Кіріспе
Джеймс Мерриллдің өлеңі "Тержімеде жоғалған" – Джеймс Мерриллдің (1926–1995) ең көп зерттелген және танымал қысқа шығармаларының бірі. Ол алғаш рет 1974 жылғы 8 сәуірде "The New Yorker" журналында жарияланды және 1976 жылы "Құдайлық комедиялар" кітабында басылды. "Тержімеде жоғалған" – Мерриллдің антологияларда ең көп кездесетін өлеңі.
"Lost in Translation" is a narrative poem by James Merrill (1926–1995), one of the most studied and celebrated of his shorter works. It was originally published in The New Yorker magazine on April 8, 1974, and published in book form in 1976 in Divine Comedies. "Lost in Translation" is Merrill's most anthologized poem.
Өмірбаян
Меррилл өмірінде негізінен таңдалған достар, жанкүйерлер мен сыншылар тобына арнап жазды және "Тержімеде жоғалған" оқырмандарынан оның өмірбаянын біраз білетінін күтті. Нью-Йорк қаласында дүниеге келген Меррилл әлемдегі ең ірі брокерлік фирманың негізін қалаушының ұлы болды. Ол экономикалық және мәдени жағынан ерекше тәрбие алды, бірақ оның зиялы қабілеті мен ерекше қаржылық мүмкіндіктері бала кезінде оны көбінесе жалғыз сезіндірді. Меррилл Чарльз Э. Меррилл мен Хелен Инграмның жалғыз ұлы болды. (Мерриллдің әкесінен болған екі үлкен әпкесі болған.) Әкесі жұмысымен, анасы қоғамдық міндеттерімен шұғыл болғандықтан, Меррилл үй шаруашылығы қызметкерлерімен жақын қарым-қатынас орнатты. "Тержімеде жоғалған" поэмасында француз және неміс тілдерін үйреткен әйелмен болған терең балалық байланысы суреттелген. 1939 жылы, Меррилл он үш жасқа толғанда, оның ата-анасы ажырасты, бұл оқиға "Нью-Йорк Таймс" газетінің бірінші бетінде жарияланды. "Тержімеде жоғалған" тек баланың пазл жинағаны туралы ғана емес, сонымен қатар түрлі повестік деңгейлердегі жұмбақтарды шешуге оқырманның қызығушылығын оятуға арналған интерпретациялық пазл болып табылады. Поэма Мерриллдің досы, көрнекті ақын, сыншы және аудармашы Ричард Ховардқа арналған. Ол 215 жолдан және қосымша төрт жолды эпиграфтан тұрады. Поэма көбінесе ұйқассыз пентаметрмен жазылған, бірақ Рубайяттың төрт тармақты өлең үлгісіндегі бөлімдері де бар. "Тержімеде жоғалған" автобиографиялық повесть немесе повесть түріндегі өлең ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ оны енгізілген повестьтер жинағы ретінде түсіну оңайырақ.
