Кіріспе

Эфиопиялық ақын және жазушы (1936–2006)

Цегае Габре Медин (1936 жылдың 17 тамызы – 2006 жылдың 25 ақпаны) – эфиопиялық ақын және жазушы. Оның романдары мен өлеңдері өткенге сағынышпен толған әңгімелерді, фантастикалық эпостарды және ұлттық сезімдерді оятады. Габре Медин Балу Гирма және Хадис Аламаехумен қатар, эфиопиялық романдардың ең маңызды жазушыларының бірі саналады. Оның кітаптары коммерциялық сатылымда және тіпті академиялық диссертацияларда да сәтті болды. Оның туындылары тек амхар және ағылшын тілдерінде жазылған.

Өмірбаян

Цегае Габре Медин дүниеге Бода ауылында келді, Амбоға жақын, Эфиопияда, астана Аддис-Абебадан 120 км қашықтықта. Ол жартылай амхара, жартылай оромо тайпасынан. Эфиопиялық көптеген балалар сияқты, ол да латын тілінің эфиопиялық баламасы саналатын шіркеудің ежелгі тілі – геэз тілін үйренді. Сондай-ақ, ол отбасына мал бағып көмектесті. Жергілікті бастауыш мектепте оқыған кезінде ол өте ерте жасында пьесалар жаза бастады. Олардың бірі – «Дионис патша және екі бауыр» – император Хайле Селассиенің қатысуымен қойылды. Кейін Габре Медин британдық кеңестің қолдауымен салынған беделді Генерал Уингейт мектебінде оқыды, ол британ офицері Орде Уингейттің есімімен аталады. Содан кейін ол Аддис-Абебадағы коммерциялық мектепке түсіп, 1959 жылы Чикагодағы Блэкстоун құқық мектебіне стипендия жеңіп алды. 1960 жылы ол Лондондағы Корольдік театр мен Париждегі Comédie Française-де эксперименталды драманы зерттеу үшін Еуропаға сапар шекті. Эфиопияға оралғаннан кейін ол Эфиопия ұлттық театрын басқару және дамытуға өзін арнады, бұл мекеме бұрынғы директорының естелігін өткізді. Осы кезеңде Габре Медин көп саяхаттады; ол ЮНЕСКО ұйымдастырған Дакардағы қара өнер фестиваліне және Алжирдегі панафрикалық фестивальге қатысты. 1966 жылы, небәрі 29 жасында, ол елдің ең жоғары әдеби сыйлығы – Хайле Селассие I сыйлығына ие болды. Бұл сыйлық оған лауреат атағын берді, ол содан бері осы атақпен танылды. 1974 жылғы эфиопиялық революциядан кейін Габре Медин қысқа мерзімге мәдениет және спорт министрінің орынбасары болып тағайындалды және Аддис-Абеба университетінің Театр өнері факультетін құруға белсенді қатысты. 1984 жылы ол «Уақыт іздері» атты кеңейтілген, өте поэтикалық эссе жазды, ол итальян фотографы Альберто Тессоре түсірген суреттермен үлкен форматта жарық көрді. Онда Эфиопия тарихы Люсинің ежелгі дәуірінен бастап, Эфиопияның шығысындағы Афар шөлінде жақында табылған алғашқы гоминидтен баяндалған. Габре Мединнің осы кезеңдегі басты қызығушылықтарының бірі – Эфиопияның тоналған қазыналарын қайтарып алу күресі болды. Нигерияның Аддис-Абебадағы елшісі, бас қолбасшы Олусегун Олусоланың жақын досы, сондай-ақ ақын болған Габре Медин елшінің Ақсум обелискінің қайтарылуына қатысты ұлттық талапты қолдауға дипломатиялық қысым көрсетуге келіскен кезде қасында болды. Бас қолбасшының қолдауы Ақсум обелискінің қайтарылуы қозғалысындағы маңызды кезең болды. Габре Медин Ұлыбританиядан император Теодростың тау бекінісінен алынған қолжазбаларды, айқыштарды, шатырларды және басқа да олжаларды қайтаруды да талап етті. Бұл заттардың көп бөлігі қазір Британ мұражайында, Британ кітапханасында және Виндзор сарайындағы Корольдік кітапханасында сақтаулы. Габре Медин эфиопиялықтардың бірлігіне сенді және бұл күнделікті саяси мәселелерден әлдеқайда маңызды деп есептеді. Кейінгі жылдары ол бейбітшілік, адам құқықтары және адамның қадір-қасиеті мәселелеріне көбірек мән берді. Ол Біріккен ақындар лауреаты халықаралық қауымдастығына сайланды және көптеген халықаралық сыйлықтар алды – соңғысы Норвегиядан болды. Өмірін сақтау үшін қажетті диализдік емдеуге қол жеткізе алмаған туған жеріне қайта алмаса да, ол эфиопиялық диаспорамен тығыз байланыста болды. Габре Медин 1998 жылы бүйрек ауруына емделу үшін көшіп келген Манхэттен қаласында қайтыс болды. Ол Аддис-Абебадағы Император Хайле Селассиенің денесі жатқан Қасиетті Үштік соборында жерленді.

Шығармалары

Цегае Габре Медин Эфиопияның ұзақ тәуелсіздік тарихымен және бірегей мәдени мұрасымен мақтанатын. Ол еліне батырлар қажет екенін қатаң түрде айтты және театрды отандастарын өткендегі эфиопиялық батырларды құрметтеуге үйрету үшін әдейі пайдаланды. Оның ең көп танылған пьесаларының бірі – «Теводрос», ол Теводрос II-нің өмірін бейнелейді. Реформатор және жаңартушы саналған император 1868 жылы жау британдық экспедициялық күштерінің қолына түспеу үшін өз-өзіне қол жұмсады. Габре Мединнің тағы бір пьесасы – «Сәтке Петрос» – итальяндық фашистік оккупацияға қарсы күресте эфиопиялық әскерлермен бірге болған епископ Абуне Петростың тарихын айтады. Дұшпандар Әдис-Абебаның шетінде тұтқындаған дін қызметкері көрсетпе соттан кейін өлім жазасына кесілді. Үшінші пьесасы – «Ода еменінің болжамы» – эфиопиялық ауыл өмірі туралы трагедия, ол Эфиопияда да, шетелде де үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл шығармалардан басқа, Габре Медин Шекспирді («Гамлет» және «Отелло» – осы туындылардың ең танымалдары, режиссері Абат Мекурия), сондай-ақ Мольердің «Тартуф» және «Дәрменсіз дәрігер», сондай-ақ Бертольт Брехттің «Ешкімнің батылдығы» пьесаларын аударды. Габре Мединнің амхар және ағылшын тілдеріндегі өлеңдері де кеңінен оқылды. Олардың жиырмасы, соның ішінде «Африкалық санаға алғысөз» және «Қара Антигона» 1965 жылы «Ethiopia Observer» басылымында жарияланды. Тағы бір өлең, амхар тілінде, Судан мен Египеттің сарқырамаларына еуропалық атаулардың эфиопиялықтарын мүлдем елемегенін сынады, бұл Габре Мединді Тис Абай, яки Көк Ніл сарқырамасын «Бірінші сарқырама» деп мақтанышпен атауға итерді.