Кіріспе
Зуни халқының ауызша тарихы, космологиясы және діні Зуни діні – Зуни халқының ауызша тарихы, космологиясы және діні. Зуни – Нью-Мексикода орналасқан пуэбло халқы. Олардың діні күнделікті өмірмен тығыз байланысты, ата-бабаларға, табиғатқа және жануарларға құрметпен қарауды қажет етеді. Дінге қарсы қуғын-сүргінге ұшырағандықтан, олар діни сенімдерін жасырын сақтайды. Рим католицизмі дәстүрлі Зуни дініне белгілі бір дәрежеде сіңірілген. Рут Бенедикттің «The Emergence and Other Kachina Tales» кітабында адамдар бастапқыда төртінші әлем деп аталатын жердің тереңінен, тоталы қараңғылықта тығыз қысылып өмір сүрген. Күндізгі әлемде төбелер мен ағыстар болған, бірақ онда өмір сүретін немесе Күн мен Жаратушы Авонавилонаға дұға таяқтарын сыйлайтын адамдар болмаған. Авонавилона халыққа аянып, екі ұлын күнге шығаруға жіберді. Адам кейпіндегі ұлдары төртінші әлемге апаратын жолдың аузын оңтүстік-батыста тапты, бірақ олар толғанған және қараңғыланған төртінші әлемге жету үшін бірте-бірте қараңғыланатын бірінші, екінші және үшінші әлемдерден өтуге мәжбүр болды. Қараңғылықтан соқырланған халық екі бауырласты қолмен ұстап, бейтаныс екенін сезіп, оларды садақ діни қызметкерлері деп атады. Халық садақ ұстаған діни қызметкерлерге кеткісі келетінін білдірді, ал солтүстік, батыс, оңтүстік және шығыс діни қызметкерлерімен де ақылдасып келісті. Сапарға дайындалу үшін Авонавилонаның ұлдары төрт тұқым септі, содан төрт ағаш өсті: қарағай, шырша, күміс шырша және қайын. Ағаштар тез өсіп, үлкен болды, садақ ұстаған діни қызметкерлер бұтақтарын кесіп, халыққа таратып берді. Содан кейін олар әр ағаштан дұға таяқ жасады. Біріншісі, қарағайдан жасалған дұға таяғын жерге сіңірді, ол үшінші әлемге дейін тез өсіп, найзағайдың шуы естілді. Адамдарға барлық мүлкін жинап алу керектігі айтылды, олар осы таяқ арқылы жарық әлемге көтерілді, бірақ әлі де соқыр болды. Олар осы жерде тұрмақшы ма екендерін сұрады, ал садақ ұстаған діни қызметкерлер: «Әлі емес», – деді. Төрт күннен кейін олар екінші әлемге ұқсас жолмен сапар шекті: шырша дұға таяғы жерге сіңірілді, жеткілікті биік болғанда адамдар одан жоғарыдағы келесі әлемге көтерілді. Олар төрт күннен кейін күміс шырша дұға таяғына көтеріліп, бірінші әлемге жетті. Бірақ олар өздерін бірінші рет көрді, өйткені аспан таңғы қызыл жарық сияқты жарқырады. Олар әрқайсысының лас және жасыл лаймен жабылғанын көрді. Олардың қолдары мен аяқтары желбездек, мүйіздері мен құйрықтары бар, бірақ ауыздары мен анустары болмады. Бірақ бұрынғы кез келген пайда болған кезде, оларға бұл олардың соңғы үйі емес екені айтылды. Бірінші әлемдегі төртінші күні садақ ұстаған діни қызметкерлер соңғы дұға таяғын, қайыннан жасалған таяқты отырғызды. Күн күркіреп, құлпырады, дұға таяғы шұңқырдан күн сәулесіне дейін созылды, адамдар соңғы рет көтерілді. Барлығы шыққаннан кейін, садақ ұстаған діни қызметкерлер Күнді, Авонавилонаны көрсетті және адамдарды оның жарқырауына қарамастан оған қарауға шақырды. Жарыққа үйренбеген халық көздерінен жас шығарды, ал жастары түскен жерде күнбағыс гүлдері өсіп шықты. Төрт күннен кейін адамдар сапарға шықты, ал садақ ұстаған діни қызметкерлер олардың тамақ ішуді үйренуі керек деп шешті, сондықтан олар егістікке жүгері бейнесін отырғызды, олар көбейіп, өскенде жинап алып, өнімін ерлерге берді, олар оны үйлеріне әйелдеріне әкелді. Садақ ұстаған діни қызметкерлер халық жүгеріні иіскеп, бірақ ауыздары болмағандықтан жей алмайтынын көріп, қайғыға батты. Сондықтан олар ұйықтап жатқанда, садақ ұстаған діни қызметкерлер қызыл доғаш таспен пышақты кескілеп, адамдардың аузын жасады. Олар таңертең тамақ жей алды, бірақ кешке қарай ыңғайсызданып, нәжіс шығара алмады. Сол түні олар ұйықтап жатқанда, садақ ұстаған діни қызметкерлер