Кіріспе

Чероки халқының рухани сенімдері

Чероки халқының рухани сенімдері – Оңтүстік-шығыс орманды аймақтарының түпкілікті американдық халықтары, қазір негізінен Солтүстік Каролинадағы (Чероки үндістерінің шығыс тобы) және Оклахомадағы (Чероки ұлты және Біріккен Китова тобы) қауымдастықтарында өмір сүреді. Сенімдердің кейбірі, сондай-ақ олар сақталған әңгімелер мен әндер әртүрлі қауымдастықтарда сәл өзгеше формада кездеседі. Бірақ көбінесе олар біртұтас діни жүйені құрайды.

Негізгі наным-сенімдері

Дәстүрлі шероки үшін руханият күнделікті өмірдің құрамына тоқылған. Материалдық әлем рухани әлемнен ажыратылмайды. Олар біртұтас. «Шероки әйелдері: жыныстық және мәдени өзгерістер, 1700–1835» кітабында тарихшы Теда Пердью шерокилердің тарихи сенімдері туралы былай деп жазды:

Басқа діндерден өзгеше, шероки сенім жүйесінде адамдар жерді, өсімдіктерді немесе жануарларды билемейді және үстемдік етпейді. Олар барлық жаратылыспен бірге өмір сүреді. Адамдар барлық әлемдер арасында делдалдық жасайды, олардың арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысады. Өсімдіктер, жануарлар және табиғаттың басқа да элементтері – өзендер, таулар, үңгірлер және жер бетіндегі басқа да құрылымдардың барлығы рухани күштермен және қасиеттермен қатар келеді. Теда Пердью мен Майкл Грин «Оңтүстік-Шығыстағы американдық үндістерге арналған Колумбия нұсқаулығында» былай деп жазады: «Бұл нышандар әлемнің басталуын, оны мекендеген рухани күштерді және олардың оған қатысты жауапкершіліктерін еске түсіретін құралдар ретінде қызмет етті». Пердью сонымен қатар христиан миссионерлерінің оларды дінге көшіруге жасаған көптеген әрекеттеріне қарамастан, шероки мәдениетінің қалай сақталғанын айтады. Олардың жаратылыс мифологиясындағы жүгері анасы Селумен тығыз байланысы әйелдерді қоғамда жүгері жинаушылар ретінде билікке жеткізді, олар осы рөлден оңай бас тартқан жоқ. Антрополог Питер Набоков «Шағылысқан орын: американдық үндістердің қасиетті жерлерінің өмірі» кітабында былай деп жазады: «От – трансформация құралы болды, ол құрбандықтарды жердің төрт жағындағы рухани делдалдарға арналған сыйлыққа айналдырды».

Сальдо

Дәстүрлі чероки үшін теңгерім ұғымы әлеуметтік және рәсімдік өмірдің барлық салаларында орталық орын алады. "Барлық адам аурулары жануарлардың кісі өлтіргеніне кек алу үшін салған аурулары еді, және әрбір түр адамды қиын жағдайға түсіретін ауруды ойлап тапты." Ридтің сөзінше, кейбіреулер жаман қарым-қатынас көрген жануарлардың рухтары аңшыға жаман түс жіберіп, кек тартады деп сенген. Бұл аңшының тәбетін жояды, ауырып, тіпті өлуіне себеп болады. Мұндай жағдайға жол бермеу үшін аңшы аң аулағанда дәстүрлі қағидаларды сақтауға, жануарлар мен рухани әлемді құрметтеуге және үнемі тепе-теңдікті сақтауға тиіс.

