Кіріспе
Тиран өлтіру немесе тиранномахия – тиранды немесе әділетсіз билеушіні, көбінесе тиранның өзінің азаматының қолынан, жалпы жақсылық үшін өлтіру немесе жойю. Тиран өлтіру классикалық Грецияда заңмен рұқсат етілген және қолдау көрсетілген. Көбінесе "тиран" термині бәсекелестердің саяси кісі өлтірулерін ақтау үшін қолданылған, бірақ кейбір ерекше жағдайларда Платон философиясын оқығандар тирандарға қарсы өмірін қауіпке тіккен. 353 жылғы Гераклеялық Клеархты, оның сарай философы бастаған топтың өлтіруі, шынайы тиран өлтіру деп есептеледі. Тиран өлтіруді жасаған адамды "тиран өлтіруші" деп те атайды. Бұл термин бастапқыда 514 жылы Афиналық Гиппархты өлтірген Хармодий мен Аристогейтонның ісін білдірген. Қазіргі заманда тирандыққа бару, яғни басқа адамның өмірін алу – қылмыстық әрекет болып саналады, ал заң бұзушылар полицияға ұсталып, сотқа беріледі.
Tyrannicide or tyrannomachia is the killing or assassination of a tyrant or unjust ruler, purportedly for the common good,
and usually by one of the tyrant's subjects. Tyrannicide was legally permitted and encouraged in Classical Greece. Often, the term "tyrant" was a justification for political murders by rivals, but in some exceptional cases students of Platonic philosophy risked their lives against tyrants. The killing of Clearchus of Heraclea in 353 BC by a cohort led by his own court philosopher is considered a sincere tyrannicide. A person who carries out a tyrannicide is also called a "tyrannicide". The term originally denoted the action of Harmodius and Aristogeiton, who are often called the Tyrannicides, in killing Hipparchus of Athens in 514 BC. In modern terms, carrying out a tyrannicide, as in taking life of another person, is a criminal act, and lawbreakers are liable to police arrest and trial by a court.
Саяси теория
Тиранды өлтіру саяси теория болып табылуы мүмкін және, қылмыстың әділденген түрі ретінде, құқық философиясындағы дилеммалық мәселе, және оның тарихы ежелгі заманға дейін жетеді. Тиранды өлтіруді қолдауды Плутархтың «Өмірлер», Цицеронның «Міндеттер туралы» және Сенеканың «Ашулы Геркулес» еңбектерінде кездестіруге болады. Платон зұлым патшаны жақсы және «нағыз патшаның» қарама-қарсысы ретінде сипаттайды. Көне заманның соңында, олар Киелі кітап тиранды өлтіруді ақтауға бола ма, жоқ па деген мәселені талқылады. Мысалы, Маққабейлер кітабы, Даниял 7:27 және Елшілердің істері 5:29 сияқты өлеңдер осы амалды ақтаса, Римдіктерге 13, Шығу 22:27–28, Нақыл сөздер 8:15 және 1 Петір 2:13–18 оны айыптағандай көрінеді. Теологтарды Рим империясының соңғы императоры, діннен тайған Юлианның христианның қолынан қаза табуы туралы хабарлар да қызықтырды. Орта ғасырларда көптеген теологтар Августиннің «Құдай қаласы» еңбегіне сүйенді, ол христиандардың әлемдік билікке бағыну керектігін айтты. Солсберилік Джон – тиранды өлтіруді қорғаған алғашқы ортағасырлық христиан ғалымы. Томас Аквинскийдің Питер Ломбардтың «Жинақтарға» түсіндірмесінде Аквинский әділетсіз билікке бағынбауды ғана емес, Рим империясындағы христиан шейіттерін мысалға келтіре отырып, сонымен қатар «өз елін тиранды өлтіру арқылы босататын адамды» қорғады. Монархомахистер, әсіресе, тиранды өлтіру теориясын дамытты, Хуан де Мариана олардың көзқарастарын 1598 жылғы «Мемлекет және патшаны басқару туралы» еңбегінде сипаттады, онда ол былай деп жазды: «Философтар мен теологтар да келіседі, күшпен және қарумен мемлекетті басып алған, заңды құқығы жоқ, қоғамдық, азаматтық мақұлдауы жоқ патшаны кез келген адам өлтіре алады және оның өмірін айыруға болады». Олардан бұрын, схоластикалық философ Джон Солсбери де тиранды өлтіруді белгілі бір жағдайларда заңдастырды. Оның теориясы мемлекетті саяси организм ретінде қарастыруынан туындады, онда барлық мүшелер ортақ пайда мен әділеттілікті жүзеге асыру үшін белсенді түрде ынтымақтасады. Ол осы саяси организмнің билеушісі тирандықпен әрекет етсе, өзіне тән міндеттерін орындамаса, қалған мүшелер мен органдар қоғамдық игілік пен Құдай алдындағы міндеттерімен тиранды түзетуге және, соңында, өлтіруге міндетті деп санайды. 1408 жылы теолог Жан Пети Киелі кітап мысалдарын қолданып, Орлеан герцогы Людовик I-нің Петидің қамқоршысы Бургундия герцогы Жан Қорқытпаспен өлтірілуінен кейін тиранды өлтіруді ақтады. Петидің тезисі кеңінен талқыланып, ақырында Констанс соборында шіркеу анафемаға ұшырады. Джон Понет 1556 жылы жазған «Саяси билік туралы анық трактатта» халықтың табиғи және құдайлық заңды сақтаушы екенін, егер үкімшілер мен патшалар олардың сенімін бұзса, олар өз билігінен бас тартатынын, ерікті түрде немесе күшпен қызметтен босатылатынын дәлелдеді. Джон Милтонның 1649 жылғы «Патшалар мен билеушілердің міндеттері» еңбегінде де тиранды өлтіру тарихы және оны қажет болған жағдайда қорғау туралы айтылған. Кембридждік Дэвид Джордж терроризмнің тиранияның бір түрі екенін, ал тиранды өлтіру оның жоққа шығарылуы екенін де айтты. Авраам Линкольн халық ұзақ уақыт бойы тиранның зорлық-зомбылығына ұшырап, оны құлатудың барлық заңды және бейбіт жолдарын таусылған жағдайда, басшыны өлтірудің моральдық тұрғыдан ақталатынына сенді.
