Кіріспе

Дагбани (немесе Дагбане), сондай-ақ Дагбанли немесе Дагбанле деп те аталады, Гананың солтүстігінде және Солтүстік Тогода таралған гур тілі. Оның туған тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 1,170,000-ға жуық. Тогода Дагбани тілі Ганамен шекаралас Саванна аймағында қолданылады.

Диалектілері

Дағбани тілінің негізгі диалектілік айырмашылығы шығыс Дағбани (Наяхали) мен батыс Дағбани (Томосили) арасында байқалады. Шығыс Дағбанидің орталығы – дәстүрлі бас қала Йенди (Ная), ал батыс Дағбани Солтүстік аймақтың әкімшілік орталығы Тамаледе орналасқан. Алайда, екі диалект те бір-бірін түсінеді және айырмашылықтары көбінесе кейбір сөздердің түбір дауыстыларының, сондай-ақ жергілікті флораны атауға қатысты есімдердің формалары мен айтылуында кездеседі. Тіл атауы ретінде жоғарыда келтірілген Дағбани және Дағбанли сөздері тиісінше шығыс және батыс диалектілеріне тән. Бірақ Дағбани орфография комитеті «Жазба жүйесінде <Дағбани> тілді, ал <Дағбанли> өмір мен мәдениетті білдіреді» деп шешім қабылдады. Күнделікті сөйлеу тілінде әр диалект өзінің атауын екі мақсатта да қолданады.

Грамматика

Дағбани агглютинативті тіл, бірақ кейбір жұрнақтар бірігіп келеді. Дағбани тіліндегі сөйлем құрамы әдетте бастауыш-жалғау-толықтырма ретінде болады.

Сөздік

Рудольф Фиштің еңбектері тілдің тарихи кезеңіне қатысты мәліметтер береді, олар неміс Тоголанд колониясында миссионерлік қызметін атқарған кезде, он тоғызыншы ғасырдың соңғы ширегінде жиналған деректерді, әсіресе лексикалық тізімді қамтиды, сонымен қатар грамматикалық ақпарат пен мысал мәтіндер де бар. 1934 жылы колониялық үкіметтің оңтүстік Ганалық шенеунігі Э. Фостер Тамаклоу қазіргі заманғы сөздікті жариялады, ал британдық шенеунік Харольд Блэр оны қайта қарап шығарды. Әртүрлі редакторлар сөздік тізіміне қосымшалар енгізді және 2003 жылы Дагомба ғалымы Ибрагим Махама толыққанды басылым шығарды. Тіл білімі маманы Салифу Нантогма Алхасанның сөзіне сүйенсек, дағбани тілінде "еркектерге қарағанда әйелдерді кемсітетін" гендерлік екі стандартқа қатысты дәлелдер бар. Ал деректерді Джон Миллер Чернофф пен Роджер Бленч (оның нұсқасы интернетте қолжетімді) электрондық түрде жинақтап, Тони Наден оларды дерекқорға айналдырды. Осы дерекқор негізінде толыққанды сөздік жасалып жатыр, оны онлайн көруге болады.

Өтірік сөздер

Дағбани тіліндегі жеке есімдердің әрбір тобы тұлға, сан және тіршілік белгісі бойынша ажыратылады. Жалғастық және көптік арасындағы айырмашылықтан өзге, үшінші тұлғада тіршілікке ие/ие емес ([+/ тіршілік]) деген қосымша ажырату бар. Бұдан бөлек, Дағбани тілінде басымды және басымсыз есімдерді ажыратады, сондай-ақ жыныс категориясы жоқ. Грамматикалық жағдайлар бойынша морфологиялық айырмашылықтар болмаса да, есімдер етіс алдында немесе етіс артында қолданылуына қарай әртүрлі түрінде кездеседі.

Белгісіз сын есімдер

Дағбани тілінде белгісіз есімдіктерде тек жекеше және көпше жақ ғана емес, сонымен қатар [+/ тірі] белгісі де ажыратылады. Сондықтан, белгісіз есімдіктердің екі жұбы болады. Белгісіз есімдіктер негізінен сын есімдер сияқты қолданылады, себебі олардың морфологиялық түрі есімдер мен сын есімдерге ұқсас.

Сұрақтар

Дагбани тілінде сұрақ сөзі бастапқы орнында немесе басқа жерде кездесуі мүмкін.