Кіріспе

Ағылшын қылмысы жасаған және "Жек Жаратушы" күдіктісі (1859–1889)

Уильям Генри Бьюри (25 мамыр 1859 – 24 сәуір 1889) "Жек Жаратушы" атақты сериялық кісі өлтіруші деп күдіктенді. Ол 1889 жылы әйелі Эленді өлтіргені үшін асылып, Шотландияның Данди қаласында өлім жазасына кесілген соңғы адам болды. Бьюри ерте жаста жетім қалды және Англияның Мидлендс аймағындағы қайырымдылық мектебінде білім алды. Бірнеше жыл тұрақты жұмыс істегеннен кейін, ол қаржылық қиындыққа ұшырады, ұрлық жасағаны үшін жұмыстан шығарылды және көшпелі сатушы болды. 1887 жылы ол Лондонға көшіп, онда, мүмкін, жезөкше болған Эллен Эллиотқа үйленді. Бір жылдан астам уақытқа созылған даулы некелерінде олар қаржылық қиындықтарға тап болды. 1889 жылдың қаңтар айында олар Дандиге көшіп келді. Келесі айда Бьюри әйелін арқанмен тұншықтырып, оның денесін қарындашпен пышақтап, мәйітін бөлмесіндегі қорапқа жасырды. Бірнеше күннен кейін ол жергілікті полицияға өздігінен келіп, оны әйелін өлтіргені үшін тұтқындады. Сотталып, кінәлі деп табылғаннан кейін, оған асып өлтіру жазасы берілді. Өлім жазасын орындау алдында ол қылмысын мойындады. Бьюридің кінәсі даусыз болғанымен, Дандиде өлім жазасына қарсы тарих бар еді және "Данди курьері" газеті оның өлім жазасын "соттың қатыгездігі" деп айыптаған редакциялық мақала жариялады. Бьюри әйелін Лондонның Уайтчепельдегі сериялық кісі өлтірулердің ең қызығынан кейін көп ұзамай өлтірді, олар белгісіз "Жек Жаратушы" сериялық кісі өлтірушіге жатқызылды. Бьюридің бұрынғы Уайтчепельге жақын жерде тұрғандығы және "Жек Жаратушының" қылмыстары мен Бьюридің жасағандары арасындағы ұқсастықтар баспасөзді, сондай-ақ атқарушы Джеймс Берриді Бьюридің "Жек Жаратушы" екеніне сендірді. Бьюри "Жек Жаратушының" қылмыстарына қатысы жоқ екенін айтты, ал полиция оны күдікпен қарастырмады. Кейінгі авторлар бұрынғы айыптауларды дамытты, бірақ Бьюринің "Жек Жаратушы" болғаны туралы идея кеңінен қабылданбады.

Балалық шағы мен жастық шағы

Уильям Бьюри Вурстершир графтығының Стоурбридж қаласында Генри Бьюри мен оның әйелі Мэри Джейннің (қыз есімі Хенли) төрт баласының ең кішісі болып дүниеге келді. Ол нәресте кезінде ата-анасынан айырылды. Оның әкесі, жергілікті балық сатушы Жоселиннің жұмыскері, 1860 жылдың 10 сәуірінде Халесовенде ат пен арбаның апатынан қаза тапты. Ол көлбеу жолмен жоғары көтеріліп бара жатқанда, аттың арбасының доңғалағына түсіп, ат қозғалғанда арба оның үстінен өтіп кетті. Уильямның анасы күйеуінің қайтыс болған кезде туғаннан кейінгі депрессиядан зардап шеккен болуы мүмкін және 1860 жылдың 7 мамырында меланхолиядан зардап шеккен Вурстер графтығының кедейлер мен психикалық ауруларға шалдыққандарға арналған ауруханасына жатқызылды. Ол 1864 жылдың 30 наурызында 33 жасында қайтыс болғанға дейін сол жерде болды. Уильямның үлкен әпкесі Элизабет Энн 1859 жылдың 7 қыркүйегінде эпилепсия ұстамасы кезінде жеті жасында қайтыс болды, бұл Мэри Джейннің депрессиясына себеп болуы мүмкін. Тағы екі баласы, Джозеф Генри мен Мэри Джейн 1889 жылға дейін қайтыс болды. Уильямды бастапқыда Дадлиде анасының інісі Эдвард Хенли тәрбиеледі, ал 1871 жылы ол Стоурбридждегі Blue Coat қайырымдылық мектебіне қабылданды. Он алты жасында ол Вольвергемптонның Хорсли Филдс ауданындағы қоймада фактордың көмекшісі болып жұмысқа орналасты, 1880-ші жылдардың басында қарызын өтей алмағандықтан қоймадан кетті. Содан кейін ол Вольвергемптонның Лорд-стрит көшесіндегі Осборн атты құлып жасаушы компанияда жұмыс істеді, 1884 немесе 1885 жылы ұрлық жасағаны үшін жұмыстан шығарылды. Келесі бірнеше жыл бойы оның қайда болғаны нақты белгісіз, бірақ ол Англияның Мидлендс және Йоркшир аймақтарында тұрақсыз өмір сүрген болуы мүмкін. 1887 жылы ол Бирмингем қаласының Snow Hill көшелерінде қарындаштар және кілт сақиналары сияқты ұсақ-түйек заттарды сату арқылы күнкөріс жасады.