Various Christian philosophers and theologians also wrote about tyrannicide. In late antiquity, they debated whether the Bible justified tyrannicide. Passages such as the Books of the Maccabees, Daniel 7:27, and Acts 5:29 seemed to justify the practice while others such as Romans 13, Exodus 22:27–28, Proverbs 8:15, and 1 Peter 2:13–18 seemed to condemn it. Theologians were also inspired by rumors of Emperor Julian the Apostate, the final pagan Roman Emperor, being killed by a Christian. During the Middle Ages, most theologians were influenced on the subject by Augustine of Hippo's The City of God, which said that Christians should obey secular authority. John of Salisbury was the first medieval Christian scholar to defend tyrannicide. In Thomas Aquinas's commentary on the Sentences of Peter Lombard, Aquinas gave a defense not only of disobedience to an unjust authority, using as an example Christian martyrs in the Roman Empire, but also of "one who liberates his country by killing a tyrant." The Monarchomachs in particular developed a theory of tyrannicide, with Juan de Mariana describing their views in the 1598 work De rege et regis institutione, in which he wrote, "[B]oth the philosophers and theologians agree, that the prince who seizes the state with force and arms, and with no legal right, no public, civic approval, may be killed by anyone and deprived of his life " Before them, the scholastic philosopher John of Salisbury also legitimised tyrannicide, under specific conditions, in the Policraticus, circa 1159. His theory was derived from his idea of the state as a political organism in which all the members cooperate actively in the realization of the common utility and justice. He held that when the ruler of this body politic behaves tyrannically, failing to perform his characteristic responsibilities, the other limbs and organs are bound by their duty to the public welfare and God to correct and, ultimately, to slay the tyrant. In 1408, the theologian Jean Petit used biblical examples to justify tyrannicide following the murder of Louis I, Duke of Orleans by Petit's patron John the Fearless, Duke of Burgundy. Petit's thesis was extensively discussed and eventually anathematized by the church at the Council of Constance. A Shone Treatise of Politike Power, written by John Ponet in 1556, argued that the people are custodians of natural and divine law, and that if governors and kings violated their trust, then they forfeited their power, whether they relinquished their positions voluntarily or whether they had to be removed forcefully. The Tenure of Kings and Magistrates by John Milton in 1649 also described the history of tyrannicide, and a defense of it when appropriate. Cambridge's David George has also argued that terrorism is a form of tyranny of which tyrannicide is a negation. Abraham Lincoln believed that assassinating a leader is morally justified when a people has suffered under a tyrant for an extended period of time and has exhausted all legal and peaceful means of ouster.
Тарих
Тарих бойы көптеген басшылар тиранды өлтіру деген сылтаумен қаза тапты. Гіппарх, "тиран" атағын қолданған соңғы грек басшыларының бірі, б.з.д. 514 жылы Гармодий мен Аристогейтоннан өлтірілді, олар тиранды өлтірушілердің алғашқылары болды. Іштен өлтірілген императорлардың қатарында Клавдий, Каракалла, Элагабал, Марк Аврелий Мариус және Северий Александр бар. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, тиранды өлтіру Шығыс Рим империясында да жалғасты, 1185 жылы император Андроник I Комнен бағанаға байлап, ұрып-соғып, денесін бөліп өлтірді. Сараевода Франц Фердинандты өлтіруге қатысқан «Жас Босния» ұйымының бес мүшесі асылып өлім жазасына кесілді, ал он бір мүшесі түрмеге бірнеше жылға сотталды, соның ішінде өлім жазасын орындаған Гаврило Принцип те болды. 1981 жылы Мысырдың автократиялық президенті Анвар Садатты өлтіргені үшін Мысыр Ислам джихадының үш мүшесінің бірі Халид Исламбули өлім жазасына кесілді. Тіпті Гіппархты өлтіргендердің өзі де қаза тапты: Гармодий сол жерде, ал Аристогейтон азапталғаннан кейін. Цезарьді өлтіруге қатысқан бас конспираторлар да өлтірілді немесе өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр болды. Ашық көтеріліс басқа тиранды өлтірулерге жағдай жасады және жеке кісі өлтірушілерге қашуға немесе жасырынуға мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыс және итальяндық қарсылық қозғалысы кезінде Уолтер Аудизио партизандық отрядымен 1945 жылы Бенито Муссолиниді ұрлап алып, ату арқылы өлтіргенін мәлімдеді. Аудизио кейін Италияның депутаттар палатасына және сенатына сайланды, бірақ оқиғаның мән-жайлары әлі де толық анықталған жоқ. 1990 жылы Либерия президенті Сэмюэл Доу азаптап өлтірілді. 1996 жылы Ауғанстанды басып алған кезде Талибан әскерлері Кеңес Одағы қолдаған Ауғанстан Демократиялық Республикасының президенті Мұхаммед Нәжібулланы тұтқындап, өлтірді. 2006 жылы Ирак президенті Саддам Хусейн өлім жазасына кесілді. 2011 жылғы Ливия азамат соғысы кезінде Ливия жетекшісі Муаммар Каддафи, өзін «Інілік жетекші және революцияның бағытшысы» деп атаған, Сирт шайқасында белгісіз жағдайда қаза тапты.