер «керемет» арнайы эффекттер мен актерлік құрамды мақтап, бірақ «кітаптар фильмнің жеткізе алмайтын сиқырды құрайды» деп, «нағыз драманың жетіспеуіне» назар салды. «Time» журналы фильмге «A−» бағасын беріп, оны «жақсы, бірақ таныс фантазия» деп атады, сондай-ақ «Дакота Блю Ричардс – жерге байланысты да, сиқырлы да» екенін айтты. «The Guardian» газетінің Питер Брэдшоу фильмге 5 жұлдыздың 4-ін беріп, Николь Кидманның актерлік шеберлігін жоғары бағалап, оны «2007 жылғы Рождестволық фильмдердің ішіндегі ең үздік фильм» деп атады. Леонард Мальтин фильмге 4 жұлдыздың 3-ін беріп, «Ричардс сенімді» екенін және «бізді бейтаныс әлеммен таныстыруда жақсы жұмыс жасады» деді. Сыншы Роджер Эберт фильмге 4 жұлдыздың 4-ін беріп, оны ««Жүзіктер» трилогиясынан, «Нарния жылнамасынан» немесе «Поттер» фильмдерінен гөрі қараңғы және терең фантастикалық эпос» деп атады, сондай-ақ «бұл фильмде күрделі жамандықтар жасалған және қызықты сұрақтар қойылған. Көрініс жағынан бұл керемет. Бұл фильмде қызықты оқиғалар мен тартымды кейіпкерлер бар». Пуллманның өзі «London Times» газетімен сұхбаттасқанда фильм туралы «екіұшты» және «сақтықпен» айтты, 2008 жылдың наурыз айында: «Оның көптеген аспектілері жақсы болды. Еш нәрсе кітаптағы барлық мәліметті шығара алмайды. Әрқашан келісімдер болады». Алайда ол трилогияның қалған бөлігі сол актерлік құраммен және топпен бейімделуін үміттенеді. 2009 жылдың шілдесінде бұл мүмкіндік жойылғаннан кейін Вайц «Time» журналына фильмнің арнайы эффектілері «ең табысты элемент» болғанын айтты.

The North American opening weekend return was "a little disappointing" for New Line Cinema, earning US$25.8 million with total domestic box office of $70 million compared to an estimated $180 million production budget. Despite this, the film's fortunes rebounded as its performance outside the United States was described as "stellar" by Variety, and as "astonishing" by New Line. In the United Kingdom, the film grossed $53,198,635 and became the second highest grossing non sequel of 2007 there (behind The Simpsons Movie). In Japan, the film was officially released in March 2008 on 700 screens, ultimately grossing $33,501,399; but previews of the film between February 23–24, 2008, earned $2.5 million. By July 6, 2008, it had earned $302,127,136 internationally, totaling $372,234,864 worldwide. This has been cited as a possible "last straw" in Warner Bros. Discovery's (formerly Time Warner) decision to merge New Line Cinema into Warner Bros. Pictures. On the review aggregator website Rotten Tomatoes, the film has an approval rating of 42%, based on 196 reviews, with an average score of 5.60/10. The critical consensus reads: "Without the bite or the controversy of the source material, The Golden Compass is reduced to impressive visuals overcompensating for lax storytelling." At Metacritic, which assigns a weighted average rating out of 100 to reviews from mainstream critics, the film has received an average score of 51, based on 33 reviews, indicating "mixed or average reviews". Audiences polled by CinemaScore gave the film an average grade of "B" on an A+ to F scale. Manohla Dargis of The New York Times said that the film "crams so many events, characters, twists and turns, sumptuously appointed rooms and ethereally strange vistas that [it] risks losing you in the whirl" and that while The Golden Compass is "an honorable work," it is "hampered by its fealty to the book and its madly rushed pace." James Berardinelli of ReelReviews gave the film 2.5 stars out of 4, calling it "adequate, but not inspired" and criticising the first hour for its rushed pace and sketchily developed characters. James Christopher of The Times of London was disappointed, praising the "marvellous" special effects and casting, but saying that the "books weave a magic the film simply cannot match" and citing a "lack of genuine drama." Time rated it an "A−" and called it a "good, if familiar fantasy," saying "The find is Dakota Blue Richards who's both grounded and magical." Peter Bradshaw of The Guardian rated it 4 stars out of 5, praising Nicole Kidman's casting and saying it had "no other challengers as [2007's] big Christmas movie." Leonard Maltin gave the film 3 out of 4 stars, and said that "Richards is persuasive" and that it "does a good job of introducing us to an unfamiliar world." Critic Roger Ebert awarded the film 4 out of 4 stars and called it "a darker, deeper fantasy epic than the 'Rings' trilogy, 'The Chronicles of Narnia' or the 'Potter' films," saying that it "creates villains that are more complex and poses more intriguing questions. As a visual experience, it is superb. As an escapist fantasy, it is challenging I think [it] is a wonderfully good looking movie, with exciting passages and a captivating heroine." Pullman himself was described by a London Times interviewer as sounding "ambivalent" and "guarded" about the film, saying in March 2008: "A lot of things about it were good Nothing's perfect. Nothing can bring out all that's in the book. There are always compromises." He hoped, however, that the rest of the trilogy would be adapted with the same cast and crew. In July 2009, after this possibility had been exhausted, Weitz told Time magazine that he thought the film's special effects ended up being its "most successful element."

