Орталық Американың жергілікті халықтары: Нахуа тайпасы

Кіріспе

Орталық Америкадағы жергілікті этнос.

Науалар – Мексика, Сальвадор, Гватемала, Гондурас, Никарагуа және Коста-Риканың жергілікті халқы. Олар Мексика мен Сальвадордағы ең ірі жергілікті топты құрайды. Олар Мезоамерикалық этнос болып табылады. Мексикалықтар (ацтектер) – науа этносынан шыққан, сондай-ақ олардың тарихи жаулары – Тлаксаллан (Тлаксалтектер) және олардан бұрынғы толтектер де науа этносына жатқан деп саналады. Дегенмен, Колумбияға дейінгі кезеңде науалар жалпы біртұтас ұғымға бірікпеген көптеген топтарға бөлінген. Олардың нахуан тілі, яғни науатль тілі, көптеген нұсқалардан тұрады, олардың кейбіреулері бір-бірін түсінбеуі мүмкін. Шамамен 1,5 миллион науа халқы науатль тілінде сөйлейді, ал тағы бір миллионы тек испан тілінде сөйлейді. Сальвадорда науатль тілінде сөйлейтін адамдардың саны мыңнан аспайды. Науа халқының Аридоамерика аймағында, қазіргі Мексиканың Дуранго және Наярит штаттарында немесе Бахио аймағында пайда болғаны айтылады. Олар басқа уто-ацтек тілдерінде сөйлейтін халықтардан бөлініп, біздің заманымыздың 500 жылы шамасында Орталық Мексикаға көшіп келген. Науалар Мексика алқабында және оның төңірегінде қоныстанды, соның нәтижесінде Мексиканың орталық бөлігінде басым халыққа айналды. Алайда, науатль тілінде сөйлейтін халықтар Мезоамериканың басқа да аймақтарында аз санда кездесетін.

Номенклатура

Науа атауы науатль тіліндегі nāhua түбірінен шыққан, ол көбінесе "естілетін, түсінікті, анық" деген мағынаны білдіреді. Одан туындаған сөздердің ішінде "тіл" (сондықтан nāhuat(i) – "анық айту" және nāhuatl – "жағымды дыбыс шығаратын нәрсе" және "жақсы сөйлейтін немесе өз тілінде сөйлейтін адам") бар. Бұл сөз popoloca – "түсініксіз сөйлеу" немесе "шет тілінде сөйлеу" дегенмен қарама-қарсы қолданылды. Тағы бір байланысты термин – Nāhuatlācatl (жекеше) немесе Nāhuatlācah (көпше), сөздерінше "науатль тілінде сөйлейтін халық". Немесе испан тілінде Mexicano(s) mexiˈkano(s) – "мексикалықтар", ацтек империясын құрған науа тайпасы, мексикалар.

География

XVI ғасырдың басында науа тайпалары Мезоамериканың оңтүстігінде Панамаға дейін созылған аумақтарды мекендеген. Дегенмен, олардың негізгі аймағы Орталық Мексика болды, оның ішінде Мексика алқабы, Толука алқабы, Балсас өзенінің шығыс жартысы, сондай-ақ қазіргі Тлаксала және Пуэбла штаттарының көп бөлігі. Бұл аймақтарда басқа да тілдік және этникалық топтар да өмір сүрген. Олар сонымен қатар Сальвадор, Никарагуа, оңтүстік-шығыс Веракрус, Колима және Мичоакан жағалауларында көптеп кездесетін. Ацтектердің гегемониясының нәтижесінде испан жаулап алуына дейін Классикалық науатль тілі Орталық Мексикада лингва франка болды. Испандықтардың отарлық үкіметінің алғашқы кезеңінде оның рөлі сақталған ғана емес, кеңейтілді, тіпті испандықтар оны әдеби тіл ретінде және түрлі мезоамерикалық халықтарды дінге көшіру құралы ретінде қолдады. Ацтектердің кеңеюі, испандықтардың басып кіруі (онда Тлаксальтектер басты күш ретінде танылды) және науатль тілінің лингва франка ретінде қолданылуына байланысты науа тайпалары ең көп шоғырланбаған аймақтарда да (Гватемала және бірнеше мексикалық штаттардың аттарын қоса алғанда) көптеген науатль тіліндегі жер-су атаулары кездеседі. Бүгінде оңтүстік науа тайпаларының соңғы өкілдері – Сальвадордың пипиль және Никарагуаның никарао тайпалары. Мексикадағы науа тайпалары елдің орталық бөлігінде шоғырланған, көптеген сөйлеушілер Пуэбла, Веракрус, Идальго, Герреро және Сан-Луис-Потоси штаттарында тұрады. Алайда, Мексика ішіндегі соңғы халық қозғалыстарының нәтижесінде кішкентай топтар елдің барлық аймақтарына таралып кеткен. Соңғы 50 жылда науа тайпалары АҚШ-та, әсіресе Нью-Йорк, Лос-Анджелес және Хьюстон қалаларында пайда болды.

