Кіріспе

Бұрынғы оңтүстік Италия валютасының атауы.

Мексикалық фольклорда онза – аңызға толы мысық түрі.

Атауы

Испан тіліндегі "онза" атауы латын тіліндегі "lynx", "lyncis" сөзінен шыққан және ағылшын тіліндегі "ounce" сөзімен мағынасы бірдей, бастапқыда рысқа, ал қазір көбінесе қар барысына (Panthera uncia) қолданылады. Испан конкистадорлары жазған "онза" туралы ескі мәтіндер бар, бірақ олар Мексиканың көптеген штаттарында "онза" деп аталатын ягуарундиге қатысты болуы мүмкін. "Onça" – бразилиялық португал тіліндегі ягуар, Panthera onca, онда дақты ягуар "onça pintada", ал меланистік ягуар "onça preta" деп аталады. Бұл – Мексиканың солтүстігінде және АҚШ-тың оңтүстік-батысында кездесетін нақты жануарлар. Сонымен қатар, кейбір мысықтарды "пума" деп атайды, Puma concolor Бразилияның кейбір аймақтарында көбінесе "onça parda" деп, ал басқа жерлерде американдық пумадан бұрын пайда болған "suçuarana" атымен белгілі.

Тарихтан қалған аңыздар

Бір аңыз бойынша, испандықтар Мексикада қоныстанғаннан кейін, жануар жиірек көрінді, ал кейбір белгісіз топ адамдар оған онза деген ат берді. "Ол [пума] сияқты ұялшақ емес, - деп жазды иезуит діни қызметкері Игнац Пфефферкорн 1757 жылы, - және оған шабуыл жасауға тырылған адам өте сақ болуы керек". Тағы бір миссионер, Иоганн Бегерт әкесі, былай деп жазды: "бір онза мен қонақта болғанда көршімнің миссиясына басып кірді және күндіз 14 жастағы балаға шабуыл жасады. Бірнеше жыл бұрын тағы біреуі аймақтағы ең күшті және беделді әскерге шабуыл жасап өлтірді".

ХХ ғасыр аңыздары

Жақында айтылатын әңгімелердің бірі бойынша, 1938 және 1986 жылдары Синалоада атылған, саны белгісіз құмарға ұқсас жануарлар белгілі бір адамдар тарапынан "онза" деп танылды. Осы әңгімелердің бірінде 1938 жылы аңшылар Дейл және Клелл Ли, Индиана банкірі Джозеф Ширкпен бірге Синалоадағы Ла Силла тауының жанында жергілікті халық "онза" деп атаған жануарды атып өлтірді. Дейл Ли олардың атып өлтірген жануардың "пума" емес екеніне сенді. Оның түсі кейбіреулердің ойынша "пумаға" ұқсағанмен, құлақтары, аяқтары және денесі одан ұзын, ал дене бітімі "пумадан" жеңіл болды.

Құпиялы мистер Вега

Бұл аңыз бойынша, зерттелген жалғыз өміршең мысал Андрес Мурильо есімді шаруаның үлесі болды. 1986 жылдың қаңтар айында ол өзіне шабуыл жасаған ягуар деп ойлаған жануарды атты. Кім және қалай дәлелдегені белгісіз болғанымен, оқиғада бұл жолбарыс емес екені анықталды делінеді. Мурильо бұл мысалды "Вега" деген атпен танысқан адамға жеткізді, ол жақын жердегі шаруашылықтың иесі болған. Онда ол әйел екені, құйрығы жоқ, салмағы және ұзындығы анықталды. Бұл жануарлар құланға ұқсаған, бірақ ұзын жолақты аяқтары, ұзын құлақтары және ұзын құйрығы бар, денесі жеңіл болған. Оқиғада бұл мысықтың өте ұзын, жіңішке денесі және иттің аяқтарына ұқсас ұзын, жіңішке аяқтары бар құланға ұқсайтыны айтылады. Оның ішегінен бұғы табылды, бұл оның жақында тамақтанғанын көрсетеді. Шаруашылық иесі Вега Мурильоға бұл мысал оның әкесі 1970 жылдары атқан "онзаға" өте ұқсайтынын айтты, оның бас сүйегі әлі де сақталған. Аңыздың тағы бір нұсқасында Андрес Мурильо емес, Родригес және Рикардо Замора есімді екі адам кешкі сағат 22:30 шамасында бұғы аулап жүргенде, шабуылға дайын болып көрінген үлкен мысыққа тап болды. Ягуардың шабуылынан қорқып, Родригес оны атты. Бұл ягуар немесе құлан емес екенін көріп, олар денесін Родригестің шаруашылығына алып барды. Родригес жақын жердегі шаруашылық иесі және тәжірибелі аңшы болған Мистер Вегамен байланысты. Вега бұл мысықтың "онза" екенін және оның 1970 жылдары әкесі атқан мысыққа ұқсас екенін айтты (Веганың жануарларының бас сүйегі сақталған делінеді). Мистер Вега Рикардо Уркихоның ұлына хабарласып, денесін Мазатланға алып барып тексеруді ұсынды. Сол жерде мысықтың артқы аяғының бірінде үлкен жара бар екені анықталды, Родригес пен Мистер Вега оны ягуар салғанын сенді. Денсаулығы жақсы және көбелек безі толыққанды жұмыс істегені де анықталды. Мистер Вега аңызының тағы бір нұсқасында, Сан-Игнасио ауданындағы Синалоадағы шаруашылық иесі және Дейл мен Клелл Ли атқан жануарға ұқсас жануарды өлтірген Андрес Мурильо болды. ДНК-тестілеу Синалоадағы мысықтың белгілі құланның бір түрі екенін, американдық гепард немесе белгісіз түр емес екенін растады. Басқа бір аңызда Техас Техникалық Университетінің зерттеушілері 1990 жылдары мұздатылған "онзаның" денесін тексерді, бірақ ол құланның генетикалық түрі екенін және жеке түр емес екенін анықтады. ДНК-тестілеу бұл мысықтың басқа белгілі, бірақ аталмаған мысық түрі екенін көрсетті, оның басқа мысық түрінен ешқандай айырмашылығы жоқ.

Анықтама аңыздары

Мексикада "онза" термині бірнеше түрді көрсетеді. Мексиканың кейбір штаттарында ягуарунди де "онза" деп аталады. Бұған қоса, жергілікті аңыздарда ягуарундидің екі түрі бар екені айтылады, олардың бірі көбінесе "онза" деп аталады.