Кіріспе

Польшалық шаштараз және Жек Жаратушы күдіктісі (1865–1919)

Аарон Козминский (туған Арон Мордке Козминский; 11 қыркүйек 1865 – 24 наурыз 1919) – Польшалық шаштараз, сұлушы және Жек Жаратушы ісі бойынша күдікті. Козминский 1880 жылдары Конгресс Польшасынан Англияға эмиграциялаған поляк еврейі еді. Ол Лондонның шығыс бөлігіндегі Уайтчепелде шаштараз болып жұмыс істеді, онда 1888 жылы «Жек Жаратушы» деген лақап атымен белгілі болған белгісіз адам жасаған бірнеше кісі өлтіру оқиғалары болды. 1891 жылдан бастап Козминский әпкесіне пышақпен шабуыл жасағаннан кейін психиатриялық емханаға жатқызылды. Алдымен ол Колней Хэтч психиатриялық ауруханасында ұсталды, содан кейін Ливсден ауруханасына ауыстырылды. Кісі өлтірулер кезіндегі полиция қызметкерлері күдіктілердің біреуін «Козминский» деп атады (есімі айтылмады) және оны психиатриялық ауруханадағы поляк еврейі деп сипаттады. Соңғы кісі өлтіруден шамамен бір ғасыр өткен соң, күдікті «Козминский» Аарон Козминский екені анықталды; бірақ оны кісі өлтірулерге күдікті «Козминскиймен» байланыстыратын аз ғана дәлел болды, сонымен қатар олардың қайтыс болған күндері де өзгеше. Мүмкін, Козминскийді Колней Хэтч психиатриялық ауруханасындағы қатыгез науқас болған Аарон немесе Дэвид Коэн (шынайы аты, мүмкін, Натан Каминский) есімді басқа поляк еврейімен шатастырған болуы мүмкін. 2014 жылдың қыркүйегінде жазушы Рассел Эдвардс «Жек Жаратушыны атау» кітабында Козминскийдің кінәлі екенін дәлелдегенін мәлімдеді. 2007 жылы ол кісі өлтіру орнында қалған деп сенетін шаль сатып алып, оны биохимик Джари Лухелайненге ДНК-анықтамасы үшін берді. ДНК талдауы туралы мақала 2019 жылы «Қылмыстық сот медицинасы ғылымдары» журналында жарияланды. Алайда Инсбрук медицина университетінің ғалымдары мақаланы және оның қорытындыларын сынға алып, авторлар жасаған бірқатар қателіктер мен болжамдарға назар салды.

