Кіріспе

1941–45 жылдарғы норвегиялық арнайы операциялар бөлімі

Арнайы операция

«Шетланд автобусы» (норвегиялық бокмол: Shetlandsbussene, анықталған көпше түр) – 1941 жылдан бастап нацистік Германияның 1945 жылғы 8 мамырда капитуляциясына дейін Шотландиядағы материктік Шетланд аралдары мен Германия басып алған Норвегия арасында тұрақты байланыс жасаған құпия арнайы операциялар тобының лақап аты. 1942 жылдың ортасынан бастап топтың ресми атауы Норвегия әскери-теңіз күштерінің тәуелсіз бөлімі (НӘТБ) болды. 1943 жылдың қазанында ол Норвегия Корольдік әскери-теңіз күштерінің ресми құрамына еніп, Корольдік Норвегия әскери-теңіз арнайы бөлімі (РНӘТБ) деп аталды. Бастапқыда бұл бөлім көптеген шағын балық аулау қайықтарымен жұмыс істеді, кейіннен үш жылдам және жақсы қаруланған су асты қайықтарды ұстаушы – HNoMS Vigra, HNoMS Hessa және HNoMS Hitra қосылды. Сапарлар көбінесе қыс мезгілінде қараңғы түнгі уақытта жасалатын. Бұл экипаждар мен жолаушылардың Солтүстік теңіздің өте қиын жағдайларын, жарықсыз және неміс авиациясы немесе патрульдік қайықтарынан анықталу қаупімен күресуге тура келді. Норвегия жағалауында миссияны орындау кезінде тұтқындалу мүмкіндігі де болды. Бастапқыда жасырудың ең жақсы қорғаныс екені шешілді, сондықтан қайықтар жұмыс істейтін балық аулау қайықтары ретінде, ал экипаждар балықшылар ретінде жасырылды. Балық аулау қайықтары палубада орналасқан май шелектеріне жасырылған жеңіл пулеметтермен қаруланды. Операция неміс күштерінен үнемі қауіп-қатерде болды, және бірнеше миссиялар сәтсіз аяқталды, олардың ішінде 1942 жылғы көктемдегі Телаваг трагедиясы ең ауыр мысал болды. Бастапқы операциялар кезінде бірнеше балық аулау қайықтары жоғалды, бірақ үш су асты қайықтарды ұстаушыны алғаннан кейін қайтадан жоғалтулар болған жоқ.

Норвегиялық келу

Германия 1940 жылғы 9 сәуірде Норвегияға шабуыл жасаған «Везерюбунг» операциясын бастағанда, норвегиялықтарға көмек көрсету үшін француз және британ әскерлері мен кемелері жіберілді. Бірнеше жағалау қалалары немістер тарапынан бомбаланып, қиратылды, ал сәуір және мамыр айларында британдық кемелер Норвегияның орталық бөлігінен шегінуге мәжбүр болды. 29 сәуірде Хакон VII патшасы, Олав ханзадасы, Норвегия үкіметінің мүшелері және Норвегия Ұлттық банкінің алтынының көп бөлігімен бірге қираған Молде қаласын тастап кетті. Солтүстік Норвегиядағы шайқас тағы бір айға созылды. Норвегия басылып алынғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, балық аулау кемелері мен басқа да қайықтардан құралған «армаданың» алғашқы қайықтары Шетландқа келе бастады. Кейбір қайықтар босқындарды алып Солтүстік теңіз арқылы бірнеше рет сапар жасады. Көптеген қайықтар Берген аймағынан келген тік мұрынды және ұзын корпусты «Хардангер каттерлері» болды, ал басқалары Алесунд аймағынан келген дөңгелек пішіндес «Морре каттерлері» болды. «Морре каттері» Солтүстік теңіздің ауыр жағдайларына ең мықты және жақсы бейімделгені анықталды. Қайықтардың түрлері мен пішіндері әртүрлі болды, бірақ «Шетланд автобусы» ретінде пайдаланылған көптеген қайықтар ұзын, екі мачталы және 30-70 атты бір цилиндрлі жартылай дизельдік қозғалтқышпен жабдықталған, ол ерекше «тонк-тонк» дыбысын шығарды.