Жаулап алу алдындағы кезең

Археологиялық, тарихи және тіл біліміндегі дәлелдер Науа тайпасының бастапқыда Солтүстік Мексиканың (Аридоамерика) шөлдерінен шығып, бірнеше толқындарда Орталық Мексикаға көшіп келгенін көрсетеді. Бұл теорияны осы аймақта бүгінге дейін сақталған мексиканеро халқы (науатль тілінің бір түрін сөйлейтіндер) куәландырады. Мезоамерикаға енбес бұрын, Науа тайпасы, мүмкін, Мексиканың солтүстік-батысындағы Кора және Уичол тайпаларымен бірге тұрған. Науа тайпасының негізгі топтан алғаш бөлініп шыққандары – почутектер, олар біздің заманымыздың 400 жылы шамасында Оахаканың Тынық мұхиты жағалауына қоныстанды. Шамамен 600 жылдан бастап Науа тайпасы Орталық Мексикада жылдам билікке ие болып, бұрын Ото-Мангуэ, Тотонакан және Уастек тайпалары бақылаған аймақтарға кеңейді. Мезоамерикалық мәдени аймаққа ену арқылы Науа тайпасы көптеген мәдени ерекшеліктерді қабылдады, оның ішінде жүгері егісі мен қала құрылысы, діни амалдар, 260 күндік күнтізбе, адамдық құрбандықтар, монументалды сәулет және логографиялық жазу. Шамамен 1000 жылы толтектер, әдетте Науа тайпасынан шыққандар деп есептелетін, Орталық Мексиканың көп бөлігінде үстемдік орнатып, Толлан Шикокотитлан қаласынан билік жүргізді. Осы кезеңнен бастап Науа тайпасы Мексика алқабында және одан әрі басым этникалық топқа айналды, сонымен қатар солтүстіктен көшіп келушілер де келіп тұрды. Толтектердің құлауынан кейін халықтың көптеп қоныс аудару кезеңі басталды, соның салдарынан пипил және никарао сияқты Науа тайпалары Коста-Риканың солтүстік-батысына дейін жетті. Орталық Мексикада әртүрлі "Алтепетль" қала-мемлекеттерінде орналасқан Науа тайпалары саяси үстемдік үшін күресті. Ксочимилька тайпасы, Ксочимилькода орналасқан, Тескоко көлінің оңтүстігіндегі аймақты басқарды; тепанектер батыстағы аймақты, ал аколхуа тайпасы аңғардың шығысындағы аймақты басқарды. Тескоко көліндегі аралға қоныстанған Науа тайпасының соңғы толқыны айналасындағы тайпаларды бағындырды. Осы топ – мексикалықтар, олар келесі 300 жыл ішінде Теночтитлан астанасынан Мезоамериканың басым этникалық тобына айналды. Тепанектер мен аколхуа тайпаларымен Тескокода одақтасып, ацтек империясын құрды, бұл Науа тайпасының саяси және тілдік ықпалын Орталық Америкаға дейін таратты.

Archaeological, historical and linguistic evidence suggest that the Nahuas originally came from the deserts of northern Mexico (Aridoamerica) and migrated into central Mexico in several waves. The presence of the Mexicanero people (who speak a Nahuatl variant) in this area until the present day affirms this theory. Before the Nahuas entered Mesoamerica, they were probably living for a while in northwestern Mexico alongside the Cora and Huichol peoples. The first group of Nahuas to split from the main group were the Pochutec who went on to settle on the Pacific coast of Oaxaca possibly as early as 400 CE. From c. 600 CE the Nahua quickly rose to power in central Mexico and expanded into areas earlier occupied by Oto Manguean, Totonacan and Huastec peoples. Through their integration in the Mesoamerican cultural area the Nahuas adopted many cultural traits including maize agriculture and urbanism, religious practices including a ritual calendar of 260 days and the practice of human sacrifices and the construction of monumental architecture and the use of logographic writing. Around 1000 CE the Toltec people, normally assumed to have been of Nahua ethnicity, established dominion over much of central Mexico which they ruled from Tollan Xicocotitlan. From this period on the Nahua were the dominant ethnic group in the Valley of Mexico and far beyond, and migrations kept coming in from the north. After the fall of the Toltecs a period of large population movements followed and some Nahua groups such as the Pipil and Nicarao arrived as far south as northwestern Costa Rica. And in central Mexico different Nahua groups based in their different "Altepetl" city states fought for political dominance. The Xochimilca, based in Xochimilco ruled an area south of Lake Texcoco; the Tepanecs ruled the area to the west and the Acolhua ruled an area to the east of the valley. One of the last of the Nahua migrations to arrive in the valley settled on an island in the Lake Texcoco and proceeded to subjugate the surrounding tribes. This group were the Mexica who during the next 300 years became the dominant ethnic group of Mesoamerica ruling from Tenochtitlan their island capital. They formed the Aztec Empire after allying with the Tepanecs and Acolhua people of Texcoco, spreading the political and linguistic influence of the Nahuas well into Central America.

Жаулап алу кезеңі (15191523)

1519 жылы Кубадан Эрнан Кортес бастаған испандықтар экспедициясы Мексика шығанағының жағалауына, тотонактардың Кияхуизтлан қаласына жақын жерге жетті. Тотонактар ацтектердің саяси тұрғысынан бағындырған халықтарының бірі болды және бұл туралы дереу ацтек императорына (науатль тілінде, Тлатоани) Теночтитланның Мотекузома II-ге хабар жіберілді. Ішкі аймаққа қарай ілгерілеген испандықтар тотонак және Тлаксалланның тәуелсіз Алтепетль аймағынан келген науа әскерлерімен кездесіп, шайқасты. Тлакскальтектер – ацтектердің қол астына түспеген науа тайпасы еді. Испандықтармен болған шайқаста жеңілгеннен кейін, тлакскальдықтар Кортеспен одақтасып, ацтектерге қарсы күресте маңызды көмек көрсетті. Испандықтар мен тлакскальдық әскерлері ацтектердің билігіндегі бірнеше қалаға шабуыл жасап, оларды "азат" етті, содан кейін ацтектердің астанасы Теночтитланға жетті. Мұнда оларды Мотекузома II қонақ ретінде қарсы алды, бірақ кейін олар билеушіні тұтқынға алды. Ацтектердің ақсүйектері өз билеушілерінің испандықтардың құрылығына айналғанын түсінгенде, испандықтарға шабуыл жасап, оларды қаладан қуды. Испандықтар Тлаксалаға паналап, қайта жиналып, күш күтуге кірісті. Келесі жылы олар үлкен тлакскальдық әскерлермен бірлесіп, Теночтитланның түпкілікті құлауына әкеп соққан қоршау науқанын жүргізді. Теночтитлан құлағаннан кейін испандықтар енді ацтектермен де одақтасып, барлық бұрынғы ацтек провинцияларын Жаңа Испания құрамына қосты. Жаңа Испания испандық билік астындағы мемлекет ретінде құрылды, бірақ науа халқы билеушілердің одақтасы ретінде танылды және оларға басқа жергілікті халықтарға берілмеген артықшылықтар мен тәуелсіздік берілді. Соңғы кезде Стефани Вуд және Мэтью Ресталл сияқты тарихшылар науалардың жаулап алуды оларға әдеттегі этникалық қақтығыстардан ешқандай айырмашылығы жоқ деп сезінгенін, тіпті олар оны бір науа тобының екіншісінен жеңілуі ретінде қабылдаған болуы мүмкін деген пікірді айтты.

