Кіріспе

Гольфтегі есептеу жүйесі

Матч-плей – бұл гольфтегі есептеу жүйесі, онда ойыншы немесе команда қарсыластарын басып өткен әрбір лунка үшін бір ұпай алады. Бұл соққылардың жалпы саны бір немесе бірнеше 18 лункалық турда есептелетін соққылы ойыннан өзгеше. Матч-плейде ойын соңында ең көп ұпай жинаған ойыншы немесе команда жеңімпаз атанды. Көптеген кәсіби турнирлер соққылы ойын жүйесімен өткізілсе де, кейбір ерекшеліктері бар, мысалы, WGC Match Play және Volvo World Match Play Чемпионаты, сондай-ақ көптеген командалық жарыстар, мысалы, Ryder Cup және Presidents Cup – барлығы матч-плей форматында өтеді.

Нысандық жүйе

Штуктпен ойнаудан өзгеше, онда есептің бірлігі – гольфтің бір немесе бірнеше турында жасалған соққылардың жалпы саны, матчпен ойнауда есеп жеке ойындардың нәтижесі – жеңіс, тең түсу немесе жеңіліс арқылы анықталады. Әр ойында ең көп алған ұпай – бір ұпай. Гольфшылар әдеттегідей ойнайды, белгілі бір ойықтағы соққыларын санайды. Берілген ойықта ең төменгі ұпай алған гольфшы бір ұпайға ие болады. Егер гольфшылар тең түссе, онда ойын тең деп есептеледі (немесе бөліседі). Мысалы, 18 ойықтық матчта бірінші ойық 4 пар болса және А ойыншысы 3 (бёрди), ал В ойыншысы 4 (пар) соққы жасаса, А ойыншысы 1 ойынмен өзгеден басымдыққа ие болып, алда 17 ойын қалған болады. Сол матчта екінші ойықта, 5 парда, А ойыншысы 8 соққы жасаса, ал В ойыншысы 5 (пар) соққы жасаса, В ойыншысы ойықты жеңіп, матч теңеседі ("all square") және алда 16 ойын қалған болады. Үшінші ойықта, 3 парда, екі ойыншы да 3 соққы жасаса, матч 15 ойын қалғанда тең болады. Егер ойыншы қалған ойындар санынан артық ойындармен жеңіске шықса, матч аяқталады. Мысалы, егер 12 ойықтан кейін А ойыншысы 7 ойынмен басымдыққа ие болса және алда 6 ойын қалса, А ойыншысы матчты "7 және 6" есебімен жеңді деп есептеледі. Егер командада қалған ойындар санына тең басымдық болса, онда команда "dormie x" немесе жай ғана "dormie" деп аталады, яғни матчты жеңу үшін оларға тағы бір тең ойын жеткілікті (немесе қарсы команда матчты теңдету үшін қалған барлық ойындарды жеңіп алуы керек). Мысалы, егер А ойыншысы 2 ойынмен басымдыққа ие болса және алда 2 ойын қалса, ол dormie жағдайында; А ойыншысы үшін ең нашар нәтиже – теңдік, егер регламент жеңімпазды анықтау үшін қосымша ойындарды қарастырмаса. Соңғы ойында (әдетте 18 немесе 36) есеп тең болған жарыс іс-шарасында ойыншылар біреуі ойықты жеңгенше ойнайды (күрт өлім). Райдер Кубогы және басқа да ұқсас командалық жарыстарда матч осылай аяқталмайды, командалар әрқайсысы жарты ұпайға ие болады. Мұндай жарыстарда бірнеше күн бойы әртүрлі форматта ойналған ұпайлар жинақталады және жалпы есеп жеңімпаз команданы анықтайды.

Мүгедектерді пайдалану арқылы ұпай

Мач-плейде гандикаптарды пайдалану арқылы ұпай жинау, соққымен ойнау сияқты дәл сол тәсілмен жүзеге аспайды. 18 лункалық соққымен ойнауда, егер А ойыншысының гандикапы 10, ал В ойыншысының 19 болса, А ойыншысының ең қиын он лункасынан (турнирлік картадағы гандикап рейтингі бойынша) бір соққы шегеріледі. В ойыншысы үшін ең қиын лункадан екі соққы, ал қалған 17 лункадан бір соққы шегеріледі. Мач-плейде А ойыншысы "скретч" (нөлдік гандикап) ретінде ойнайды, ал В ойыншысы ең қиын тоғыз лункада бір соққыны шегереді. Яғни, 10 гандикапы нөлге, ал 19 гандикапы тоғызға айналады. Командалық мач-плейде барлық ойыншылардың гандикаптары ең төмен гандикаппен салыстырылады. Мысалы, А командасы А1 ойыншысынан (10 гандикап) және А2 ойыншысынан (15 гандикап) тұрады, ал В командасы В1 ойыншысынан (19 гандикап) және В2 ойыншысынан (30 гандикап) тұрады. Осы мысалда, А1 ойыншысы "скретч" (нөлдік гандикап) ретінде ойнайды, А2 ең қиын бес лункада бір соққы шегереді, В1 ең қиын тоғыз лункада бір соққы шегереді, ал В2 ең қиын екі лункада екі соққы шегереді және қалған 16 лункада бір соққы шегереді. Кейбір жарыстарда ойыншылар арасындағы гандикап айырмашылығы шектелуі мүмкін. Бұл USGA талап етпейді, бірақ жергілікті клубтар мен турнирлер қолдануы мүмкін. Жоғарыдағы командалық ойын мысалын қарастыратын болсақ, егер жергілікті ереже кез келген ойыншының гандикапы өз серігінен 8 соққыдан аспаса, В2 ойыншысының гандикапы осы жарыс үшін 27-ге түзетіледі (В1 ойыншысының 19 гандикапы + 8 = 27).