Құрылу

1940 жылдың соңында, Құпия барлау қызметі (SIS) және Арнайы операциялар атқарушы (SOE) Норвегия әскери-теңіз тәуелсіз бөлімі (Норвегияның тәуелсіз компаниясы No.1 немесе Kompani Linge емес) Lerwick қаласында (Lerrick деп айтылады) база құрды; SIS кейіннен Питерхедке көшті. Олар Норвегиядан келген кемелердің капитандарынан агенттерді жеткізу үшін қайта оралып, басқаларын Шетландқа әкелуді сұрады. Бұл 1940-1941 жылдардың қысы бойына созылды. 1941 жылдың басында SIS және SOE-ге көмек көрсету үшін адамдар мен қайықтар тобын құру туралы шешім қабылданды. Топтың басты мақсаты – агенттерді Норвегияға апарып, қайтарып әкелу, сондай-ақ оларды қару-жарақ, радио және басқа да жабдықтармен қамтамасыз ету болды. Олар немістердің ұстауынан қорқатын норвегиялықтарды да эвакуациялайтын. Кейде топтың жұмысына Tirpitz неміс линкорына жасалған сәтсіз шабуыл, «Аркура» операциясы, Måløy шабуылдары және Лофотен аралдарындағы «Клеймор» операциясы сияқты арнайы операциялар да кіретін. Топты ұйымдастыруға британ армия офицері, майор Лесли Митчелл және оның көмекшісі, лейтенант Дэвид Ховарт тағайындалды. Шетландқа келгеннен кейін олар Вейсдейлдегі Флемингтон үйін (кейін «Кергорд» деп аталды) штаб-пәтер ретінде иеленді және Лервиктің солтүстігіндегі Лунна Несс орналасқан жерін, қайықтарды басқаруға қолайлы орын деп тапты. Бұрын қайықтар Cat Firth шығанағына тоқтаған. Лунна Несс қорғалған портымен және айналасында болып жатқан жағдайға тым қызығушылық танытпаған аз халықпен ерекшеленді, ал Лунна үйі қайық экипаждарының тұруына пайдаланылды. Митчелл Флемингтонда болса, Ховарт штаб-пәтерін Лунна үйінде құрды. Олардың барлық құрамына үш британ сержанты – Алмонд, Шервуд және Олсен; стенограф Норман Эдвардс; Луннадағы норвегиялық аспаз Харальд Альберцен және Флемингтондағы екі қызметші кірді. Бірінші қыс Флемингтон үйі саботажшыларды оқытуға, агенттерді орналастыруға және норвегиялық босқындарды қабылдауға пайдаланылды. Кейіннен босқындар Лервик қаласындағы Джеймс Сазерлендтың сельдь зауытындағы арнайы лагерьде орналастырылды, оны Джеймс Ади және оның норвегиялық әйелі басқарды.

Мекемелер

Қайықтарды жөндеуге арналған сырғанақ пен басқа да жөндеу құралдарының болмауы салдарынан, бастапқыда қайықтар Лервиктегі Малакоффтың үйінде жөнделді. Кейін қайықтар мен экипаждар Скаловейге көшірілді, онда Уильям Мур & Сон компаниясының механикалық шеберханасы болды және «Принц Олавтың сырғанағы» салынды. Харальд Ангельтьвейт пен Йохан Халдорсен бас механиктер болды, ал Северин Роалд ағаш ұсталарының басшысы тағайындалды. Барлық кеме жөндеу жұмыстары сол жерде жүргізілді, бірақ «Лунна Во» әлі де арнайы операцияларды дайындау үшін қолданылып тұрды. Динапор үйі Скаловейдегі базаның штаб-пәтері болды, ал Флемингтон үйі Норвегияға аттануды күтіп тұрған агенттер мен оралғаннан кейін есеп беру үшін пайдаланылды. Nicolson & Co. компаниясына тиесілі бұрынғы желі тоқу шеберханасы қайық экипаждарының тұруына айналдырылып, «Норвегия үйі» деп аталды. Северин Роалдтың әйелі Инга Роалд үй шаруасын жүргізді. Флемингтон үйіне бас қолбасшы, Шотландия қолбасшылығы және Оркни мен Шетланд әміршісінің адмиралы сияқты жоғары шенді офицерлер де келіп тұрды. Ең көрнекті қонақ – Норвегияның тәж мұрагері ханзада Олав, ол 1942 жылдың қазан айында келді. Митчелл 1942 жылдың желтоқсанында Скаловейдегі базадан кетіп, «Роджерс» деп танылған капитан Артур Уильям Склатер операцияларға жетекші болды; оның норвегияда туған әйелі Элис экипаждардың әл-ауқатын қадағалаушы болып жұмыс істеді.