пышақты күлмен кескілеп, олардың барлығына анус жасады. Келесі күні халық жақсы сезінді де, жүгеріні жаңаша жеуге тырысты. Бірақ олар жүгеріні желбездек қолдарынан тазарта алмады, сондықтан олар ұйықтап жатқанда, сол күні кешке садақ ұстаған діни қызметкерлер қолдары мен аяқтарына саусақтар жасады. Халық қолдары мен аяқтары жақсырақ жұмыс істейтінін түсінгенде қуанып қалды, ал садақ ұстаған діни қызметкерлер соңғы өзгеріс жасауға шешім қабылдады. Сол түні олар ұйықтап жатқанда, садақ ұстаған діни қызметкерлер кішкентай пышақ алып, адамдардың мүйіздері мен құйрықтарын алып тастады. Адамдар оянғанда, бастапқыда өзгеріске қорқып, бірақ күн шығып, садақ ұстаған діни қызметкерлер ақыры бітіргеніне қуанды.
Zuni religion is the oral history, cosmology, and religion of the Zuni people. The Zuni are a Pueblo people located in New Mexico. Their religion is integrated into their daily lives and respects ancestors, nature, and animals. Because of a history of religious persecution by non native peoples, they are very private about their religious beliefs. Roman Catholicism has to some extent been integrated into traditional Zuni religion. In Ruth Benedict's The Emergence and Other Kachina Tales, people initially dwelt crowded tightly together in total darkness in a place deep in the earth known as the fourth world. The daylight world then had hills and streams but no people to live there or to present prayer sticks to Awonawilona, the Sun and creator. Awonawilona took pity on the people and his two sons were stirred to lead them to the daylight world. The sons, who have human features, located the opening to the fourth world in the southwest, but they were forced to pass through the progressively dimming first, second and third worlds before reaching the overcrowded and blackened fourth world. The people, blinded by the darkness, identified the two brothers as strangers by touch and called them their bow priests. The people expressed their eagerness to leave to the bow priests, and the priests of the north, west, south and east who were also consulted agreed. To prepare for the journey, four seeds were planted by Awonawilona's sons, and four trees sprang from them: a pine, a spruce, a silver spruce and an aspen. The trees quickly grew to full size, and the bow priests broke branches from them and passed them to the people. Then the bow priests made a prayer stick from a branch of each tree. They plunged the first, the prayer stick made of pine, into the ground and lightning sounded as it quickly grew all the way to the third world. The people were told that the time had come and to gather all their belongings, and they climbed up it to a somewhat lighter world but were still blinded. They asked if this is where they were to live and the bow priests said, "Not yet". After staying four days, they traveled to the second world in similar fashion: the spruce prayer stick was planted in the earth and when it grew tall enough the people climbed it to the next world above them. And again, after four days they climbed the length of silver spruce prayer stick to the first world, but here they could see themselves for the first time because the sky glowed from a dawn like red light. They saw they were each covered with filth and a green slime. Their hands and feet were webbed and they had horns and tails, but no mouths or anuses. But like each previous emergence, they were told this was not to be their final home. On their fourth day in the first world, the bow priests planted the last prayer stick, the one made of aspen. Thunder again sounded, the prayer stick stretched through the hole to the daylight world, and the people climbed one last time. When they all