Лондон

1887 жылдың қазан айында Бьюри Лондонның Боу қаласына келді және Джеймс Мартинге арақ шаңын сатумен жұмыс тапты, ол Боудағы 80 Куикет көшесінде бордель ұстағанға ұқсайды. Бастапқыда Бьюри қорада тұрды, бірақ кейін үйге көшіп келді. Сол жерде ол Элен Эллиотпен танысты, ол Мартиннің қызметшісі және, мүмкін, жыныс жұмысымен айналысқан. Элен 1856 жылдың 24 қазанында Лондонның Уолворт қаласында, оның әкесі Джордж Эллиот басқаратын «Кирпіштас қаруы» (Bricklayer's Arms) атты пабта дүниеге келді. Ересек болғаннан кейін ол тігінші болып жұмыс істеді, сондай-ақ джут өңдеу зауытында да еңбек етті. 1883 жылы оның заңды емес қызы дүниеге келді, оған да Элен деп ат қойылды, ол 1885 жылдың желтоқсан айында Поплар жұмыс үйінде қайтыс болды. 1888 жылдың наурыз айында Элен мен Уильям Мартиннің жұмысынан кетіп, Боудағы 3 Свотон-роудтағы жиһазбен жабдықталған бөлмеге көшіп барды. Олар 1888 жылдың 2 сәуірінде Пасха дүйсенбісінде Бромли шіркеуінде үйленгенге дейін бірге өмір сүрді. Кейін Мартин Уильямды төлемеген қарыздары үшін жұмыстан шығарғанын айтты. Мартин мен 3 Свотон-роудтағы үй иесі Элизабет Хейнс Бьюриді зорлыққа бейім, маскүнем деп сипаттады. 1888 жылдың 7 сәуірінде Хейнс Бьюридің бес күндік әйелінің үстінде тізе бүгіп, оның мойнын пышақпен кесумен қорқытып жатқанын көрді. Уильям Мартинге қайта жұмысқа орналасты, ал олар Свотон-роудқа жақын орналасқан 11 Блэкторн көшесіне көшіп барды. Маусым айында Элен қалған үлестерін сатты, ал тамыз айында олар Уильямдың атын тұраққа қойған жерге жақын орналасқан 3 Spanby Road-қа көшіп барды. Үлестерден түскен ақшаға олар Уильямдың ішетін досымен бірге Вулверхэмптонға бір апта демалысқа барды, ал Элен жаңа әшекейлер сатып алды. 1888 жылдың соңғы жартысында Уильям әйеліне тағы да зорлық көрсетуді жалғастырды. Желтоқсанның алғашқы аптасында Эленнің күтпеген табысының көп бөлігі жұмсалып, Уильям өзінің атын және арбасын сатты. Келесі жылдың қаңтар айында ол 3 Spanby Road-тағы үй иесіне Брисбенге (Австралия) көшіп баруды ойлап отырғанын айтты және саяхатқа екі ағаш жәшік жасауды сұрады. Бірақ Уильям мен Элен Шотландияның Данди қаласына көшіп кетті. Элен баруға құштар емес еді және Уильям Дандиде джут зауытында жұмысқа орналасқанын өтірік айтқаннан кейін ғана келісті.