Матч ойналатын турнирлер

Қазіргі уақытта матч-плейді қолданатын кәсіби турнирлердің саны аз. Оларға екі жыл сайын өткізілетін, АҚШ және Еуропа командаларының қатысатын Райдер Кубогы; АҚШ және Еуропа емес халықаралық командалар үшін екі жыл сайын өткізілетін Президенттер Кубогы; WGC Match Play; сондай-ақ, қазір Еуропалық турдың бір бөлігі болып табылатын шақырулы Volvo World Match Play Чемпионаты жатады. PGA Чемпионаты, маңызды турнирлердің бірі, алғашқы 39 маусымында (1916–1957) матч-плей форматында өткізілді, бірақ 1958 жылы соққылар бойынша есептеуге көшті. 2005 жылы HSBC әйелдер арасындағы әлем чемпионаты өткізілгенге дейін әйелдер гольфінде Accenture Чемпионатына балама болатын турнир болған жоқ. 2007 жылы тоқтатылғаннан кейін, LPGA 2010 жылдан 2012 жылға дейін Sybase Match Play Чемпионатын өткізгенге дейін матч-плей турнирінен құралған жоқ. Әйелдер гольфінде АҚШ-та туған және Еуропада туған ойыншылардан құралған екі команданың қатысуымен екі жыл сайын өткізілетін Солхейм Кубогы да бар. 2014 жылы жаңа әйелдер матч-плей турнирі – Халықаралық жүлде басталып, оған сегіз елдің командалары қатысады. 2005 жылдан 2008 жылға дейін әйелдер гольфінде Lexus Кубогы өткізілді, онда халықаралық команда Азия командасымен күш сынасты. USGA чемпионаттары – Аматор, Жастар Аматоры, Орта Аматор, Ересектер Аматоры және командалық (төрт доппен) турнирлер, ерлер мен әйелдер үшін екі раунд соққылар бойынша есептеліп, қатысушылардың санын 64 (жекелей) немесе 32 (командалық) дейін қысқартады, содан кейін бірлікпен шығарылатын матч-плей турниріне өтеді. Барлық матчтар 18 лункадан тұрады, жекелей жарыстардағы финалдық матчтан басқа, ол 36 лункадан тұрады. Еуропалық тур және PGA Tour Australasia 2017 жылы матч-плей форматын қабылдаған Перт (Австралия) турнирін бірлесіп ұйымдастырады. Турнир үш раунд соққылар бойынша есептеліп, екінші раунд соңында 65 қатысушы, ал үшінші раунд соңында 24 қатысушы іріктеледі, содан кейін соңғы күні бірлікпен шығарылатын матч-плей турнирі өтеді. Ең үздік сегіз қатысушы алғашқы раундтан босатылады. Барлық матчтар алты лункадан тұрады, тең түскен жағдайда екі рет тай-брейк лункасы ойнатылады. Бірінші лунка стандартты пар-3 болады, ал екінші ретте флагке ең жақын болған ойыншы раундты аяқтайды. Еуропалық турда сондай-ақ GolfSixes турнирі бар, онда 16 жұп ойыншы елдері бойынша бөлініп, төрт топқа бөлінеді. Әр топ Перттегі матчтарға ұқсас форматта үш матч ойнайды, ал нәтижелері екінші күнгі матчтарды анықтайды. Әр топ ең көп 36 лунка ойнайды (алты матч).

Стратегия

Гольфшілер матч-плей кезінде сәл өзгеше стратегия қолдана алады, себебі есептеу жүйесі басқаша. Ойынның ағымы және бір лункада ойналған әрбір соққының нәтижесі ескеріледі. Жалпы алғанда, матч-плей, әсіресе кәсіби деңгейде, ойыншыларды белсендірек ойынға итермелейді, себебі пар көбінесе лунканы жеңіп алу үшін жеткіліксіз болады. Лункадағы өте нашар нәтиже, қарсыласы орташа есеппен ойнаған кезде орташа есептен аздап төмен нәтижеден нашаррақ болмайтындықтан, көбінесе агрессивті тактикамен байланысты жоғары тәуекелді қабылдауға болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда ойыншылар матчте ерекше сақтық танытады. Мысалы, егер қарсыласы нашар тиіс соққы жасаса немесе белгілі бір лункада нашар бастағандықтан өтеуге тырысса, ойыншы орташа нәтижемен жеңіске жету мүмкіндігі бар деп есептеп, консервативті ойынды таңдауы мүмкін.

Матч-плейдің баламалы түрлері

Үш немесе одан көп ойыншының жеке-жеке бәсекелесуіне мүмкіндік беретін матч-плей түрлеріне "ирландтық матч-плей", "рован матч-плей" және "скинс" жатады. Тағы бір түрі – "медальдік матч-плей", ол жеке-жеке матч-плей стилін медальдік немесе соққылы ойын нәтижелерімен үйлестіреді. Екі ойыншы немесе ойыншылар командасы арасындағы әр матч жеке тесіктер бойынша емес, 18 тесік бойынша медальдік есеп бойынша шешіледі. Бұл форматтың артықшылығы – топтық немесе пул ойындарындағы тең нәтижелерді жалпы медальдік есеп бойынша анықтауға болады. Бұл формат Пикадилли медалі, Лиггет & Майерс ашық матч-плей чемпионаты, 1986 жылғы Сейко Тусон матч-плей чемпионаты, Дунхилл кубогы, Әлемдік гольф финалында қолданылды, және 2018 жылдан бастап, бірақ тоғыз тесік бойынша медальдік есеппен, Бельгиялық нокаут турнирінде де қолданылады.