Марапаттар

"Алтын компас" 2008 жылы "Оскар" сыйлығын үздік визуалды эффекттер үшін және BAFTA сыйлығын арнайы визуалды эффекттер үшін жеңіп алды, көптеген сарапшылардың фавориті болған Майкл Бейдің "Трансформерлерінен" басым түсті, ол бұған дейін VES сыйлығын қоржынмен жинаған еді. Сондай-ақ, 2007 жылы 2 "Сыншылар таңдауы" сыйлығына ("Үздік отбасылық фильм" және "Үздік жас актриса" Дакота Блю Ричардс үшін), 5 "Спутник" сыйлығына және Ұзақ формадағы үздік драмалық қойылым үшін "Хьюго" сыйлығына ие болды. "Алтын компас" ең үздік отбасылық фильм номинациясы бойынша Ұлттық кино сыйлығына ұсынылды, бірақ Дисней/Пиксардың "WALL-E" фильміне жеңілді.

The Golden Compass won the 2008 Oscar for Best Visual Effects and the BAFTA Film Award for Special Visual Effects notably beating what many considered to be the front runner, Michael Bay's Transformers, which had swept the VES awards prior. It was also nominated for 2 Critics' Choice Awards in 2007 ("Best Family Film," and "Best Young Actress" for Dakota Blue Richards), 5 Satellite Awards and the Hugo Award for Best Dramatic Presentation, Long Form. The Golden Compass was nominated for the National Movie Award for Best Family Film, but lost to Disney/Pixar's WALL E.

Award Category Nominee Result Academy Awards Best Art Direction Dennis Gassner (art director)Anna Pinnock (set decorator) Best Visual Effects Michael L. FinkBill WestenhoferBen MorrisTrevor Wood BAFTA Awards Best Special Visual Effects Saturn Awards Best Fantasy Film Best Performance by a Younger Actor Dakota Blue Richards Best Costume Ruth Myers Best Special Effects Michael L. FinkBill WestenhoferBen MorrisTrevor Wood Excellence in ProductionDesign Awards Fantasy Film Dennis Gassner (production designer)Richard L. Johnson (supervising art director)Chris Lowe (art director)Andy Nicholson (art director)Tino Schaedler (art director digital sets)James Foster (standby art director)Gavin Fitch (assistant art director)Helen Xenopoulos (assistant art director) Critics' Choice Movie Awards Best Young Actress Dakota Blue Richards Best Family Film Golden Trailer Awards Best Animation/Family TV Spot Best Animation/Family Poster Hugo Awards Best Dramatic Presentation Long Form Chris Weitz (written by/director)Philip Pullman (based on the novel by) IFMCA Awards Best Original Score for a Fantasy/Science Fiction Film Alexandre Desplat Film Score of the Year ALFS Awards British Breakthrough Acting Dakota Blue Richards Golden Reel AwardsBest Sound Editing Music in a Feature Film Gerard McCann (supervising music editor)Peter Clarke (music editor)Robert Houston (additional music editor)Andrew Dudman (additional music editor)Sam Okell (additional music editor)Stuart Morton (additional music editor) National Movie Awards Best Family Film Best Performance Female Nicole Kidman Dakota Blue Richards Satellite Awards Best Motion Picture, Animated or Mixed Media Best Cinematography Henry Braham Best Original Song Kate Bush (for the song "Lyra") Best Sound Mike Prestwood SmithMark TaylorGlenn Freemantle Best Visual Effects Michael L. FinkBill WestenhoferBen MorrisTrevor Wood Visual Effects Society Awards Outstanding Visual Effects in anEffects Driven Motion Picture World Soundtrack Awards Soundtrack Composer of the Year Alexandre Desplat Taurus Awards Best High Work Paul HerbertNicholas Daines Young Artist Awards Best Family Feature Film (Fantasy or Musical) Best Performance in a Feature Film Leading Young Actress Dakota Blue Richards