In 1519 an expedition of Spaniards sailing from Cuba under the leadership of Hernán Cortés arrived on the Mexican gulf coast near the Totonac city of Quiyahuiztlan. The Totonacs were one of the peoples that were politically subjugated by the Aztecs and word was immediately sent to the Aztec Emperor (in Nahuatl, Tlatoani) of Tenochtitlan Motecuhzoma II. Going inland the Spaniards encountered and fought with Totonac forces and Nahua forces from the independent Altepetl of Tlaxcallan. The Tlaxcaltecs were a Nahua group who had avoided being subjugated by the Aztecs. After being defeated in battle by the Spaniards, the Tlaxcalans entered into an alliance with Cortes that would be invaluable in the struggle against the Aztecs. The Spanish and Tlaxcaltec forces marched upon several cities that were under Aztec dominion and "liberated" them, before they arrived in the Aztec capital of Tenochtitlan. There they were welcomed as guests by Motecuhzoma II, but after a while they took the ruler prisoner. When the Aztec nobility realized that their ruler had been turned into a Spanish puppet they attacked the Spaniards and chased them out of the city. The Spaniards sought refuge in Tlaxcala where they regrouped and awaited reinforcements. During the next year they cooperated with large Tlaxcaltec armies and undertook a siege campaign resulting in the final fall of Tenochtitlan. After the fall of Tenochtitlan Spanish forces now also allied with the Aztecs to incorporate all the previous Aztec provinces into the realm of New Spain. New Spain was founded as a state under Spanish rule but where Nahua people were recognized as allies of the rulers and as such were granted privileges and a degree of independence that other indigenous peoples of the area did not enjoy. Recently historians such as Stephanie Wood and Matthew Restall have argued that the Nahua did not experience the conquest as something substantially different from the sort of ethnic conflicts that they were used to, and that in fact they may have at first interpreted it as a defeat of one Nahua group by another.

Колониялық кезең (1521-1821)

Испанияның Мезоамерикаға келгенімен жаңа саяси жағдай туды. Бұл кезең тарихшылар тарапынан жан-жақты зерттелген, Чарльз Гибсон «Испан үстемдігіндегі ацтектер» атты классикалық монографиясын жариялаған. 1992 жылы тарихшы Джеймс Локхарт «Жаулаудан кейінгі науалар» еңбегін шығарды. Ол науалардың отарлық тарихын негізінен жергілікті деңгейдегі науатл тіліндегі мәліметтерге сүйене отырып, үш кезеңге бөледі, оны испандықтар мен науалардың араласу деңгейінің және науа мәдениетіндегі өзгерістердің көрсеткіші деп санайды. Орталық Мексикадағы отарлық науалар туралы толық мәліметті Американың жергілікті халықтарының Кембридж тарихынан табуға болады.

Бірінші кезең (1519-1550 жж.) Жаулап алу және ерте колониялық кезең

Ерте кезеңде үлкен және маңызды үнді қалаларында жалқау монахтар шіркеулер құрудың алғашқы кезеңдері, жоғары соттың (Аудиенсия) Жаңа Испанияға тәжік билігін бекітуі, содан кейін вице-корольдіктің құрылуы және энкоменда арқылы жергілікті халыққа қарсы жаулап алушылардың билігінің гүлденуі болды. Колониялық кезеңнің алғашқы кезеңінде испандар мен жергілікті халықтар арасындағы байланыс шектеулі болды. Ол негізінен тұрғындарды католиктік дінге айналдыруға тырысқан жалқаулардың қызметінен және жеке испандарға пайда әкелетін жергілікті салық жүйесін қайта ұйымдастырудан тұрды. Кішігірім елді мекендердің үстем саяси бірліктерге салық төлеу және еңбек қызметін көрсетудің дәстүрлі жүйесі энкоменда жүйесіне айналды. Белгілі бір қалалардың жергілікті тұрғындары сол қаланың еңбегі мен табысы үшін марапатталған испан энкомендеросына құрмет көрсетті. Осы ерте кезеңде мұрагерлік жергілікті билеушілер немесе тлатоани және дворяндар жергілікті билікті сақтап, энкомендеролар үшін салық пен еңбекті жұмылдырудың кілті болды. Олар сондай-ақ жаулап алудан бұрынғы атақтарын сақтап қалды. Көптегендері ерікті түрде крещение қабылдады, сондықтан осы кезеңге қатысты жазбаларда христиандық есімдері бар (крещение күйін көрсететін) науа элитасының көптеген өкілдері және испан дворян титулы "дон" иеленгендері көрсетілген. Шамамен 1535 жылғы Куернавака аймағындағы алфавиттік науатль тіліндегі санақтар жиынтығы испан тілінің науатль тіліне тигізген әсерін анықтауға мүмкіндік береді, науатль тіліне енген испан сөздерінің аз екенін көрсетеді. Испандар Мезоамериканың ең шалғай бұрыштарына саяси үстемдігін кеңейтуге тырысқанда, науалар олармен бірге көмекші күш ретінде жүріп өтті. Колониялық кезеңнің басында Мексиканың солтүстігінде және Орталық Американың оңтүстігінде жаңа науа қоныстары құрылды. Науа күштері көбінесе испандықтардың майя, сапотек және микстек сияқты басқа мезоамерикандық халықтарды жаулап алған әскери экспедицияларының негізін құрады. Христиан миссионерлерінің келуімен отаршылдық биліктің басты міндеті – жергілікті діни амалдарды жою болды, олар оны күш қолдану және күш қолдану арқылы қорқыту және шыдамды білім беру арқылы іске асырды. Науалар испанша есімдермен крещениеден өтті. Дінінен бас тартпаған науалар қатаң жазаланды немесе өлімге кесілді. Алайда, науалар христиан дініне дейінгі амалдар мен сенімдерін христиан дініне жиі енгізді, бірақ билік өкілдері оны байқамады. Көбінесе олар өз діндерін үйлерінің жеке өмірінде, әсіресе испандықтардың мүлдем болмаған және дінге айналу процесі баяу болған ауылдық жерлерде сақтап келді. Науалар латын әліпбиін тез қабылдады. Испандықтар келгеннен кейін 20 жыл ішінде науалар өз тілінде мәтіндер жасай бастады. 1536 жылы Американың алғашқы университеті – Колехио де Санта Круз де Тлателолько ашылды. Францискандар осы колледжді жас науа дворяндарын үш тілді католик діни қызметкерлері болу үшін оқыту мақсатында құрды: испан, латын және науатль тілдерінде сауатты.