Дунди

Бьюрилер "Камбрия" пароходта екінші сыныптық жолаушылар ретінде солтүстікке қарай сапар шегеді. Олар Дундиге 1889 жылы 20 қаңтар күні кешке келді, ал келесі күні таңертең олар 43-ші Юнион-стриттегі бардың үстіндегі бөлмені жалға алды. Бьюрилер 29 қаңтарда 113 Принс-стриттегі дүкеннің астындағы жертөле пәтерінде қоныс аударудан бұрын сегіз күн ғана тұрды. Уильям кілтті жалған түрде сатып алған, ол үйді жалға беруді тапсырған агенттерге үйді жалға алуға қызығушылық танытқан көрермен екенін айтқан. Сол кезде Элен жергілікті диірменнің бірінде тазалаушы болып жұмыс тауып алды, бірақ бір күннен кейін жұмыстан кетті. Уильям көп ішуді жалғастырды, көбінесе Дэвид Уокер есімді сәндеушімен, ол Уильям жиі келетін қонақ үйді қайта бояды. 4 ақпанда Уильям жергілікті бақшада арқан сатып алып, қалған күнін шериф сотындағы істерді қоғамдық галереядан бақылаумен өткізді. Кейін ол сот процесін мұқият тыңдағаны айтылды. 7 ақпанда ол тағы да сот отырысына қатысты. 10 ақпанда ол өзінің танысы Уокерге барды, ол оған әйелдің асынып өлтіруін жариялаған газетті берді. Уокер Бэриден Жек-Жарқау туралы жаңалықтарды іздеуді сұрады, Бэри газетті үрейленіп тастады. Сол күні кешке ол Белл-стриттегі Данди полициясына кіріп, лейтенант Джеймс Паррға әйелі өзін-өзі өлтіргенін хабарлаған. Ол әйелі қайтыс болған күні түнде қатты ішіп алған, ал таңертең оянғанда әйеліне ілгек байлап, оның денесін жерден тапқанын айтты. Бьюри дәрігерді шақырмаған, оның орнына денені кесіп, Лондоннан әкелінген қаптардың бірінде жасырып қойған. Парр Бэриді жоғарыға детективтер бөлімінің бастығы лейтенант Дэвид Лэмбпен кездесуге алып барды. Пар Лэмбке: "Бұл кісі сізге керемет оқиға айтып бере алады" деді. Бьюри Лэмбке өз оқиғасын қайта айтып берді, бірақ Джек Жабдықшы туралы сөзді қалдырды және ол әйеліне бір рет пышақ соққандығын айтты. Бьюридің үйін тексеріп, кішкентай пышақ, банк кітапшасы және үйінің кілті тергеуді күтіп тұрған кезде тәркіленді. Лэмб пен детектив Питер Кэмпбелл Бьюрилердің шатырлы пәтеріне барды, онда олар Бьюридің Лондонда тапсырған ағаш қорапқа тығылған Элленнің қираған сүйегін тапты.

Тергеу

Лэмб полиция бөлімшесіне барып, Уильямды Элленді өлтіргені үшін айыптайды. Уильямның қалтасынан табылған Элленнің зергерлік бұйымдары тәркіленді. Алдын ала іздестіру барысында пәтердің артқы есігінде "Жек Жаратушы осы есіктің артында" және үйдің артқы жағындағы баспалдақта "Жек Жаратушы осы сатушыда" деген жазулар бар екені анықталды. Баспасөз және полиция оларды қайғылы оқиғадан бұрын жергілікті бала жазған деп ойлады, бірақ жазушының аты-жөні анықталмады. Келесі күні таңертеңгі іздеу кезінде оның денесі салынған қорапта қанға боялатын киімдер, тағы басқа киімдердің қалдықтары және Эленнің жеке заттары отқа күйген. Квартирада жиһаздар жоқ, бұл оның отқа күйгенін немесе дәлелдерді жою үшін күйгенін көрсетеді. Үлкен қарындаш табылды, оның үстінде адам еті мен қан бар, ал Уильям 4 ақпан күні таңертең сатып алған арқанда талшықтарына Еленнің шашы байланған. Эленнің денесін бес дәрігер тексерді: полиция хирургы Чарльз Темплмен, оның әріптесі Александр Сталкер, Эдинбург хирургы Генри Литтлджон және екі жергілікті дәрігер, Дэвид Леннокс және Уильям Киннер. Олар Эленнің арт жағынан ұрса керек деген қорытындыға келді. Оның оң аяғы екі жерден сынған, сондықтан оны жәшікке тығып қоюға болады. Қарындашпен жасалған кесулер оның ішін бойлай төмен қарай жүгіріп, "өлім уақытынан кейін ең көп дегенде он минут ішінде" жасалған, деп жазды Темплмен, Сталкер және Литтлжон. Леннокс келіспей, жаралар кейін жасалды деп ойлады, өйткені ол денені тексергенде жара еверттелген жоқ, бірақ Темплмен мен Сталкер денені тексергенде жара еверттелгенін айтты. Литтлжон Леннокс басқалардан үш күн өткен соң тексерілгендіктен, жаралардың пішіні өзгерген болуы мүмкін екенін түсіндірді, бұл туралы Леннокс келісті. Бас констебль Дьюар қылмыстың мән-жайларын егжей-тегжейлі баяндаған телеграфты Лондонның метрополитен полициясына жіберді, ол Жек-Жарқаушы деп саналатын қылмыстарды тергеді. Лондон детективтері Бьюриді Жабдықшы кісі өлтіруді тергеуде шынайы күдікті деп санамады, бірақ инспектор Фредерик Абберлайн Бьюримен байланысты Уайтчепелдегі куәгерлермен сұхбат жасады, оның ішінде Уильямның бұрынғы жұмыс берушісі Джеймс Мартин және жер иелері Элизабет Хейнс пен Уильям Смит. Ажал жазасын тартқан Джеймс Берри мен криминалист Норман Хейстингстің айтуынша, Скотланд-Ярд Бэриді сұхбаттайтын екі детектив жіберген, бірақ полиция архивінде бұл сапар туралы ешқандай дерек жоқ.