had emerged, the bow priests pointed out the Sun, Awonawilona, and urged the people to look upon him despite his brightness. Unaccustomed to the intense light, the people cried and sunflowers sprang from the earth where their tears fell. After four days, the people traveled on, and the bow priests decided they needed to learn to eat so they planted corn fetishes in the fields and when these had multiplied and grown, harvested it and gave the harvest to the men to bring home to their wives. The bow priests were saddened to see the people were smelling the corn but were unable to eat it because they had no mouths. So when they were asleep, the bow priests sharpened a knife with a red whetstone and cut mouths in the people's faces. The next morning they were able to eat, but by evening they were uncomfortable because they could not defecate. That night when they were asleep the bow priests sharpened their knife on a soot whetstone and cut them all anuses. The next day the people felt better and tried new ways to eat their corn, grinding it, pounding, and molding it into porridge and corncakes. But they were unable to clean the corn from their webbed hands, so that evening as they slept the bow priests cut fingers and toes into their hands and feet. The people were pleased when they realized their hands and feet worked better, and the bow priests decided to make one last change. That night as they slept, the bow priests took a small knife and removed the people's horns and tails. When the people awoke, they were afraid of the change at first, but they lost their fear when sun came out and grew pleased that the bow priests were finally finished.
Качина
Зунилерді Ортаны, итивананы іздеуді жалғастыруға ынталандырды, ал Качина жасаушы Ка’вимоса діни қызметкерінен өзінің үлкен ұлы Киаклоны іздеу жұмысының бір бөлігі ретінде солтүстікке жіберуді сұрады. Одан хабар келмеген соң, Ка’вимосаның келесі екі ұлы, Анахохо ачи, оңтүстікке жіберілді. Олардан да хабар болмағандықтан, кіші ұлы мен қызы Сивелухсива мен Сивелухсица шығысқа аттанды. Саяхаты барысында олар туысқандық қатынастан туған 10 балаға ие болды. Бірінші бала еркек және әйелдің аралас белгілерін көрсетсе, қалған тоғызы жыныссыз еркектер еді. Әкесі мен ұлдары Качиннің қызметшілері мен аудармашылары болды, Кушингтің сөзімен айтқанда, «олар бір сәтте ақымақтарша сөйлеп, еңселі ойлар мен ежелгі болжамдарды айтатын». Осы уақыт аралығында Ка’вимосаның қайтуын күтпеген зунилер үш топқа бөлініп, Сүйікті Егіздердің басшылығымен итивананы іздеуді жалғастырды. Аю және Кран рулары кең өзенге кезікті, оны кесіп өтуге тырысты. Кешу кезінде олардың көптеген балалары толқындардың астына кетіп, кесірткелерге, бақаларға, тасбақалар мен тритондарға айналды. Олар Көсемші суларына және арбақтардың мекеніне, Хапанаванға және Котлувалаванға, құдайлардың діни қызметкерлерінің кеңесіне батып кетті. Бұл діни қызметкерлер өлгендерге, соның ішінде осы балаларға да Көкіші биін үйретті. Котлувалаванның басшысы Паутива Киаклоның жағдайы туралы Дактан естіп, Киаклоны кеңес залына әкелу үшін Дакты және Коемшиді жіберді. Салимопия мен Шулавици, Кішкентай От Құдайының сүйемелдеуімен, Киакло кеңес залына кірді, онда жиналған құдайлар мен рухтар болды. Дактың басшылығымен Киакло жаратылыс тарихын біліп, содан кейін Кішкентайлардың қатысқан қасиетті биін көрді. Содан кейін Киаклоға качиналардың әдет-ғұрыптары мен ырымдарын, құдайлардың сөздерін зунилерге жеткізу міндеті жүктелді, соның ішінде жоғалған Кішкентайлардың аналарына көңіл көтеру хабарларын және олардың барлық өлгендердің рух әлеміне қалай жол ашатынын түсіндіру тапсырылды.
Әдебиетте
"Жаңа әлем" кітабында Марсалейма, мүмкіндік құдайларының егіздері туралы айтылады.