The early period saw the first stages of the establishment of churches by mendicant friars in large and important Indian towns, the assertion of crown control over New Spain by the high court (Audiencia) and then the establishment of the viceroyalty, and the heyday of conqueror power over the indigenous via the encomienda. In the initial stage of the colonial period, contact between Spaniards and the indigenous populations was limited. It consisted mostly in the mendicants who sought to convert the population to Catholicism, and the reorganization of the indigenous tributary system to benefit individual Spaniards. The indigenous system of smaller settlements' paying tribute and rendering labor service to dominant political entities was transformed into the Encomienda system. Indigenous of particular towns paid tribute to a Spanish encomendero who was awarded the labor and tribute of that town. In this early period, the hereditary indigenous ruler or tlatoani and noblemen continued to hold power locally and were key to mobilizing tribute and labor for encomenderos. They also continued to hold titles from the pre conquest period. Most willing accepted baptism so that records for this period show Nahua elites with Christian given names (indicating baptism) and many holding the Spanish noble title don. A set of censuses in alphabetic Nahuatl for the Cuernavaca region c. 1535 gives us a baseline for the impact of Spanish on Nahuatl, showing few Spanish loanwords taken into Nahuatl. As the Spaniards sought to extend their political dominance into the most remote corners of Mesoamerica, the Nahua accompanied them as auxiliaries. In the early colonial period, new Nahua settlements were made in northern Mexico and far south into Central America. Nahua forces often formed the bulk of the Spanish military expeditions that conquered other Mesoamerican peoples, such as the Maya, Zapotecs, and Mixtecs. With the arrival of Christian missionaries, the first priority of the colonial authorities was eradicating indigenous religious practices, something they achieved by a combination of violence and threats of violence, and patient education. Nahua were baptized with Spanish names. The Nahua who did not abandon their religious practices were severely punished or executed. The Nahua, however, often incorporated pre Christian practices and beliefs into the Christian religion without the authorities' noticing it. Often they kept practicing their own religion in the privacy of their homes, especially in rural areas where Spanish presence was almost completely lacking and the conversion process was slow. The Nahua quickly took the Latin alphabetic writing as their own. Within 20 years of the arrival of the Spanish, the Nahua were composing texts in their own language. In 1536 the first university of the Americas, the Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco was inaugurated. It was established by the Franciscans whose aim was to educate young Nahua noblemen to be Catholic priests who were trilingual: literate in Spanish, Latin and Nahuatl.

Екінші кезең (шамамен 1550 - 1650 жж.)

Орта кезеңде науалар жайлы және науа тілінде жазылған көптеген мәтіндер бар. Осы кезеңде науатль тілі испан тілінен көптеген сөздерді, әсіресе нақты заттарды атау үшін қолданылатын есімдерді қабылдады, бұл еуропалық және жергілікті мәдениеттердің жақындасуын көрсетеді. Дегенмен, науатль тіліндегі етістіктер мен синтаксис испан тілінің ықпалын көрсетпейді. XVI ғасырдың ортасында жергілікті деңгейдегі мәдени өзгерістерді науатль әліпбиімен жазылған мәтіндер арқылы бақылауға болады. Осы кезеңде науатль тілінде жазылған түрлі құжаттар пайда болды, оның ішінде сату-сауда мәмілелеріне қатысты заңдық құжаттар (сату шарты), жергілікті кеңестердің (кабилдо) хаттамалары, патшаға тілектер және тағы басқалары. Ұйымдық тұрғыдан алғанда, жергілікті қала басқаруы тлатонилер мен ақсүйектер билігінен испан үлгісіндегі қала кеңестеріне (кабилдос) ауысты, олардың лауазымдарындағы адамдар стандартты испан атақтарын иеленді. XVI ғасырдағы Тлаксаланың, мексикалықтарды жаулап алудағы испандықтардың басты одақтасының зерттеуі, испандықтар келгенге дейінгі құрылымның отарлық кезеңде де сақталғанын көрсетеді. Тлаксаланың науатль тіліндегі кабилдо жазбаларының маңызды жиынтығы сақталған, ол жергілікті үкіметтің шамамен бір ғасыр бойы қалай жұмыс істегенін көрсетеді. Діни тұрғыдан алғанда, XVI ғасырдың ортасына қарай, тіпті бірінші буынның ең ынталы миссионерлерінің өзі науа еркектерінің христиан дін қызметкерлері бола алатынына күмәндана бастады, сондықтан Санта-Круз колледжі (Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco) осы мақсатта жұмыс істеуін тоқтатты және 1555 жылы үндістердің дін қызметкерлігіне қабылдануына тыйым салынды. Алайда, жергілікті қауымдастарда тастан салынған шіркеу кешендері салынып, безендірілді, қабырғаларында науатль және испандық элементтердің қосылған суреттері бейнеленді. Әулиелердің мерекелерін өткізуге көмектесу үшін қауымдастықтар (кофрадиялар) құрылды және мүшелері үшін жерлеу қызметтерін атқарды. Бұл кезеңде жеке адамның діни сезімін білдіретіндей, шіркеу соңғы өсиетнамалар жасауды ынталандырды, көптеген өсиет берушілер өз жандары үшін дұға оқу үшін жергілікті шіркеуге ақша сыйлады. Науа ерлер мен әйелдер үшін жергілікті науа нотариусына (эскрибано) соңғы өсиетнамаларын жаздыру қалыпты жағдайға айналды. Бұл өсиетнамалар адамдардың тұрақты мекені, туысқандық байланыстары және мүліктері туралы маңызды ақпарат береді, сонымен қатар әлеуметтік жағдай, жыныстар арасындағы айырмашылықтар және жергілікті деңгейдегі бизнес практикалары туралы мәліметтер ұсынады. Бұл жергілікті деңгейдегі күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде кейбір ақсүйектердің науатль тілінде әліпбилік жазуды білуі және тіпті мүлкі аз болғандардың өсиет қалдыруы күтілгенін көрсетеді. "Жаңа филология" деп аталатын дәстүрдегі көптеген зерттеулер науатль тіліндегі өсиетнамаларды дереккөз ретінде кеңінен пайдаланады.