Сот және өлім жазасы

1889 жылы 18 наурызда Бьюриге әйеліне қол жұмсау үшін айып тағылды; ол кінәсіз деп мәлімдеді. Сот 28 наурызда Лорд Янгтың алдында Жоғары сотта өтті. Бьюридің қорғаушы командасына адвокат Дэвид Твиди мен адвокат Уильям Хей кірді; айыптауды адвокаттың орынбасары Дугальд немесе Дилл МакКечни басқарды. Сот отырысы 13 сағатқа созылды. Прокуратура куәгерлері арасында Элленнің қарындасы Маргарет Корни, Уильямның бұрынғы жұмыс берушісі Джеймс Мартин, Бьюрилердің Лондон үйінің иесі Элизабет Хейнс, Уильямның ішімдік серіктесі Дэвид Уокер, лейтенант Лэмб және докторлар Темплмен мен Литтлжон болды. Кешкі асқа тоқтағаннан кейін Хей қорғаныс ісіне тоқталды, ол қатты д-р Леннокстың куәлігіне байланысты болды. 22:05 - те лорд Янг қорытынды сөзін аяқтады, ал 15 адамнан тұратын қазылар алқасы өз шешімін қарауға кетті. 25 минуттан кейін, алқабилер қазыларды кінәлі деп танып, кешірім жасауды ұсынды. Лорд Янг қазылар алқасына неліктен мейірімділік көрсетуді ұсынғанын сұрады, солардың бірі медициналық дәлелдемелердің өзара қайшылықты екенін айтты, бұл Леннокстың куәлігіне қатысты. Янг қазылар алқасына өз шешімін дәлелдерге сүйене отырып, қандай да бір жолмен шешкенше, қазылар алқасының шешімін қайта қарауын айтты. Твиди одан әрі Бьюриге ақылсыздық ауруы анасынан мұра болып қалған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Бьюримен дос болған дін қызметкері, Дандидегі Сент-Полс епископаль шіркеуінің діни қызметкері Эдвард Джон Гоф та Лотианға кешірім сұрап хат жазды. Мемлекеттік хатшы заңның қалыпты барысына араласудан бас тартты, ал Бьюриді 24 сәуірде ұстап, Джеймс Берри өлтірді. Бұл Дундиде өлім жазасына кесілген соңғы жазалау болды. Ажыратудан бірнеше күн бұрын Бьюри Гough діндарлығына Элленді өлтіргенін мойындады. Гофтың үндеуімен Уильям 1889 жылы 22 сәуірде өлгенге дейін жасыруды сұрап, мойындау жазды. Уильям Эленді 1889 жылы 4 ақпан күні ақша үшін арақ ішіп, дауласқан кезінде алдын ала ойламай-ақ өлтіргенін, ал келесі күні денені бөлшектеуге тырысқанын, бірақ одан әрі жалғастыруға тым қысылғанын мәлімдеді. Бұл мойындаудың соңғы бөлігі дәрігерлердің сарапшы куәліктеріне сәйкес келмейді, олар кесулер келесі күннің орнына "өлім уақытынан кейін ең көп дегенде он минут ішінде" жасалған деп айтты. Уильям кейіннен жою жоспарының бір бөлігі ретінде Эленнің денесін жәшікке тыққандығын айтты, бірақ оның орнына Эленнің жоқ екенін байқағанда, өзін-өзі өлтіру туралы әңгімені ойлап тапты.

