Кіріспе
Жонас Хэнвей FRSA (1712 жылдың 12 тамызы – 1786 жылдың 5 қыркүйегі) – британдық филантроп және саяхатшы. Ол қолшатырды көтеріп жүрген алғашқы лондондық ер адам болды және шай ішуге белсенді қарсылас болды.
Jonas Hanway FRSA (12 August 1712 – 5 September 1786), was a British philanthropist and traveller. He was the first male Londoner to carry an umbrella and was a noted opponent of tea drinking.
Өмір
Ханвей Англияның оңтүстік жағалауындағы Портсмут қаласында дүниеге келді. Бала кезінде әкесі, ол бұрын тамақпен қамтамасыз етуші болған, қайтыс болды, және отбасы кейіннен Лондонға көшті. 1729 жылы Жонас Лиссабондағы бір саудагердің оқушысы болды. 1743 жылы ол Лондонда жеке кәсіппен айналысқаннан кейін Санкт-Петербургтегі саудагер, мырза Динглимен серіктес болды, осылайша Ресей мен Парсыға саяхат жасады. 1743 жылдың 10 қыркүйегінде Санкт-Петербургтен шығып, Мәскеу, Царицын және Астрахан арқылы оңтүстікке қарай жол тартты, 22 қарашада Каспий теңізіне шықты және 18 желтоқсанда Астрабадқа жетті. Мұнда оның тауарын Мұхаммед Хасан Бег тартып алды, және ол үлкен қиындықтардан кейін ғана Надир Шахтың лагеріне жетті, оның қорғауында мүлкінің көп бөлігін (85%) қайтарып алды. Оның қайтып оралу жолы ауру (Рештада), қарақшылардың шабуылымен және алты апталық карантинмен қиындыққа толы болды; ол 1745 жылдың 1 қаңтарында ғана Санкт-Петербургке келді. 1750 жылдың 9 шілдесінде ол Ресей астанасынан қайта шығып, Германия мен Нидерланды арқылы Англияға (28 қазан) сапарлады. Өмірінің қалған бөлігін Лондонда өткізді, онда оның саяхаттары туралы жазбалары (1753 жылы жарық көрді) оны тез арада танымал етті, және ол қайырымдылық пен қоғамдық қызметке өзін арнады. 1756 жылы Ханвей британдық теңізшілерді қамтамасыз ету үшін Теңіз қоғамын құрды; 1758 жылы ол Табылған балалар ауруханасының басқарушысы болды, бұл лауазымы 1772 жылы вице-президенттікке дейін көтерілді; ол Магдалена ауруханасын құруға белсенді түрде қатысты; 1761 жылы ол Лондонда туғандарды тіркеудің жақсы жүйесін енгізді; және 1762 жылы ол теңіз күштерін қамтамасыз ету жөніндегі комиссар болып тағайындалды (10 шілде); ол бұл лауазымды 1783 жылдың қазанына дейін атқарды. 1786 жылдың 5 қыркүйегінде 74 жасында үйленбеген күйінде қайтыс болды және Ханвеллдегі Сент-Мария шіркеуінің жер астындағы бөлігінде жерленді. Оның есіне арналған ескерткіш, Джон Фрэнсис Мурдың мүсінімен, 1786 жылы Вестминстер аббаттығының солтүстік бөлігінде орнатылды. Ханвей, деседі, Лондонның алғашқы еркек азаматы болды, ол қолшатырды алып жүрді (1705 жылдан бері қолшатырды қолданып жүрген әйелдерден кейін), және ол оны құлатуға тырысқан барлық атты кочергаларды жеңіп шықты. Ол сыйлық беруді, яғни ақша беруді уақытша тоқтатты; шай ішуге қарсы күресімен ол Сэмюэл Джонсон мен Оливер Голдсмитпен дауласты. Оның соңғы күш-жігері балалардың мұржаларды тазалауына бағытталды. Ол сондай-ақ түрмедегілерді жеке-жеке ұстауды жақтады және британдық емес еврейлерді азаматтыққа қабылдауға қарсы болды.
Шайға қарсылық
Ханвей шай ішуге қатысты бекем қарсылас болды. 1756 жылы ол «Шай туралы эссе» атты еңбегін жазды, онда шайдың «денсаулыққа зиянды, өнеркәсіпке кедергі келтіріп, ұлтты кедейлендіретінін» айтты. Ханвейдің сөзіне қарағанда, шай ішуден ауыздан жаман иіс шығады, сыртқы келбеті нашарлайды және жүйке жүйесі әлсірейді. Ханвей Қытаймен шай саудасынан ұлттың экономикалық шығынға ұшырауына алаңдады. Ол Ұлыбританияның ұлттық байлығы елдің қорғанысына жұмсалмай, басқа елдерге беріліп жатыр деп ойлады, сондай-ақ шайды тым көп ішу британ халқын әлсіретеді деп санады. 1757 жылы шай ішетін Сэмюэл Джонсон «Әдеби журналға» Ханвейдің эссесіне анонимді сын мақала жазды. Бұл олардың арасында қызу дауға себеп болды. Бірақ журнал редакторы Джонсонның есімін жариялаған жоқ, бірақ ол рецензент қызметінен кетуі керек деп шешті.
Жарияланымдар
Ханвей жетпіс төрт баспа шығармасын, көбінесе памфлеттерді жазды. Әдеби тұрғыдан маңыздысы – Каспий теңізі арқылы британдық сауданың тарихи есебі, саяхаттар журналы және т.б. (Лондон, 1753). Ол сондай-ақ, Табылған балалар үйімен (Foundling Hospital) жұмысы үшін жиі еске алынады, әсіресе оның негізінің алғашқы салыстырмалы "тарихтарын" егжей-тегжейлі сипаттаған памфлеттері. Оның өмірі туралы көбірек ақпарат алу үшін Джон Пьюдің "Джонас Ханвей өміріндегі таңғажайып оқиғалар" (Лондон, 1787) еңбегін, сондай-ақ Gentleman's Magazine, ХХІІ том, 342 бет; LVI том, 2-бөлім, 812-814, 1090, 1143-1144 беттер; LXV том, 2-бөлім, 72-1722, 834-835 беттер; Notes and Queries, 1-ші серия, I, 436, II, 25; 3-ші серия, vii, 311; 4-ші серия, viii, 416 беттерін қараңыз.