There are a large number of texts by and about Nahuas in this middle period and during this period Nahuatl absorbed a large number of loanwords from Spanish, particularly nouns for particular objects, indicating the closer contact between the European sphere and the indigenous. However, Nahuatl verbs and syntax show no evidence of the impact of Spanish contact. In the mid sixteenth century, cultural change at the local level can be tracked through the production of Nahuatl alphabetic texts. The production of a wide range of written documents in Nahuatl dates from this period, including legal documents for transactions (bills of sale), minutes of indigenous town council (cabildo) records, petitions to the crown, and others. Institutionally, indigenous town government shifted from the rule of the tlatoani and noblemen to the establishment of Spanish style town councils (cabildos), with officers holding standard Spanish titles. A classic study of sixteenth century Tlaxcala, the main ally of the Spaniards in the conquest of the Mexica, shows that much of the prehispanic structure continued into the colonial period. An important set of cabildo records in Nahuatl for Tlaxcala is extant and shows how local government functioned in for nearly a century. Regarding religion, by the mid to late 16th century, even the most zealous mendicants of the first generation doubted the capacity of Nahua men to become Christian priests so that the Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco ceased to function to that end and in 1555 Indians were barred from ordination to the priesthood. However, in local communities, stone built church complexes continued to be built and elaborated, with murals in mixed indigenous Spanish forms. Confraternities (cofradías) were established to support the celebrations of a particular Christian saint and functioned as burial societies for members. During this period, an expression of personal piety, the Church promoted the making of last wills and testaments, with many testators donating money to their local Church to say Masses for their souls. For individual Nahua men and women dictating a last will and testament to a local Nahua notary (escribano) became standard. These wills provide considerable information about individuals' residence, kin relations, and property ownership provides a window into social standing, differences between the sexes, and business practices at the local level. showing not only that literacy of some elite men in alphabetic writing in Nahuatl was a normal part of everyday life at the local level and that the notion of making a final will was expected, even for those who had little property. A number of studies in the tradition of what is now called the New Philology extensively use Nahuatl wills as a source.