Өмір

Аарон Косминский Клодавада, Конгресс Польшасында, сол кезде Ресей империясының құрамында дүниеге келген. Оның ата-анасы Абрам Йозеф Козминский, тігінші, және оның әйелі Голда Любновская болды. Ол бір кезде ауруханада шаштараз немесе күтімші болып жұмыс істеген болуы мүмкін. Ол 1880 немесе 1881 жылы Польшадан, әйелдерінің отбасыларымен бірге эмиграциялаған. Отбасы бастапқыда Германияда тұрды. Оның немересі 1880 жылы, ал немересі 1881 жылы дүниеге келді. Ааронның Польшадан қарындастарына қосылу үшін қашан кеткені немесе Германияда қанша уақыт тұрғаны белгісіз, бірақ ол 1881 жылғы сәуірдегі патша Александр II-нің қазасынан кейін болған погромдардың салдарынан Польшадан кеткен болуы мүмкін, бұл көптеген еврейлердің эмиграциясына түрткі болды. Отбасы Ұлыбританияға көшіп, 1881 немесе 1882 жылы Лондонда қоныстанды. Оның жесір қалған анасы отбасымен бірден көшіп кетпеген, бірақ 1894 жылы оларға қосылған. Әкесі қайтыс болған жоқ па, отбасын тастап кеткені белгісіз, бірақ ол қалғандарымен бірге Ұлыбританияға көшіп бармады. Ол 1901 жылға дейін қайтыс болған болуы мүмкін, ал 1887 жылғы өлім куәлігі Абрам Козминскийдің Косминскийдің әкесінің туған жері Гжегоржевтен бес шақырым жердегі Коло қалашығында қайтыс болғанын көрсетеді. Оның ақылсыздығының себебі "өзін-өзі зәрезат ету" деп жазылған, бұл мастурбация үшін эвфемизм деп есептеледі. Оның нашар тамақтануы оны жылдар бойы әлсіз күйде ұстаған сияқты; оның аз салмағы паналау ауруханасының жазбаларында тіркелген. 1894 жылы Лондон полициясының көмекшісі Мелвилл Макнагтен жазған меморандумда күдіктілердің бірі "Косминский" (аты жоқ) деп аталатын поляк еврейі деп көрсетілген. Макнагтеннің жазбасын 1959 жылы тележурналист Дэн Фарсон оның қызы леди Аберконвейдің жеке қағаздарында тапқан, ал 1970 жылдары Метрополитен полициясының архивтерінен қысқартылған нұсқасы көпшілікке жария етілген. 1910 жылы көмекші комиссар сэр Роберт Андерсон өзінің естеліктерінде "Менің ресми өмірімнің жарық жағы" деп мәлімдеді, Жіберіуші "төмен сыныпты поляк еврейі" болды. Рипперді тергеуді басқарған бас инспектор Дональд Свонсон Андерсонның естеліктерінің презентациялық данасының жиегінде қолмен жазылған жазбаларда оны "Косминский" деп атады. Ол "Косминскийдің" Уайтчепелдегі бауырының үйінде полиция бақылауында болғанын, оны қолдары артына байлап жұмыс үйіне, содан кейін Колней Хатч психиатриялық ауруханасына алып кеткенін және көп ұзамай қайтыс болғанын айтты. Свонсонның қолжазба жазбалары бар Андерсонның естеліктерінің данасын оның ұрпақтары 2006 жылы Нью-Скотланд-Ярдтың қылмыс музейіне сыйға тартты. 1987 жылы "Риппер" авторы Мартин Фидо баспаналық деректерді іздеп, Космински атындағы тұтқындарды тапты, тек біреуін ғана тапты: Аарон Косминский. Қылмыстар кезінде Аарон, көрінеу, Провиденс немесе Гринфилд көшелерінде тұрған, екеуі де қылмыс орындарына жақын орналасқан. Паналау деректеріндегі мекенжай Майл-Энд ескі қалашығында, Уайтчепелдің шетінде орналасқан. Аарон Косминскийдің симптомдарының сипаттамасы жазбашаларға оның параноидальды шизофрениясы болғанын көрсетеді. Бұл екеуі де Аарон Косминскийдің "өзін-өзі зәрезат ету" ісіне қатысты мәлімдемемен сәйкес келуі мүмкін. Свонсонның жазбалары Аарон Косминскийдің өмірі туралы белгілі мәліметтерге сәйкес келеді, ол күдікті жұмыс үйіне, содан кейін Колней Хатчке барғанын мәлімдеді, бірақ оның ерте қайтысы туралы соңғы мәлімет 1919 жылға дейін өмір сүрген Аарон Косминскийге сәйкес келмейді (төменде қараңыз). Андерсон Жіберіушіні "кінәліні жақсы көрген жалғыз адам" анықтағанын, бірақ куәгер де, кінәлі де еврей болғандықтан, қудалау мүмкін емес екенін және еврейлер өздерінің еврей бауырларына қарсы куәлік беруге дайын емес екенін мәлімдеді. Бірақ "Риппер" авторлары Мартин Фидо мен Пол Бегг басқа куәгер болғанын ойлады, мүмкін Израиль Шварц, Джозеф Лавенде немесе полиция қызметкері. Алайда, өзінің меморандумында Макнагтен "Вайтчепельдің өлтірушісін ешкім көрмегенін" айтты, бұл Андерсон мен Свонсонның естелігіне тікелей қайшы келеді. Сэр Генри Смит, Лондон полициясының комиссары міндетін атқарушы, өлтіру кезінде, Андерсонның еврейлер бір-біріне қарсы куәлік бермейтіндігі туралы мәлімдемесін сол жылы жазған мемуарларында "атақсыз айыптау" деп атады. Тергеуді басқарған алғашқы инспектор Эдмунд Рид те Андерсонның пікірін күмәнге ұшыратты. Аарон Косминский туралы мәлімет тек Макнагтеннің жазбасында ғана бар. Косминскийді қорғағанда, ол психиатриялық ауруханада зиянсыз деп сипатталды. Ол бауырларын немесе оның қабылдауын қорқытқандықтан қамауға алынған, және 1892 жылғы қаңтарда психиатриялық аурухананың қызметкеріне орындықпен шабуыл жасаған, бірақ бұл екі оқиға зорлық-зомбылықтың белгілі көрсеткіштері болып табылады. Паналау орнында Косминский өзінің ана тілінде, идиш тілінде сөйлеуді қалаған, оның ағылшын тілі нашар болғанын және ол ағылшын тілінде сөйлейтін құрбандарды қараңғы көшелерге шақыра алмағанын көрсетеді, өйткені Риппер солай істегені күдікті. Алайда, "канондық бес" кісі өлтіруі, көбінесе Рипперге таңылған, 1888 жылы аяқталды; Косминскийдің қозғалысы 1891 жылға дейін шектелмеді.