Дәнді дақылдар мен дәрі-дәрмектер

Астық пен дәрі-дәрмектің тарихы жер мен жануарлардың жаратылуынан басталады. Жер, лайдан өсіп, құрлыққа айналды. Жануарлар жерді зерттеуге кірісті, ал дәл сол кезде, құрметті Буралық (Buzzard) қанаттарын қағып, шерилердің жеріндегі аңғарлар мен тауларды жасады. Біраз уақыттан соң, жердің лайы құрғап, күн жарық беру үшін көтерілгенде, жануарларға өмір сүруге қолайлы болды. Адамдар жануарларды аулай бастады және олардың саны тез өсті. Халық тым тез көбейгендіктен, әйелдер жылына бір бала тууы керек деген ереже орнатылды. Ертедегі екі адам – Қанати мен Селу есімді болды. Олардың есімдері "Бақытты аңшы" және "Астық" деген мағынаны білдірді. Қанати аң аулап, Селуға дайындау үшін үйге жануар әкелетін. Қанати мен Селудың баласы болды, ал олардың баласы сойылған жануарлардың қанынан жаратылған басқа бір ұлмен дос болып кетті. Олар бұл баланы өз баласы сияқты күткен, бірақ оны "Жабайы ұл" деп атады. Қанати аң аулаған сайын үйге жануар әкелетін, бір күні ұлдар оның соңынан жасырын түрде еріп кетті. Олар Қанати үңгірдің кіреберісін жабатын тасты жылдыратынын және үңгірден жануар шығып, Қанати оны өлтіретінін көрді. Ұлдар жасырын түрде тасқа қайтып келіп, үңгірдің кіреберісін ашты. Олар үңгір ашылғанда көптеген жануарлар қашып кеткенін білмеді. Қанати жануарларды көріп, не болғанын түсінді. Ол үңгірге қайтып, ұлдарды үйге жіберіп, қашып кеткен жануарларды аулауға кетті. Міне, осыдан адамдардың азық үшін аң аулауы қажет болды. Ұлдар Селуға қайтып келді, ол олардан артында күтіп отыруын өтінді, бірақ олар оған бағынбай, оның соңынан еріп кетті. Олар Селудың құпиясын білді: ол жүгеріні толы себеттерге толтыру үшін қарнына, ал бұршақты толы себеттерге толтыру үшін бүйіріне сүртіпті. Селу құпиясы ашылғанын біліп, ұлдарға соңғы рет тамақ дайындады. Содан кейін Қанати мен Селу олардың құпиясы ашылғандықтан өлетінін түсіндірді. Қанати мен Селу өлгеннен кейін, ұлдардың жеңіл өмірі де аяқталды. Бірақ егер ұлдар Селудың денесін жеті рет дөңгелектей айналдырып, содан кейін дөңгелектің ішіндегі топырақ үстінен жеті рет сүйресе, түн бойы күтіп отырса, таңертең жүгері өнетін еді. Ұлдар бұл нұсқауларды толық орындамады, сондықтан жүгері жер бетіндегі белгілі бір жерлерде ғана өседі. Бүгінде жүгері өсіріледі, бірақ ол бірден өспейді. Ертеде өсімдіктер, жануарлар мен адамдар дос болып өмір сүрген, бірақ адамдардың санының күрт өсуі жерді тығыздап, жануарларға орын қалдырмады. Адамдар жануарларды еті үшін өлтірді немесе жолдарынан шығып кеткендерін басып кетті. Осы қорқынышты істері үшін жаза ретінде жануарлар адамдарды жұқтыратын ауруларды жасады. Басқа тіршілік иелері сияқты, өсімдіктер де кеңесуге жиналды және жануарлардың іс-әрекеттері тым қатал болғанын, олар барлық ауруға ем табуға белсенді түрде көмектесетініне келді. Міне, осыдан өсімдіктердің барлық түрлері көптеген ауруларды емдеуге көмектеседі. Дәрі-дәрмек жануарлардың жазалауына қарсы әрекет ету үшін пайда болды.

Күн күркірі жандылары

Чероки тайпасы Ұлы Күн күркірі мен оның ұлдары, екі Күн күркірі ұлының, аспанның үстіндегі батыс жақта мекендейтініне сенеді. Олар найзағай мен көкжиекпен киінеді. Пайғамбарлар күн күркіріне дұға етеді, ол халыққа оңтүстіктен жаңбыр мен құт-береке әкеліп, көмектеседі. Жер бетіне жақын, жартастарда, тауларда және сарқырамаларда мекендейтін күн күркірі кейде адамдарға зиян келтіруі мүмкін деп сенген, және мұндай жағдайлар болған. Басқа күн күркірілер әрқашан жамандық жоспарлайды.