Операциялар

Бастапқыда әртүрлі көлемдегі он төрт балық аулау қайығы болды. Аугуст Нэрёй басқаратын алғашқы «Шетланд автобусы» кемесі «Аксель» 1941 жылғы 30 тамызда Лунна-Несстің батыс жағындағы Хамна-Воеден Бергенге жөнелді. Бұл алғашқы турдың басқа экипажында Миндор Берге, Ивар Брекке, Андреас Герцен және Бард Гротел болды. Бастапқыда балық аулау қайықтары қолданылды, бірақ кейбір шығындардан кейін жылдам кемелер қажет деп шешілді. 1943 жылғы 26 қазанда АҚШ Әскери-теңіз күштері ресми түрде «Хитра», «Вигра» және «Хесса» су асты кемелерін қуғыштарын «Шетланд автобусы» операциясына тапсырды. Бұл кемелердің ұзындығы 34 метр (110 фут) болып, екі 1200 атты күшті дизельді қозғалтқыштарымен жабдықталған, ең жоғары жылдамдығы көрсетілмеген, ал қалыпты круиздік жылдамдығы көрсетілмеген. Су асты кемелерін қуғыштары келген кезде топ Норвегия Корольдік Әскери-теңіз күштерінің ресми бөлігіне айналды және Корольдік Норвегия Әскери-теңіз арнайы бөлімі (RNNSU) деп аталды. KNM Hitra командасын Ингвальд Эйдсхайм басқарды. «Виграны» Лейф Ларсен басқарды. «Хессаға» Петтер Сален басшылық етті. Олар Норвегияға 100-ден астам рейс жасады, адам немесе кеме жоғалған жоқ. 1945 жылғы 9 мамырда Ларсен басқаратын «Вигра» және Эйдсхайм басқаратын «Хитра» Берген қаласының жанындағы Лингой портына кірді, ол енді бос Норвегия болды. Топ балық аулау қайықтарымен және су асты кемелерін қуғыштарымен Норвегияға 198 сапар жасады, ал Лейф Ларсен олардың 52-сін аяқтады. «Шетланд автобусы» Норвегияға 192 агентті, қару-жарақ пен жабдықтарды тасымалдады, сондай-ақ 73 агентті және 373 босқынды эвакуациялады. Топтың 44 мүшесі қаза тапты.

Атақты мүшелер

Шетланд автобусының экипажы (Шетландсгенген) жағалау адамы болған, жергілікті жерді жақсы білетін балықшылар мен теңізшілерден құралды. Көбісі Норвегияның оккупацияланғаннан кейін келді, бірі өз кемесімен, екіншілері иесінің келісімімен "ұрланған" кемелермен келді. Олардың көпшілігі жас жігіттер, көбінесе жиырма жастағы, тіпті одан да жас болғандар да бар еді. Олардың көптегені 1940 жылғы көктем мен жазда бірнеше рет сапар жасап, Норвегиялық науқаннан кейін Норвегияда қалған британдық әскерлерді және Норвегияда тұратын басқа британдық азаматтарды эвакуациялады.

Кэр Иверсен

Кёре Эмиль Иверсен (10 қазан 1918 – 22 тамыз 2001) Норвегияның Флатангер қаласында дүниеге келген. Ол теңіз пилотының ұлы еді және әкесімен бірге пилоттық қайыққа шығар. Германия Норвегияға шабуыл жасағанда ол балықшы болып жұмыс істеген, жақын арада жер асты әскеріне қосылды. Оның қызметі немістерге белгілі болды және ол елден кетуге мәжбүр болды. 1941 жылдың тамызында ол тағы үш адаммен бірге әкесінің 42 футтық Villa II қайығымен Шетландқа қашып өтті. Шетландтан ол Англияға жіберілді, онда "Компани Линге" құрамына қатысып, оқудан өтті. Ол Ларсеннің "Артур" кемесінің экипажына алынғандардың бірі болды және Ларсенмен бірнеше рейс жасады. Ол M/B Siglaos, M/B Feie, M/B Harald және M/B Heland кемелерінде экипаж мүшесі болды. 1943 жылдың желтоқсанында ол Петтер Саленнің басқаруымен суасты қайықтарды қууға арналған "Хесса" кемесіне инженер ретінде қосылды. "Хесса" жөндеуде болғанда Иверсен "Вигра" кемесінде инженер болып қызмет етті және Норвегия теңіз күштерінің МТБ-сында бір рейс жасады. "Хесса" қайта жөнделген соң ол экипажға қайта қосылды және соғыс аяқталғанға дейін сонда қалды. Кёре Иверсен Солтүстік теңіз арқылы 57 рейс жасады, олардың көп бөлігі инженерлік қызметте болды. 1944 жылдың 6 желтоқсанында ол Кристин "Сисси" Слейтерге үйленді. Соғыстан кейін олар Скалоуэйде тұрып, үш қызды тәрбиеледі. 1996 жылы Shetland Times Ltd. Иверсеннің "Мен – Шетланд автобусының адамы" атты естеліктерін жариялады, ол 2004 жылы жаңа кіріспемен және "Шетланд автобусы адамы" деген атаумен қайта басылды.