Сыйлық санаттары және номинациялар:

Академия сыйлығы:
* Үздік көркемдік режиссерлік: Деннис Гасснер (көркемдік режиссер), Анна Пиннок (сет-дизайнер)
* Үздік визуалды эффекттер: Майкл Л. Финк, Билл Вестенхофер, Бен Моррис, Тревор Вуд

BAFTA сыйлығы:
* Үздік арнайы визуалды эффекттер

Сатурн сыйлығы:
* Үздік фантастикалық фильм
* Жас актердің үздік орындауы: Дакота Блю Ричардс
* Үздік костюм: Рут Майерс
* Үздік арнайы эффекттер: Майкл Л. Финк, Билл Вестенхофер, Бен Моррис, Тревор Вуд

Excellence in Production Design Awards:
* Фантастикалық фильм: Деннис Гасснер (жөндеуші-супервайзер), Ричард Л. Джонсон (көркемдік режиссерді бақылаушы), Крис Лоу (көркемдік режиссер), Энди Николсон (көркемдік режиссер), Тино Шедлер (цифрлік сеттер), Джеймс Фостер (көркемдік режиссердің көмекшісі), Гавин Фитч (көркемдік режиссердің көмекшісі), Хелен Ксенопулос (көркемдік режиссердің көмекшісі)

Critics' Choice Movie Awards:
* Үздік жас актриса: Дакота Блю Ричардс
* Үздік отбасылық фильм

Golden Trailer Awards:
* Үздік анимациялық/отбасылық телеролик
* Үздік анимациялық/отбасылық постер

Hugo Awards:
* Ұзақ формадағы үздік драмалық қойылым: Крис Вейц (жазушы/режиссер), Филип Пулман (роман негізінде)

IFMCA Awards:
* Фантастикалық/ғылыми-фантастикалық фильм үшін үздік түпнұсқа музыка: Александр Деспла

Film Score of the Year: Александр Деспла

ALFS Awards:
* Британдық жаңару: Актрисалық өнер: Дакота Блю Ричардс

Golden Reel Awards:
* Үздік дыбыс монтаждау: Музыкадағы фильм: Жерар Макканн (бас музыкалық редактор), Питер Кларк (музыкалық редактор), Роберт Хьюстон (қосымша музыкалық редактор), Эндрю Дадман (қосымша музыкалық редактор), Сэм Окелл (қосымша музыкалық редактор), Стюарт Мортон (қосымша музыкалық редактор)

National Movie Awards:
* Үздік отбасылық фильм
* Үздік орындаушы, әйел: Николь Кидман, Дакота Блю Ричардс

Satellite Awards:
* Үздік фильм, анимациялық немесе аралас медиа
* Үздік операторлық жұмыс: Генри Брахам
* Үздік түпнұсқа ән: Кейт Буш ("Lyra" әні үшін)
* Үздік дыбыс: Майк Прествуд Смит, Марк Тейлор, Гленн Фримантл
* Үздік визуалды эффекттер: Майкл Л. Финк, Билл Вестенхофер, Бен Моррис, Тревор Вуд

Visual Effects Society Awards:
* Эффекттерге бағытталған фильмдегі үздік визуалды эффекттер

World Soundtrack Awards:
* Жылдың саундтрек композиторы: Александр Деспла

Taurus Awards:
* Үздік биік жұмыс: Пол Герберт, Николас Дейнс

Young Artist Awards:
* Үздік отбасылық фильм (фантастикалық немесе музыкалық)
* Фильмдегі үздік орындаушы, басты рөлдегі жас актриса: Дакота Блю Ричардс

Музыка

Француз композиторы Александр Деспла фильмнің музыкасын жазды. Британдық әнші Кейт Буш "Лира" әнін жазып, өзі орындады, ол титрлер аяғында дыбысталады. Фильмнің саундтрек альбомы 2008 жылдың 22 қаңтарында New Line Records лейбелі арқылы шықты.