Үшінші кезең (шамамен 1650 1821) Колониялық кезеңнің соңы тәуелсіздікке дейін

XVII ғасырдың ортасынан бастап 1821 жылы тәуелсіздік алғанға дейін науатль тілі еуропалық әсерге ұшырады және толыққанды екі тілділікке ие болды. XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында кейде суреттік және әліпбилік жазудың қоспасынан тұратын, жергілікті деңгейде жасалған мәтіндер енді негізінен әліпбилік болып келді. XVIII ғасырдың соңында науат тіліне аударылған испан тілінде жазылған мәтіндердің бар екеніне дәлелдер бар. Жылдық есептердегі маңызды оқиғаларды баяндайтын жылнама сияқты мәтіндер енді испандықтарға дейінгі кезеңге сілтеме жасамайды. Жеке науаларға қатысты жергілікті деңгейдегі құжаттар, әсіресе соңғы өсиеттер мен өсиетнамалар жасала берді, бірақ олар XVI ғасырдың соңында жасалғандарға қарағанда әлдеқайда қарапайым болды. Науалар «алғашқы құқықтар» немесе жай ғана «құқықтар» (títulos) деп аталатын жаңа түпкілікті мәтіндерді жасауға кірісті, олар жергілікті қауымдастықтардың белгілі бір аумаққа құқықтарын, көбінесе жергілікті аңызды уақыттан тыс түрде жазып, растады. Бұл мәтіндік форманың испандықтарға дейінгі дәуірде теңдесі болған жоқ және 1650 жылға дейін пайда болған жоқ. Құқықтардың пайда болуына бірнеше фактор ықпал етуі мүмкін. Олардың бірі – науаттардың ондаған жылдар бойы жұқпалы аурулардан жазылуынан кейін халқының қайта өркендеуі, сол кезде қауымдастықтар испандықтардың басып алуына азырақ алаңдаған болуы мүмкін. Тағы бір себеп – тәждің «композиция» деп аталатын процестің арқасында кемшікті жерлерді реттеуге тырысуы болуы мүмкін. Тәж жергілікті қауымдастықтарға 600 вара жер берді, бұл жер fundo legal деп белгіленді, және жергілікті қауымдастықтарды испандық жерлерден 1100 варадан артық қашықтықта ұстауды талап етті. Қалаларда суға, отын жинауға қолайлы биік жерлерге, егістік жерлерге және жайылымдық ортақ жерлерге қол жеткізуі керек еді. Осылайша, индей қалаларын заңмен қорғауға талап еткеніне қарамастан, соттар испандықтардың пайдасына шешім шығарды және индей қалалары үшін ең аз жер мөлшері туралы ережелер іс жүзінде елемелді. Науалар мен испандықтар арасындағы еңбек келісімдері негізінен энкомиенда мен нашар жұмыс істейтін репартимиенто арқылы ұйымдастырылмады, олар көбінесе бейресми болды. Испан жер иелеріне тұрақты жұмысшылардың және жақын маңдағы жергілікті қауымдастықтардан тартылған жартылай немесе маусымдық жұмысшылардың шағын тобынан тұратын сенімді еңбек күші қажет болды. Жеке индейлер қауым арқылы жұмылдырылған еңбек күшін пайдаланбастан, иеленушілермен келісім жасасты. Жергілікті қауымдастықтар саяси бірліктер ретінде жұмыс істеуді жалғастырды, бірақ негізгі елді мекеннің (кабекераның) тәуелді ауылдары (сужеті) толық тәуелсіз мәртебеге ие болуға тырысқанда бірліктер көбірек бөлшектенді. 1824 жылы республика құрылғаннан кейін мексикалықтардың барлық түрлері патшаның вассалдары емес, азаматтар болды. Науа халқы мен басқа да жергілікті халықтар үшін маңызды бір жағдай – ана тілдерінде құжаттар жасаудың тоқтатылуы болды. Жергілікті қалалар жойылған жоқ және өз тілінде сөйлейтін жергілікті халықтар да жойылған жоқ, бірақ тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде жергілікті халық колониялық дәуірге қарағанда әлдеқайда шеттетілді. Колониялық дәуірде тәж жергілікті халыққа деген патерналистік көзқарас танытты, негізінен оларға ерекше құқықтар, фуэро берді, жергілікті қалалардағы құрылымдарға қолдау көрсетті және жергілікті халықты жергілікті емес адамдардан қорғады. Бұл туралы жалпы үнді сотының құрылуынан байқауға болады, онда жергілікті қалалар мен жергілікті тұрғындар өздерінің жерлеріне шабуыл жасағандар мен басқа да құқық бұзушылықтарға шағымдана алады. Бұл қорғау ұлттық кезеңде жоғалып кетті. Бір ғалым науа халқының және басқа да жергілікті халықтардың алғашқы ұлттық кезеңін «мәдени жойылу және ана тілдерінің жоғалу саясатының басталуы» деп сипаттаған. Ресми танудың болмауы және экономикалық және мәдени қысымдар Орталық Мексикадағы жергілікті халықтардың көпшілігі еуропалық болып, көбі испан тілінде сөйлейді. Жерлестер емес жер иелері отарлық дәуірде жергілікті халықтың меншігіне қол сұғып алды, бірақ қазір либералды идеология жеке меншікке баса назар аударғанмен, меншік құқығындағы қоғамдық қорғанысты тоқтатуға тырысты. Жер – Түпкілікті халықтардың жеке бiрлiгiн және егемендiк сезiмiн сақтау мүмкiндiгiнiң негiзi болғандықтан, жер иелену либералды реформаторлар үшiн орталық мәселеге айналды. 1857 жылғы Конституцияда бекітілген либералды Реформа корпоративтік меншіктің таратылуын талап етті, осылайша жергілікті қауымдастықтар мен Рим-католик шіркеуін, сондай-ақ үлкен меншікке ие болғандарды нысанаға алды. Бұл шара барлық жергілікті қауымдастықтарға, соның ішінде науа қауымдастықтарына да әсер етті. Либералды Бенито Хуарес, ацтектерді құлатқанда Tлаксаланың қолдауы үшін испан үкіметінен белгілі бір қорғау шаралары алған Запотека, корпоративтік жер иеленуін тоқтату заңдарын толық қолдады. Морелос штатындағы науа халқының көптігі сақталған Мексика революциясының басталуы қант плантацияларын кеңейтуге шаруалардың қарсылығынан туды. Бұл XIX ғасырдағы шағын жергілікті халықтардың басып алуға қарсы көтерілістеріне, әсіресе Реформа азамат соғысы, шетелдік араласу және 1867 жылы француздықтар кеткеннен кейін әлсіз мемлекетке дейін алдын ала түрткі болды. Көптеген жергілікті халықтар тәуелсіздік алғаннан кейінгі Мексикада өз орнын тапты, ең көрнектісі – Бенито Хуарес болды. Бірақ науа халқының маңызды XIX ғасырлық тұлғасы – Игнасио Мануэль Альтамирано (1834–93), Герреро штатындағы Тистла қаласында туған, ол құрметті либералдық зиялы, әдебиетші, саясаткер және дипломат болды. Альтамирано – дінге қарсы белсенді саясаткер, бір кезде «Радикалдардың Мараты» деп белгілі болды және француз революциясының жақтасы болды. Альтамирано, басқа либералдармен бірге, Мексиканы өзгертудің кілті – барлық балаларға арналған міндетті бастауыш білім беру деп санады, оның арқасында әлеуметтік мобильділікке қол жеткізуге болады. Альтамираноның осы көзқарастағы басқарушысы – Хусто Сьерра болды. Бұл кезеңнің тағы бір көрнекті науа тұлғасы – Просперо Кауанци, ол 1885–1911 жылдары Тлаксаланың губернаторы болды. Колониялық Мексикада жергілікті тегі бар есімдер сирек кездесетін, бірақ Tлаксала Испан үкіметінің ацтектерді құлату кезіндегі қолдауы үшін берген қорғау шараларына байланысты кең таралған. Кауанци сол кезде Мексика үкіметінің саясаты әдетте басушылық болған жергілікті мәдениет пен артефакттарды сақтауды ынталандырды. Мексика революционері Эмилиано Сапата (1879–1919) науа-испандық тегінің қоспасы болған, оның шежіресі Морелос штатындағы Мапастлан қаласына дейін жетеді. Сапата науатль тілінде еркін сөйлеген және науа шаруаларын оның ісіне қосылуға шақыру үшін тілінде сөз сөйлеген.

