Кіріспе

Уақыт өте келе борыш деңгейінің өзгеруін өлшеу

Борыш деңгейі – қарыздың қаншасы екенін көрсететін өлшем. Борыш ағыны – уақыт өте келе борыш деңгейінің өзгеруін өлшеу. Екеуі де макроэкономиканың негізгі көрсеткіштері. Борыш тұтыну, бизнес және мемлекеттік шығыстарды қаржыландыру үшін қолданылады. Бағытталған экономикада мемлекеттік борыш деңгейі мен ағыны жеке борышқа қарағанда көбірек маңызға ие деп есептеледі.

Қарызды өлшеу

Қарызды өлшеуде қорлар мен ағындар екеуі де маңызды: қорлар – бұл сомалар, қарыз деңгейлері (мысалы, $100) және олардың өлшем бірліктері валюта (мысалы, АҚШ доллары) болып табылады, ал ағындар – бұл деңгейлердегі өзгерістер, яғни есептеу бойынша туынды (мысалы, $10/жыл) және олардың өлшем бірліктері валюта/уақыт (мысалы, АҚШ доллары/жыл) болып табылады. Осы қорлар мен ағындарды елдер арасында және уақыт бойынша салыстыру үшін, оларды ел экономикасының көлеміне шаққанда нормалау қажет, көбінесе ЖІӨ арқылы, яғни қарыздың ЖІӨ-ге қатынасын есептеу керек. Мысалы, 2000 жылы 10 миллиард доллар АҚШ экономикасының көлеміне қарағанда аз сома, бірақ Исландия экономикасының көлеміне қарағанда көп сома болып табылады, ал ЖІӨ-ге бөлу осы айырмашылықты көрсетеді. ЖІӨ әдетте валюта/жыл өлшем бірлігімен көрсетіледі, ал қарыз деңгейі валюта өлшем бірлігімен көрсетіледі, сондықтан қарыз деңгейі/ЖІӨ қатынасы жыл өлшем бірлігімен көрсетіледі, оны "егер барлық табыс қарызды өтеуге жұмсалса, қарызды өтеуге қанша жыл кетеді" деп түсіндіруге болады. Іс жүзінде мұндай жағдай мүмкін емес – ЖІӨ-нің бір бөлігі тіршілік үшін жұмсалуы керек – және тарихи түрде қарызды өтеу кезеңдерінде қарызды өтеу қарқыны ЖІӨ-нің 4%–10% құрады (мысалы, Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та), сондықтан қарызды өтеудің нақты уақыты шамамен Қарыз/ЖІӨ-нің 10–25 еселенгеніне тең.

Жалпы деңгейлері

Көптеген елдерде жан басына шаққандағы ЖІӨ 10 000 доллардан жоғары болса, қарыз деңгейі ЖІӨ-нің 3 жылдық көлеміне тең. Әлемдік қарыз деңгейі, шамамен, екі немесе үш жылдық ЖІӨ-ге бағаланады. 2004 жылы ЖІӨ (айырбас бағамы бойынша) 40 триллион долларды құрады. Осыған сәйкес, қарыз деңгейі шамамен 100 триллион долларға жуық болуы мүмкін. Thomson Financial деректері бойынша, 2004 жылы жалпы қарыз 5,7 триллион долларға жетті, ал ЖІӨ 4 триллион долларға өсті (айырбас бағамы бойынша). Бұл, әлемдік орташа көрсеткіш бойынша, таза қарыз ЖІӨ-ден жылдам өсті дегенді білдірмейді (АҚШ-та 2001 жылдан кейін бірнеше жыл бойы осылай болғанымен), себебі қарыз шығару – бұл қолданыстағы қарызды қайта қаржыландыру болуы мүмкін, көбінесе мерзімі келген қарызды жаңа қарызға "айналдыру". Қарыз мерзімі біткенде, көбінесе ескі қарызды өтеу үшін жаңа қарыз беріледі, кейде тіпті сол кредитордан. Осы себепті қарыз эмиссиясының валюталық құны акция эмиссиясынан әлдеқайда асып түседі. Қарыз көбінесе өтеу жоспарымен (кейбір жағдайларда "мерзіміне дейін") шығарылады, өтеу мерзімі бірнеше күннен (банкаралық ақша ағынын басқару үшін) бастап 50 жылға дейін немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін (жеке тұтынушылардың жылжымайтын мүлік қарызы). Әлемдегі барлық қарызды өтеудің орташа мерзімі шамамен 10 жылды құрайды. Акция – бизнесті қаржыландырудың тағы бір тәсілі, оның белгілі бір мерзімі болмайды және белгілі бір пайыз төленбейді. Ол, үлесі бар компаниядан түскен пайданы төлейді.