Медицина және аурулар

Барлық өсімдіктер, жануарлар, аңдар мен адамдар бір кезде үйлесімде, бірін-бірінен ажырамай өмір сүрген. Сол кезде жануарлар адамдардан күштірек және ірілеу болған, адамдардың күші артып келгенше. Адамдардың саны көбейген сайын қару-жарақ та көбейді, жануарлар енді қауіпсіздік сезінбеді. Жануарлар өздерін қалай қорғау керектігін талқылау үшін кеңес өткізуге бейімделді. Бірінші болып аюлар жиналып, адамдар сияқты өздеріне қару жасауға шешім берді, бірақ бұл жағдайды одан бетер шатастырды. Содан кейін бұғылар жиналып, өз әрекеттерінің жоспарын талқылады және егер аңшы бұғыны өлтірсе, олар ауруға шалдығатынын анықтады. Осы аурудан құтылудың жалғыз жолы – бұғының рухынан кешірім сұрау еді. Тағы бір талап – адамдар тек қажет болған жағдайда ғана өлтіруі керек еді. Құстар, жәндіктер және ұсақ жануарлар кеңесі жиналып, адамдардың тым қатыгез екенін шешті, сондықтан оларды ауруға шалдыратын көптеген аурулар ойлап тапты. Өсімдіктер жануарлардың жоспарларын естіп, олар адамдармен достық қарым-қатынаста болғандықтан, жануарлар жасаған әр ауруға ем табуға ант берді. Әр өсімдіктің өзіндік мақсаты бар, оны табудың жалғыз жолы – оны өзіңің күшіңмен ашу. Егер емші қай дәріні қолдану керектігін білмесе, өсімдіктердің рухтары оған жол көрсетеді.

Өрттің шығу тегі

От күнделікті өмірде өте маңызды құрал. Чероки тайпасының оттың пайда болуы туралы алғашқы жазбасын батыстық саяхатшы Джеймс Муни жасаған. Осы кезде ғана кейіпкерге "Су өрмекшісі" деген ат берілген болуы мүмкін. Дегенмен, чероки әңгімешісі өрмекшіні де сипаттауға тырысты: "Бұл шыбынға ұқсайтын су өрмекшісі емес, қара жұмсақ түктері мен денесіндегі қызыл жолақтары бар басқа өрмекші." Қазіргі чероки тіліндегі форумдар кейіпкердің нақты аты ᏗᎵᏍᏙᏗ "dilsdohdi" екеніне келіседі. Бұл, чероки аңызындағы кейіпкерге шабыт берген нақты өрмекші болуы мүмкін, себебі ол түпкі чероки жерлерінде кездеседі және аңыздарда сипатталған дене ерекшеліктері мен түстеріне, сондай-ақ кейіпкердің ежелгі сүйекке ойылған бейнелеріне сәйкес келеді.

Белгілер, аяндар және армандар

Чероки тайпасының дәстүрлі сенімдерінше, белгілер, көріністер, армандар мен күштер – барлығы рухтардың сыйы. Адамдар әлемі мен рухтар әлемі бір-бірімен тығыз байланысты, ал рухтар әлемі екеуіне де жетекшілік етеді. Рухани жандар жануар немесе адам түрінде көрініс беруі мүмкін және олар күнделікті өмірдің бір бөлігі саналады. Осы рухани жандардың бір тобы «Кішкентай Адамдар» деп аталады, оларды адамдар тек қана олар көрсеткісі келгенде ғана көреді. Олар кімге көріну керектігін өздері шешеді және басқа чероки тайпасының өкілдері сияқты көрінеді, бірақ олардың шаштары өте ұзын және бойлары кішкентай. Кішкентай Адамдар көмектесе алады, бірақ олармен қарым-қатынас жасағанда сақтық таныту керек, себебі олар өте алдаушы болуы мүмкін. Кішкентай Адамдармен болған оқиға туралы көпшілікке айту қалыпты жағдай емес. Керісінше, басқа біреуге осыған ұқсас оқиға болғанын айтуға болады. Егер Кішкентай Адамдарды жиі мазаласаңыз, күнделікті өміріңізде шатасу сезімі тууы мүмкін. Калона Айелиски (ᎪᎳᏅ ᎠᏰᎵᏍᎩ "Қарағаз мазақтаушылар") – өлгендердің жанын жейтін және құрбандарын өлгенше азаптап, содан кейін олардың жүректерін жейтін рухтар. Калона Айелиски көрінбейді, тек емшілер ғана оларды көре алады. Мүмкін құрбанды қорғаудың жалғыз жолы – Калона Айелискиді қалай қууға болатынын білетін емшінің болуы, себебі олар одан қорқады. Утлунта (ᎤᏢᏔ "Спирфинг") – Теннесси штатының шығыс жағында және Солтүстік Каролина штатының батыс бөлігінде мекендейтін монстр және сиқыршы. Оның оң қолындағы бармақ ұшы найзаға немесе обсидиан пышағына ұқсайды, ол оны құрбандарын кесу үшін пайдаланады. Оның аузы жеген бауырларынан қанға боялған. Ол сондай-ақ «Тас киім» деген мағына беретін Nûñ'yunu'ï деп те аталады, себебі оның терісі тас сияқты. Уя (ᎤᏯ), кейде Уяга (ᎤᏯᎦ) деп аталады, – әрқашан дұрыс пен жарық күштеріне қарсы тұратын зұлым жер рухы.