Кіріспе

Тіл өлімі – тілдің соңғы ана тілдісінің жоғалған кезде болатын процесс. Лингвистикада, тілдің жойылуы – тілді ешкім білмейтін жағдай, оның ішінде екінші тілді білушілер де оны жойылған тіл ретінде таниды. Туысқан ұғым – тіл өлтіру, яғни тілдің табиғи немесе саяси себептерден өлуі, және сирек кездесетін глоттофагия – кіші тілдің үлкен тілге сіңіп кетуі немесе ығыстырылуы. Тіл өлімі – сөйлеу қауымдастығының тілдік біліктілігі деңгейінің төмендеуі, нәтижесінде тілде ана тілінде сөйлейтін адамдардың қалмауы. Тілдің жойылуы кез келген тіл формасына, соның ішінде диалекттерге де әсер ете алады. Тіл өлімін тілдің жоғалуымен шатастырмау керек, себебі тілдің жоғалуы – жеке адамның ана тіліндегі біліктілігін жоғалтуын сипаттайды. Қазіргі заманда (шамамен 1500 жылдан бастап – қазіргі уақытқа дейін, отаршылдық дәуірінен кейін) тіл өлімі көбінесе мәдени ассимиляция процесінен туындайды, бұл тіл ауысуына және ана тілден шет тілге, әсіресе Еуропа елдерінің тілдеріне, бірте-бірте бас тартуға әкеледі. 2000 жылдардың басында әлемде шамамен 7000 ана тілінде сөйленетін тіл болды. Олардың көпшілігі жойылу қаупі бар кіші тілдер; 2004 жылы жарияланған бір есеп бойынша, қазіргі уақытта қолданылып жүрген тілдердің 90% -ы 2050 жылға қарай жойылып кетеді деп болжануда. Ethnologue 2001 жылы 7358 тірі тілді тіркеген, бірақ 2015 жылдың 20 мамырында 7102 тірі тілді, ал 2016 жылдың 23 ақпанында 7097 тірі тілді тіркеген.

Жергілікті қоғамдастықтарға әсері

Түпкілікті қоғамдарда тілдің жоғалуы жеке адамдар мен қоғамның өзіне де салдарларын тигізеді. Олардың денсаулығының (физикалық және психикалық) және дәстүрлі тілдің жоғалуының арасында байланыс бар екені анықталды. Тіл – олардың өзіндік ерекшелігінің маңызды бөлігі болғандықтан, олардың әл-ауқатымен тығыз байланысты. Канададағы абориген жастарының өзін-өзі өлтіру көрсеткіштері бойынша жасалған бір зерттеуде, дәстүрлі тілде көпшілік сөйлейтін түпкілікті қоғамдарда өзін-өзі өлтіру көрсеткіштері төмен екені, ал мүшелерінің жартысынан азы ата-баба тілінде қарым-қатынас жасайтын топтарда бұл көрсеткіш алты есе жоғары екені анықталды. Сонымен қатар, Канаданың Альберта штатындағы аборигендер арасында жүргізілген тағы бір зерттеуде, олардың дәстүрлі тіл білімі мен қант диабетінің таралуы арасындағы байланыс анықталды. Олардың дәстүрлі тілді білу деңгейі жоғары болған сайын, олардың қоғамдарында қант диабетінің таралу деңгейі де төмендеген.

Өлі тілдер

Тіл білімі мамандары тілдің "құрып кетуі" мен тілдің қалыпты тілдік өзгерістер арқылы "өлі тілге" айналу процесін, псевдоқұрып кетуге ұқсас лингвистикалық құбылысты ажыратады. Бұл тілдің қалыпты даму барысында бірте-бірте бөлек, жаңа тіл ретінде танылатын нәрсеге айналып, ескі түрінің ана тілі болмай қалуымен жүзеге асады. Мысалы, көне ағылшын тілі "өлі тіл" деп есептелуі мүмкін, бірақ ол орта ағылшын тіліне, ерте қазіргі ағылшын тіліне және қазіргі ағылшын тіліне өзгеріп, дамыды. Тілдің диалектілері де жойылуы мүмкін, бұл жалпы тілдің құрып кетуіне себеп болады. Мысалы, айну тілі біртіндеп құрып барады: "ЮНЕСКО-ның әлемдегі қауіп төндіретін тілдер атласы Хоккайдо айну тілінде 15 сөйлеуші бар екенін, оның құрып бара жатқанын көрсетеді, ал Сахалин және Курил айну тілдері жойылған". Айну тілінің тілдік өміршеңдігі жапон тілінің 19 ғасырдың соңынан бері білім беруде басым тіл болуына байланысты әлсіреген. Жапон тіліндегі білім беру айну тілінің қолданылуын азайтуға күшті әсер етті, мәжбүрлі тілдік ассимиляцияға алып келді.

Тілдің өзгеруі

Тілдің өзгеру процесі тілдің бірнеше туысқан тілдер отбасына бөлінуін, ортақ ата-ана тілінің "өлі" болуын да қамтиды. Бұл латын тіліне қатысты, ол (халықтық латын арқылы) ақырында роман тілдеріне, ал санскрит тіліне қатысты (пракрит арқылы) жаңа үнді-арий тілдеріне айналды. Мұндай процесті әдетте "тіл өлімі" деп сипаттамайды, өйткені ол тілді бір ұрпақтан екіншісіне үздіксіз берілудің тізбегін қамтиды, тізбектің әрбір нүктесінде тек ұсақ өзгерістер болады. Мысалы, латын тіліне қатысты, латынның "өлген" деген сәт болған жоқ; ол әртүрлі географиялық аймақтарда әртүрлі жолдармен дамыды, ал оның қазіргі түрлері француз, португал, испан, итальян сияқты көптеген түрлі атаулармен белгілі. Латын тілінің әр түрлі қазіргі заманғы түрлеріне эволюциясын түсіну үшін тілдік ауысуды пайдалануға болады. Тілдік ауысу, ол тіл өліміне алып келуі мүмкін, сөйлеу қауымдастығының тілдік мінез-құлқының өзгеруінен туындайды. Басқа тілдер мен мәдениеттермен байланыс бастапқы тілге қатысты мінез-құлқының өзгеруіне әкеледі, бұл тілдік ауысуды тудырады. Тілдің тірілігін өлшеудегі маңызды жарияланым – Journal of Multilingual and Multicultural Development журналының 32.2 томы, 2011 жылғы саны, этнолингвистикалық тірілікке арналған зерттеулерге толық арналған, онда бірнеше авторлар тілдің тірілігін өлшеу үшін өз құралдарын ұсынды. Тілдің тірілігін өлшеу туралы көптеген басқа да еңбектер жарияланды, оларды авторлар әртүрлі жағдайлар мен қолдануларды ескере отырып дайындады. Оларға Ариен Двайер, Мартин Эхала, М. Линн Ландвер, Марк Каран, Андрас Корнай, Пол Льюис және Гэри Симонстың еңбектері жатады.