Есепке алу

Барлық несие – қарыз, міндеттеме. Қарызды несие берушілер мен қарыз алушылар ақшаны пайдалану құқығын қайтару уәдесімен алмастыруға келіседі. Несиеленген ақша бірлігі – несие берушінің активі және қарыз алушының міндеттемесі. Банкноттар – айырбас шарттары жазылған қағаз, демек, несиелер немесе ақшаға қол жеткізу құралы. Барлық валюталар – банкноттар ("Бұл банкнот заңды төлем құралы"). Ақша – барлық тараптар бір валютаны екіншісіне айырбастау құнын келісетін заңға негізделген жүйе. Бұл жинақ және есеп шоттарына да қатысты, олар – банкирлерге қарыз берілген ақшаға берілген салымдарды растайтын құжаттар, ал банкирлер осы ақшаны басқа қарыз алушыларға қайта қарыз береді. Осылайша ақша көбейеді: салым несиеге айналады, ол тағы бір салымға айналады, және т.б. Қарыз шартының талаптары – қарыз сомасы мен қайтарылатын сома, қарызға алынған ақы, уақыт құны, тәуекел құны бойынша пайыздық төлемдер, мерзімі, біржолғы төлемдер, төлемді тоқтату шарттары және тағы басқалары – уәделік вексельдің шарттық талаптарының маңызды бөліктері болып табылады. Барлық маңызды ақпарат қаржылық есептемелерде немесе түсіндірмелерде жарылануы керек.

2004 жыл

Әлемдік қарыз және акциялық андеррайтинг рекордтық 5,69 триллион долларға жетті. Әлемдік қарыз андеррайтингі жылдық көрсеткішпен 4,3%-ға өсіп, 5,19 триллион долларды құрады. Синдикатталған несиелеу жылдық көрсеткішпен 34,3%-ға өсті. Әлемдік жоғары кірісті корпоративтік қарыз 163 миллиард доллардан асып, 1998 жылы орнатылған бұрынғы 150 миллиард долларлық рекордты бұзды. АҚШ активтерімен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың көлемі 41,7%-ға өсіп, 857 миллиард долларға жетті. Әлемдік акциялар және акциялармен байланысты шығарылымдар жыл ішінде 505 миллиард долларды құрады, бұл 2003 жылы тартылған 389 миллиард доллардан 29,9%-ға артық. Бастапқы публиктік ұсыныстар (IPO) шамамен 220%-ға өсті.

2003 жыл

Дүниежүзілік қарыз, акциялар және акциялармен байланысты шығарылымдар рекордтық деңгейге жетіп, 5 триллион доллардан астам қаражат тартылды, бұл 2001 жылғы 4,4 триллион доллардан асып түсті. 5 триллион долларлық қарыздар жыл ішіндегі ЖІӨ ағынының 14% құрады (4.938/36,3) (Дүниежүзілік экономикаға қараңыз). Шығарылымның 93% қарыз, 7% акциялық капиталды құрады. Бұл көрсеткіштерге барлық ипотекалық қарыз кірмейді, ол 2003 жылы АҚШ-та 3,8 триллион долларды құрады. Оның 900 миллиард доллары ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар, ал кем дегенде 546 миллиард доллары АҚШ Федералдық Кредиттік Агенттігінде.

деңгейлері

Деңгейлер қарыз алушы тараптың (немесе қарыз беруші тараптың) нарықтық құны немесе баланстағы міндеттемесін көрсетеді. Егер басқаша көрсетілмесе, сандар жыл соңындағы деңгейлерді білдіреді.

Федералды резерв

FRB: Z.1 Шығарылым АҚШ-тың қаражат ағыны есептері, Шығарылым күндері
FRB: Z.1 Шығарылым L.1 Кредиттік нарықтағы қарыз сомасы
FRB: Z.1 Шығарылым F.6 Жалпы ішкі өнімнің таралуы