Ескерткіштер

Шетланд автобусының қатарынан алғашқы болып өмірін жоғалтқан Нильс Нессе, 23 жаста, Бергеннің оңтүстігіндегі Бёмло аралындағы Бременнен шыққан. Ол 1941 жылдың 28 қазанында Норвегиядан Шетландқа бағыт алған «Сиглаос» кемесіне неміс әуе шабуылы жасағанда қаза тапты. Нессе Лунна Кирк шіркеуінің зиратына шотландтық дәстүр бойынша жерленді, себебі жерлеу рәсімін өткізуге норвегиялық дін қызметкері болған жоқ. Оның денесі 1948 жылы Норвегиядағы үйіне қайтарылды және Луннадағы қабірі айқыш белгісімен көрсетілген. Нессе Лунна Киркке жерленген екінші норвегиялық болды. Алғашқысы 1940 жылдың 5 ақпанында жерленген белгісіз теңізші. Ол, мүмкін, 1940 жылдың 2 ақпанында Бергеннен шыққан және неміс суасты қайығымен торпедаланып батырылған «Хоп» жүк кемесінің экипажынан болған. Үшінші адам 1942 жылдың 9 маусымында жерленді. Оны Луннадан жергілікті шаруа Джон Джонсон теңізде ағысып жатқан күйінде тапты. «Шетланд-Норвегиялық достық қоғамы» осы екі белгісіз адамның құрметіне шіркеу қабырғасына ескерткіш тақта орнатты. Британдық теңіз офицері, тарихшы және жазушы Дэвид Ховарт (1912 жылдың 28 шілдесі – 1991 жылдың 2 шілдесі) оның күлін Лунна Вое суларына шашуды өтінді. Лунна Кирк шіркеуінің қабырғасына ескерткіш тақта орнатылған. «Шетланд автобусы» ескерткіші Скаловейде орналасқан, ал жергілікті мұражайда «Шетланд автобусы» қызметіне қатысты тұрақты көрме ұйымдастырылған. 2018 жылы норвегиялық қонақтар «Хитрия», «Вигра» және «Гесса» жаңа кемелері енгізілгенінің нәтижесінде операциялар қауіпсіздігі жақсарғанның 75 жылдығына арналған еске алу шарасына қатысты.

Танымал мәдениетте

Шетланд автобусын бейнелейтін фильмдердің қатарында Лейф Ларсен өзін-өзі сомдаған "Шетландсгенген" (1954; АҚШ-та "Өлімге қауіпті миссия" деп шығарылды) бар. Шетланд автобусы Энн Кливстің "Қызыл сүйектер" құпия романының сюжеттік желісінде және Кливстің "Шетланд" романдары негізінде түсірілген BBC телесериалының "Қызыл сүйектер" атты 1-ші және 2-ші эпизодтарында орын алады.

Басқа дереккөздер

Ирвин, Джеймс В. (1991). Беру жылдары: Шетланд және Шетландтықтар, 1939–1945 (Шетланд баспасы)
Иверсен, Кааре (2000). Шетланд автобусы (Pentland Press Ltd)
Сэлен, Фритхоф (1973). Батылдар ғана: "Шетландтар" Ларсеннің тарихы (HarperCollins)
Смит, Вилли (2003). Виллидің соғысы және басқа әңгімелер (Shetland Times Ltd.)
Сёрвааг, Трюгве (2002). Шетланд автобусы: 60 жыл өткен соң жүздер мен орындар (Shetland Times Ltd)