From the mid seventeenth century to the achievement of independence in 1821, Nahuatl shows considerable impact from the European sphere and a full range of bilingualism. Texts produced at the local level that in the late sixteenth and early seventeenth centuries were sometimes a mixture of pictorial and alphabetic forms of expression were now primarily alphabetic. In the late eighteenth century, there is evidence of text being written in "Nahuatlized Spanish", written by Nahuas who were now communicating in their own form of Spanish. Year by year accounts of major occurrences, a text known as an annal, no longer reference the prehispanic period. Local level documentation for individual Nahuas continued to be produced, in particular last wills and testaments, but they are much more simplified than those produced in the late sixteenth century. Nahuas began to produce an entirely new type of text, known as "primordial titles" or simply "titles" (títulos), that assert indigenous communities' rights to particular territory, often by recording local lore in an atemporal fashion. There is no known prehispanic precedent for this textual form and none appears before 1650. Several factors might be at work for the appearance of titles. One might be a resurgence of indigenous population after decades recovering from devastating epidemics when communities might have been less concerned with Spanish encroachment. Another might be the crown's push to regularize defective land titles via a process known as composición. The crown had mandated minimum land holdings for indigenous communities at 600 varas, in property that was known as the fundo legal, and to separate indigenous communities from Spanish lands by more than 1,100 varas. Towns were to have access to water, uplands for gathering firewood, and agricultural land, as well as common lands for pasturage. Despite these mandated legal protections for Indian towns, courts continued to find in favor of Spaniards and the rules about minimum holdings for Indian towns were ignored in practice. Labor arrangements between Nahuas and Spaniards were largely informal, rather than organized through the mainly defunct encomienda and the poorly functioning repartimiento. Spanish landed estates needed a secure labor force, often a mixture of a small group of permanent laborers and part time or seasonal laborers drawn from nearby indigenous communities. Individual Indians made arrangements with estate owners rather than labor being mobilized via the community. The indigenous communities continued to function as political entities, but there was greater fragmentation of units as dependent villages (sujetos) of the main settlement (cabecera) sought full, independent status themselves. The creation of a republic in 1824 meant that Mexicans of all types were citizens rather than vassals of the crown. One important consequence for Nahua people and other Indigenous people was that documentation in the native languages generally ceased to be produced. Indigenous towns did not cease to exist nor did indigenous populations speaking their own language, but the Indigenous people were far more marginalized in the post independence period than during the colonial era. In the colonial era the crown had a paternalistic stance toward the Indigenous people, in essence according them special rights, a fuero, and giving support to structures in Indigenous towns and giving Indigenous people a level of protection against those who were not Indigenous. This can be seen in the establishment of the General Indian Court where Indigenous towns and individual Indigenous people could sue those making incursions on their land and other abuses. These protections disappeared in the national period. One scholar has characterized the early national period of Nahua people and other Indigenous people "as the beginning of a systematic policy of cultural genocide and the increasing loss of native languages." Lack of official recognition and both economic and cultural pressures meant that most Indigenous peoples in Central Mexico became more Europeanized and many became Spanish speakers. Non Indigenous landowners of estates had already encroached on Indigenous ownership in the colonial era, but now liberal ideology sought to end communal protections on ownership with its emphasis on private property. Since land was the basis for Indigenous peoples'ability to maintain a separate identity,and a sense of sovereignty, land tenure became a central issue for liberal reformers. The liberal Reforma enshrined in the Constitution of 1857 mandated the breakup of corporate owned property, therefore targeting Indigenous communities and the Roman Catholic Church, which also had significant holdings. This measure affected all Indigenous communities, including Nahua communities, holding land. Liberal Benito Juárez, a Zapotec who became president of Mexico, was fully in support of laws to end corporate landholding. The outbreak of the Mexican Revolution in Morelos, which still had a significant Nahua population, was sparked by peasant resistance to the expansion of sugar estates. This was preceded in the nineteenth century by smaller Indigenous revolts against encroachment, particularly during the civil war of the Reforma, foreign intervention, and a weak state following the exit of the French in 1867. A number of Indigenous men had made a place for themselves in post independence Mexico, the most prominent being Benito Juárez. But an important nineteenth century figure of Nahua was Ignacio Manuel Altamirano (1834–93), born in Tixtla, Guerrero who became a well respected liberal intellectual, man of letters, politician, and diplomat. Altamirano was a fierce anticlerical politician, and was known for a period as "the Marat of the Radicals" and an admirer of the French Revolution. Altamirano, along with other liberals, saw universal primary public education as a key way to change Mexico, promoting for upward mobility. Altamirano's chief disciple in this view was Justo Sierra. Another prominent Nahua figure of this period was Prospero Cahuantzi, who served as governor of Tlaxcala from 1885 1911. Indigenous surnames were uncommon in post colonial Mexico but prevalent in Tlaxcala due to certain protections granted by the Spanish government in return for Tlaxcallan support during the overthrow of the Aztecs. Cahuantzi was active in promoting the preservation of indigenous culture and artifacts at a time when Mexican government policy was generally that of suppression. The Mexican revolutionary Emiliano Zapata (1879 1919) was likely of mixed Nahua Spanish heritage, with ancestry going back to the Nahua city of Mapaztlán, in the state of Morelos. Zapata was evidently fluent in Nahuatl and would give speeches in the language to Nahua peasants in hopes of inspiring them to join his cause.

Мексика

+2020 жылғы Мексика халық санағында науатль тілінде сөйлейтіндердің жалпы саныТілТүлік 3 жастан асқан адамдар жергілікті тілдерде сөйлейтіндер % жергілікті тілдерде сөйлейтіндердің 3 жастан асқан адамдар 3 жастан асқан адамдар және испан тілінде сөйлемейтіндер % жергілікті тілдерде сөйлейтіндердің жалпы саны 3 жастан асқан адамдар испан тілінде сөйлемейтіндер монолингвальдық көрсеткіш (%) науатль тілі1,651,95822.4%111,7976.8% +5 жастан асқан сөйлеушілердің саны ең көп тілде сөйлейтін он штат (2000 жылғы санақ). Абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштер. АймақЖалпы саныПайыздық үлесіФедералды округ37,4500.44%Гуэрреро136,6814.44%Идальго221,6849.92%Мексика штаты55,8020.43%Морелос18,6561.20%Оахака10,9790.32%Пуэбла416,9688.21%Сан-Луис-Потоси138,5236.02%Тлаксала23,7372.47%Веракрус338,3244.90%Мексиканың қалған бөлігі50,1320.10%Барлығы:1,448,9371.49%Мексика үкіметі азаматтарын этникалық тегі бойынша емес, тек тілі бойынша жіктейді. Науалар туралы статистикалық мәліметтерде тек науатль тілінде сөйлейтіндер ғана көрсетілген, бірақ науа халқының белгілі бір бөлігі тілді тастап, қазір тек испан тілінде сөйлейді. Басқа науалар, науатль және испан тілдерінде еркін сөйлей білсе де, INEGI-нің он жылдық санағында өзін науа ретінде көрсетуден бас тартып, жергілікті халыққа қарсы дискриминациядан қашынбақ болады. Сондай-ақ, санаққа 5 жасқа дейінгі балалар кірмейді (жергілікті халықтың шамамен 11-12 пайызы). INI Conepo есебінде Мексиканың жергілікті халқы INEGI мәліметтерінен 250%-ға жуық екені көрсетілген. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Мексикада науатль тілінде шамамен 1,6 миллион адам сөйлейді, оның ішінде 111,797 монолингв. Бұл жалпы саны 1,4 миллион адамнан көп, бірақ 2000 жылғы 190 000 монолингвтен азайған. Герреро штатында науатль тілінде сөйлейтіндердің ең жоғары үлесі тіркелген, ол 2000 жылғы халық санағы бойынша 24,8% құрайды. Басқа штаттарда монолингвтердің үлесі 5%-дан төмен. Науатль тілінде сөйлейтіндердің ең көп шоғырланған орындары Пуэбла, Веракрус, Идальго, Сан-Луис-Потоси және Герреро штаттарында. Маңызды топтар Мексика штатында, Морелос штатында және Мексиканың Федералды округінде де кездеседі, ал Мичоакан және Дуранго штаттарында кішігірім қауымдастықтар бар. Бұрын науатль тілі Халиско және Колима штаттарында да қолданылған, бірақ ол 20 ғасырда жойылды. Ел ішіндегі көші-қондардың нәтижесінде, бүгінде Мексиканың барлық штаттарында науатль тілінде сөйлейтін адамдардың шағын топтары кездеседі. Мексикалық жұмысшылар мен отбасылардың АҚШ-қа ағылуы Техас, Нью-Йорк және Калифорнияда бірнеше шағын науатль тілді қауымдастықтардың құрылуына әкелді. Науатль тілінде сөйлейтіндердің 64,3%-ы испан тілінде сауатты, ал испан тілінде сауаттылықтың ұлттық орташа көрсеткіші 97,5% құрайды. Науатль тілінде сөйлейтін ер адамдардың білімі орташа есеппен 9,8 жылды, ал әйелдердің 10,1 жылды құрайды, бұл елдегі ерлер мен әйелдердің орташа көрсеткіштерінен (13,6 және 14,1 жыл) төмен.