2014 жылғы Louhelainen зерттеуі

2014 жылдың 7 қыркүйегінде тарихи ДНҚ талдауын жүзеге асыратын сарапшы Яри Лухелайнен, британдық автор Рассел Эдвардстың құрбан болған Кэтрин Эддоуэстің қасында табылған шалды зерттеуге тапсырыс бергенін және ол шалдан Эддоуэстің аналық желісіндегі ұрпақтарына сәйкес келетін митохондриялық ДНҚ-ны, сондай-ақ Косминскидің әпкесінің аналық желісіндегі ұрпақтарына сәйкес келетін митохондриялық ДНҚ-ны алғанын мәлімдеді. Эдвардс өзінің "Джек-Жаршыға есім қою" кітабында Косминскині Джек-Жаршы деп айтады. Эдвардс 2001 жылы Джонни Депптің Уайтчепелдегі кісі өлтірулер туралы түсірген "From Hell" фильмінің шығуынан кейін осы істі шешуге тырысқан. Ол шалды аукционнан сатып алып, доктор Дэвид Миллердің көмегімен оны сот-медициналық ДНҚ деректеріне талдау үшін тапсырыс берді. Оның сөзіне göre, ДНҚ үлгілері Косминскинің Уайтчепелдегі кісі өлтірулерге, оларды Джек-Жаршы жасағанға жауапты екенін «нақты, қатаң және толық» дәлелдейді. Ол The Independent газетіне: «Менде осы істің тарихындағы жалғыз сот-медициналық дәлел бар» деді. Бір сыншы, The Oregonian басылымының Сюзанна Л. Бодман: «The Daily Mail ғылым және ғылыми дәлелдер туралы жазатыны – әйтеуір, сенімді емес» деді. Басқа сын-есімдерге шалдың «дәлелдеме тізбегі немесе шығу тегі» туралы сұрақтар, ақпаратты баспасөзде жариялаудың «сарапшылардың қарауындағы журналда әдістеріңізді есеп беру және жариялаумен бірдей еместігі», сондай-ақ Джек-Жаршының соңғы тергеу және тарихи сот-медициналық жұмысына қатысты мәселелер жатады, атап айтқанда медиумдар мен экстрасенстердің жұмысы, адамдардың қызығушылығын тудыратын бұрыштар, сот-медициналық сарапшылардың және басқа да көздерден алынған бұрынғы дәлелдер, сондай-ақ дезинформация мен қалалық аңыздарды факт ретінде қабылдаудың бұрынғы объективті ғылыми зерттеулерге кедеріс келтіруі. 1984 жылы ДНҚ саусақ іздерін табуды ойлап тапқан сот-медицина ғылымының профессоры Алек Джеффрис бастапқыда бұл жаңалықтың «қызықты, бірақ ерекше мәлімдеме екенін, шалдың шығу тегін және қылмыскердің ұрпақтарымен ДНҚ сәйкестігінің сипатын, сондай-ақ оның ажырату қабілетін егжей-тегжейлі талдаумен сарапшылардың қарауына ұсынылуы қажеттігін» айтты. Лондон қаласының бұрынғы полиция қызметкері және қылмыс тарихшысы Дональд Рэмбелоу бұл дәлелдер Косминскинің Джек-Жаршы екенін дәлелдейді деген мәлімдемені сынға алды, өйткені полиция Эддоуэстің мүліктерінің арасында шал тізімде жоқ еді. Митохондриялық ДНҚ сарапшысы Питер Гилл шалдың «күмәнді шығу тегі бар және митохондриялық ДНҚ профилін бірнеше адам бөліскен» деді. ДНҚ сынағына дейін немесе осы кезеңде шал немесе басқа материал ластануы мүмкін; Эддоуэстің екі ұрпағы 2007 жылы үш күн бойы шалмен бір бөлмеде болғандығы белгілі, ал бір сыншының сөзіне göre, «Шалға көптеген адамдар ашық қол тигізді, оған тиді, дем алды, түкірді».