Қысқаша мазмұны
Ең қарапайым баяндау деңгейінде "Тержімеде жоғалған" жас ұл (Меррилл) ағаштан жасалған жиналмалы суреттің келуін асыға күтіп, оны үйірмешісімен бірге жинап, кейін бөлшектеп, суретті жалға беру компаниясына жіберді, ал суреттен бір бөлігін қалтасында сақтап қалды. Омар Хайямның "Рубайят" төрттіктерiнен шабыттанған Меррилл, суреттің бейнесін 19 ғасырдағы шығыстанушы суреттерiндегiдей қиялданған гарем ретiнде сипаттайды, белгiлi Жан Леон Жеромның ізбасары саналған суретшiнiң туындысы ретiнде. Сурет бөлшектері жинала бастағанда, ол көріне бастайды. Сурет дайынға жақын келгенде, бұрын жоғалып кеткен бөлiгi ұлдың аяқтарының астында, үстел астынан табылады. Жоғалған бөлiк – ұлдың аяқтарының суреті. Оны орнына қойғанда, суреттегi шағын ұлдың портреті толыққанды болады. "Тержімеде жоғалған" шығармасында баяндаушының сурет құрастыруға көмектескен серігі – оның француз үйірмешісі, оны ол жиі мадмуазель деп атайды. Анасының рөлін де, мұғалімі де, күтуші де, қызметші де атқаратын ол, Меррилл оны "семіз, қарапайым, сары шашты, діншіл" деп сипаттайды. Шығарманың бір жерінде мадмуазель француз және неміс тілдерінде бірдей сөз тіркесін айтады. Марионеткалармен ойнаудан және жиналмалы суреттермен айналысудан басқа, мадмуазель жас Джеймс Мерриллге тiлдер үйретiп, оны кейінірек өмiрiнде көрнекті және көркем лирикалық ақынға айналдыруға мүмкүндiк бередi. Үйдегi заттар мен iс-әрекеттерге бiрнеше тiлде атау беру арқылы мадмуазель жас Джеймс Мерриллге тiлдің екі жақтылығын түсiнуге көмектеседi, яғни заттар мен iс-әрекеттер әртүрлi тiлдерде әртүрлi атаулар мен мағыналарға ие болуы мүмкiн. Баланың көзқарасы бойынша, "сурет" ойын үстелiнде болып жатқан оқиғалардан әлдеқайда артық. Меррилл өзінің болуының құпиясын ашады, әлемнің, заттардың, адамдардың өмiрде не істейтінінің құпиясын ашады. Жас Меррилл өз анасының жиі болмауына байланысты мадмуазельмен қарым-қатынасын анықтағанда айтылмаған құпия ашылады. Мадмуазель "өз орнын" бiледi, деп жазады ол, өзінің әлеуметтік жағдайының артықшылықтарын, сондай-ақ (болжамдап айтуға болады) мадмуазельдің аналық рөлінің шектерін бiрiншi рет түсiнгенiн көрсетеді. Ал басқа құпиялар өмiр бойы шешiлмейдi. Бiр сәтте баяндаушының дауысы ересек адамның дауысына ауысады. Мадмуазель өзінің шынайы тегін баладан (және оның отбасынан) 1939 жылға дейінгі саяси шиеленiстер мен Екiншi дүниежүзiлiк соғыстың басталуына байланысты жасырғанын бiлемiз. Мадмуазель өзінің француз екенін айтып, неміс немесе Эльзас туысын жасырды. Ол бiрiншi дүниежүзiлiк соғыста (1914-1918 жж.) Верден шайқасында қаза тапқан сарбазға үйленгеннен кейін француз тегін алған. Мадмуазель өзінің неміс екенін ешкімге білдірмей, жұмысынан айырылып, жұмыс берушілерiнiң сенiмiнен айырылып қалудан қорқатын. Осыдан Мерриллдің өзінің француз тілінде, үйірмешісінен еліктеп үйренгенi, әрқашан немқұрайлы неміс акцентімен сөйлегенi түсiндiрiледi. Шығармада ересек Мерриллге қатысты бірнеше қосымша оқиғалар бар. Бiрнеше жыл өткен соң, экстрасенс мөрленген қораптың ішіндегі заттың жалғыз ағаштан жасалған жиналмалы суреттен тұратынын анықтайды. Мадмуазельдің жасырын тарихы, оның ұлғайып қалған жүрегі, БҰҰ аудармашысымен болған кездейсоқ әңгімеден кейін ашылады, ол оған үйірмешінің шынайы тегі туралы айтады. Афинада Валеридің французша "Пальма" поэмасының Рильке жасаған неміс тіліне аудармасын іздеу. "Пальма", шөлдегі құрма пальмасының баяу өсуін бейнелейтін және мінез-құлықтың асыл тұлғасының символы ретінде, "Тержімеде жоғалған" шығармасында жиі еске алынады.