+Total number of Nahuatl speakers in the 2020 Mexican CensusLanguageTotal Persons 3 Years & More Speaking Indigenous Languages% of Indigenous Speakers 3 Years & MoreTotal Indigenous Speakers 3 Years & More Who Do Not Speak SpanishMonolingual Rate (%)Náhuatl1,651,95822.4%111,7976.8%
+Speakers over 5 years of age in the ten states with most speakers (2000 census). Absolute and relative numbers. RegionTotalsPercentagesFederal District37,4500.44%Guerrero136,6814.44%Hidalgo221,6849.92%Mexico (state)55,8020.43%Morelos18,6561.20%Oaxaca10,9790.32%Puebla416,9688.21%San Luis Potosí138,5236.02%Tlaxcala23,7372.47%Veracruz338,3244.90%Rest of Mexico50,1320.10%Total:1,448,9371.49%

The Mexican government does not categorize its citizens by ethnicity, but only by language. Statistical information recorded about the Nahua deals only with speakers of the Nahuatl language, although unknown numbers of people of Nahua ethnicity have abandoned the language and now speak only Spanish. Other Nahuas, though bilingual in Nahuatl and Spanish, seek to avoid widespread anti indigenous discrimination by declining to self identify as Nahua in INEGI's decennial census. Nor does the census count as indigenous children under 5 (estimated to be 11 12% of the indigenous population). An INI Conepo report indicates the Mexican indigenous population is nearly 250% greater than that reported by INEGI. As of 2020, Nahuatl is spoken across Mexico by an estimated 1.6 million people, including 111,797 monolingual speakers. This is an increase from 1.4 million people speakers total but a decrease from 190,000 monolingual speakers in 2000. The state of Guerrero had the highest ratio of monolingual Nahuatl speakers, calculated at 24.8%, based on 2000 census figures. The proportion of monolinguals for most other states is less than 5%. The largest concentrations of Nahuatl speakers are found in the states of Puebla, Veracruz, Hidalgo, San Luis Potosí, and Guerrero. Significant populations are also found in México State, Morelos, and the Mexican Federal District, with smaller communities in Michoacán and Durango. Nahuatl was formerly spoken in the states of Jalisco and Colima, where it became extinct during the 20th century. As a result of internal migrations within the country, all Mexican states today have some isolated pockets and groups of Nahuatl speakers. The modern influx of Mexican workers and families into the United States has resulted in the establishment of a few small Nahuatl speaking communities, particularly in Texas, New York and California. 64.3% of Nahuatl speakers are literate in Spanish compared with the national average of 97.5% for Spanish literacy. Male Nahuatl speakers have 9.8 years of education on average and women 10.1, compared with the 13.6 and 14.1 years that are the national averages for men and women, respectively.

Орталық Америка

Сальвадорда 12 000 науа/пипиль тұрады деп есептеледі. Дегенмен, кейбір үнді ұйымдары нақты саны одан да көп екенін мәлімдейді. Олардың нават тілі құрып бара жатқан, бірақ қайта жандану үстінде. Гондураста әртүрлі дереккөздер 6 339 және 19 800 науа этностық тобының өкілдері бар екенін көрсетеді. Олар Оланчо аймағында, Катакамас, Гуалако, Гуата, Жано және Эскипулас-дель-Норте муниципалитеттерінде шоғырланған. Бұл жерде нават тілі жойылған. Никарагуада 2005 жылғы халық санауы бойынша 11 113 адам никарао этносына жатады. Халықаралық Еңбек Ұйымы 2006 жылы халық санын 20 000 деп бағалаған. Алайда, ДНК талдауы қазіргі никарагуалық генофондта науаның араласуы күтілгеннен әлдеқайда жоғары екенін, әсіресе никарагуалық метистер арасында көрсетті. Таза канды науалар негізінен Ривас, Джинотега және Себакода орналасқан, бірақ оларды метиз ұрпақтары арқылы Никарагуаның батыс жартысының барлық аймақтарында кездестіруге болады. Бұл жерде нават тілі жойылған.

Экономика

Науа халқының көпшілігі егіншілікпен айналысады. Олар жылқы немесе есектерді жыртуға немесе ормандарды кесіп өртеуге дейін, егін өсірудің түрлі тәсілдерін қолданады. Жиі кездесетін егістерге жүгері, бидай, бұршақ, арпа, бұрыш, пияз, помидор және қабақ кіреді. Кейбір науалар қой және мал өсіреді.