2019 жылғы Лухелайнен зерттеуі

2014 жылы Louhelainen-нің нәтижелері сынға ұшырады, себебі олар басқа ғалымдар немесе зерттеушілер тарапынан сараптаудан өтпеді. 2019 жылдың наурыз айында «Қылмыстық сот медицинасы» журналында құрбан болған Кэтрин Эддоуестің денесінің жанынан табылған деп хабарланған шальдан алынған клеткалардан митохондриялық ДНК, сондай-ақ құрбанның және күдіктінің (Косминский) аналық туыстарының үлгілерін талдаған зерттеу жарияланды. Ливерпуль Джон Мурс университеті мен Лидс университетінің ғалымдары жүргізген бұл зерттеудің қорытындысында «шальдағы мтДНК-ның болуы әйел құрбанның мтДНК-сымен сәйкес келеді және оның үстіндегі дақтардан алынған мтДНК шальдағы мтДНК-мен сәйкес келеді» делінген; алайда, сол мақаланың 7-суреті күдіктінің мтДНК тізбегі мен шальдан алынған тізбек арасындағы екі айырмашылықты көрсетеді, ал қорытындысында авторлар былай деп жазады: «SWGDAM 2013 нұсқауларына сәйкес, егер үлгілерде екі немесе одан көп нуклеотидтік позициялық айырмашылықтар болса, гетероплазма кездеспеген жағдайда, олар бір көзден немесе аналық желіден шыққан деп есептелмейді». Гетероплазманың бар екеніне ешқандай дәлел жоқ. Автор Мартин Фидо өзінің «Жетірткіш Джек: қылмыстар, анықталу және өлім» (1987) атты кітабында «Дэвид Коэн» есімін психиатриялық емханада шын есімі (Косминский немесе Каминский) жазу қиын немесе оңай түсінбеуге болатын пациенттерге берілген қарапайым есім ретінде қолданғанын айтты. Фидо Коэнды «терілі алжапқыш» деп атады, ол жергілікті әңгімелерде кісі өлтіруге кінәлі деп айыпталған поляк еврейі аяқкиімшісі болды, және Коэннің нағыз аты Уайтчепелде тұратын, бір кезде сифилиспен емделген аяқкиімші Нейтан Каминский болды деп болжады. Фидо 1888 жылдың мамыр айынан кейін Каминскийді таба алмады, ал Коэн туралы жазбалар сол жылдың желтоқсан айында басталды. Фидо полиция қызметкерлері Каминский есімін Косминскиймен шатастырып, дұрыс емес күдікке түскен адамды анықтады деп санайды. Бұл Каминскийдің сифилисі 1888 жылдың мамырында толыққанды емделмеген, бірақ ремиссияға түскен, және ол миына әсер еткендіктен, жеңіл жүрісті әйелдерді кек алу үшін өлтіре бастады дегенді білдіреді. Алайда, Коэннің өлім куәлігінде сифилис туралы ештеңе айтылмаған, өлімнің себебі «манияның әлсіреуі» деп көрсетілген, ал екінші себеп – сол кезде кең таралған өкпе туберкулезінің бір түрі – фтизис. Каминский 19 ғасырдың соңында жыл сайын жүздеген адамдар сияқты «белгісіз» болып қайтыс болған болуы мүмкін. Бұл Фидоның Англия мен Уэльстегі өлімі туралы жазбаны өмірінің ықтимал кезеңінде таба алмауының себебін түсіндіреді. Найджел Которн Коэнды күдікті деп санамады, себебі психиатриялық емханадағы шабуылдары бағытталмаған, мінез-құлқы далада және бақылаусыз болды, ал Жетірткіш Джек нақты және тыныш шабуылдаған сияқты көрінеді. Бұрынғы ФБР қылмыскерлердің психологиялық бейнесін құраушы Джон Дуглас 2000 жылы жазған «Бізді мазалайтын істер» атты кітабында қылмыстардан жиналған мінез-құлқының барлық белгілері «полицияға Дэвид Коэн ретінде белгілі немесе оған өте ұқсас» адамды көрсетеді деп жазды.

Танымал мәдениетте

BBC деректі фильмі "Джек-Жарқаушы: Іс қайта ашылды", 2019 жылы көрсетілген және Эмилия Фокс ұсынған, Косминскийдің ең мүмкін күдікті екенін тұжырымдады. Косминскийдің келбетімен жасалған балауыз мүсін 2022 жылы Мадам Тюссоның "Қорқыныш бөлмесі" көрмесінің қайта ашылуына арналды.