Видео ойындар

Бұл фильмнің видео ойыны 2007 жылдың қараша айында Еуропа, ал 2007 жылдың желтоқсан айында Солтүстік Америка мен Австралияда PC, Wii, PlayStation 2, PlayStation 3, PlayStation Portable, Nintendo DS және Xbox 360 платформалары үшін жарық көрді. Оны Shiny Entertainment әзірледі, ал Sega басып шығарды. Ойыншылар Лира Белакква мен Иорк Бирнисон рөліндегі кейіпкерлерді Лираның досы Роджерді Бас құрбандық кеңесінен құтқару үшін басқарады. Ойын фильмнің соңғы нұсқасындағы өзгерістерді толыққанды ескермегендіктен, фильмнің өшірілген соңғы сахнасынан алынған шағын фрагменттерді ойын соңына қарай көруге болады, сондай-ақ Лираның Болвангар мен Шпицбергенге саяхатының реті кітаптағыдай, фильмдегіден өзгеше болады.

Жойылған жалғаулар

"Алтын компас" кинотеатрларда көрсетілген кезде Крис Вайц болашақ жалғастардың "[мұндалғылығын] сақтауға" уәде берді, фильмді экранға бейімдеу кезінде "әлдеқайда келісімге бармайтындығын" айтты. New Line Cinema Хоссейн Аминиге трилогияның екінші кітабы "The Subtle Knife" негізінде сценарий жазуды тапсырды, ол 2010 жылдың мамырында шығуы мүмкін еді, ал трилогияның үшінші кітабы "The Amber Spyglass" одан кейін жарық көреді. Дегенмен, New Line президенті Тоби Эммерих екінші және үшінші фильмдердің түсірілімі "Алтын компастың" қаржылық табысына байланысты екенін мәлімдеді. "Алтын компас" АҚШ кассасында күтілген нәтижеге жете алмағандықтан, New Line студиясы жалғастың болу ықтималдығын төмендетті. Студияның бас директоры Майкл Линннің сөзіне қарағанда, "фильмге қатысты әлі де шешім қабылдауға ерте, және ол шетелде өте жақсы көрсетілгенімен, 2008 жылдың басында оны қарап, жалғасты қалай дамытуға болатынын көреміз". 2008 жылдың ақпан айында Вайц жапон газеті "The Daily Yomiuri"-ге берген сұхбатында жалғастардың түсіріліміне үміттенетінін айтты: "бастапқыда АҚШ-та [фильм] нашар көрсеткендіктен, біз жеңіліске ұшырағанбыз деп ойладық, бірақ халықаралық аренада ол күткеннен де жақсы нәтижелер көрсетті. Сондықтан, Жапониядағы көрсеткіштеріне көп нәрсе байланысты, егер ол мұнда жеткілікті нәтиже көрсетсе, біз жақсы жағдайда боламыз деп ойлаймын". 2008 жылдың наурыз айында продюсер Дебора Форте жалғастардың жасалатынына сенім білдіргенімен, 2008 жылдың қазан айында New Line Cinema әлемдік экономикалық дағдарыс кезінде туындаған қаржылық қиындықтарға байланысты жоспарланған екі жалғасты ресми түрде тоқтатты. Алайда Сэм Эллиотт: "Католик шіркеуі оларды сынап тастады, менің ойымша, бұл New Line студиясын қорқытты" деді.

Теледидар қайта жегілсін

2019 жылы, фильмнің сәтсіздігінен кейін, оның екі жалғасы тоқтатылғаннан 12 жыл өткен соң, "Оның қараңғы материалдары" телесериалы жасалды. Оны Bad Wolf және New Line Production өндірді және BBC One мен HBO телеарналарында көрсетілді. Бұл телесериал фильмге қарағанда жақсырақ қабылданып, көрермендердің жоғары бағасын алды.