Жіберілген Джек

Дәстүр бойынша, бес кісі өлтіру (анықталған "каноникалық бес") атақты сериялық өлтірушіге "Жек Жабайы" деп аталады, ол 1888 жылдың тамыз мен қараша аралығында Лондонның Шығыс бөлігіндегі Уайтчепелді қорқытты. Билік өкілдері Жіріткіш құрбандарының нақты саны туралы келіспейді, ал 1888 жылдың сәуірінен 1891 жылдың ақпанына дейінгі Уайтчепелдегі кем дегенде он бір адам өлтірілді. Барлық қылмыстар шешілмеген күйінде қалды. Бьюриді Жабдықшы деп атау туралы мәлімдемелер оның тұтқындалуынан кейін көп ұзамай газеттерде жариялана бастады. Бьюри сияқты, Ripper құрбандарына олардың өлімінен кейін бірден іш жарақаттарын тигізді, және Бьюри 1887 жылдың қазанынан 1889 жылдың қаңтарына дейін Уайтчепельдің жанында Боуда өмір сүрді, бұл оны Уайтчепельдегі кісі өлтірулерге жақын уақытта орналастырды. 12 ақпандағы "Данди Адравизерзер" газетінде Бьюрилердің "қолаң-қолаңдары олардың арасында Уайтчепельдегі қайғылы оқиғалармен байланыстырған адам өмір сүріп жатыр деген ойдан қорқып, үрейленді" деп мәлімделген. Сол күні шыққан "Нью-Йорк Таймс" газеті Бьюриді зұлымдыққа тікелей қатыстыруда және Уильямның Элленді өлтіріп, оның кінәсін ашпауы үшін өлтіргендігі туралы теорияны жариялады. Бұл оқиғаны келесі күні "Данди курьер" газеті де қайталады. Курьердің айтуынша, Бьюри лейтенант Паррға өзінің Жек Жаратушы екенін мойындаған, бірақ Паррдың нұсқасында Бьюридің Жек Жаратушы ретінде тұтқындалуынан қорқатыны айтылған. Бьюри әйеліне қол жұмсауды мойындағанына қарамастан, кез келген байланысты жоққа шығарды. Алайда, ұстап алған Джеймс Берри Берриді Жібегіш деп атады. Берри өзінің "Менің жазалаушы ретінде тәжірибем" атты мемуарларына Берриді немесе Жіберішті енгізбеді, бірақ Ньюмаркет қаласындағы журналист Эрнест А. Парр 1908 жылы 28 наурызда Шотландияның Мемлекеттік хатшысына Берридің "Мені Берридің Жіберіш Джек болғаны белгілі екенін ашық айтты" деп жазғанын жазды. 1920 жылдары Норман Хейстингс Берридің гипотезасына сүйене отырып, Берриді Жабдықшы ретінде ұсынды, ал Жабдықшы кісі өлтіргеннен кейін 100 жыл өткен соң Уильям Бидл мен Данди кітапханашысы Юан Макферсон Берриді Жабдықшы ретінде күдікті ретінде танымал ететін кітаптар мен мақалалар жариялады. Олар 1888 жылы қарашада Берейдің Берейден кетуіне сәйкес келген Берейдің бесеу қазасы аяқталғанын атап өтті. Бьюридің Дандидегі пәтерінде Джек-Жарққыш сол жерде тұрғанын білдіретін граффити бар еді, ал Макферсон мұны Бьюри мойындау ретінде жазған деп болжады. Уильям Элленнің сақиналарын алып кетті, ал Жүтірткіш құрбан Энни Чэпменнің сақиналарын да алып кеткен деп күтілуде. Бьюри әйеліне қаталдықпен қарады, оған пышақпен қауіп төндірді және оның құрсағын өлтіргеннен кейін, Уайтчепельдегі кісі өлтірушіге ұқсамайтын жолмен кесіп тастады. Көршілерімен сөйлескенде, Дундидегі Бьюрилердің Принс-стрит пәтеріндегі дүкенді басқаратын Марджори Смит оларға: "Сіздер қандай жұмыс істеп жүрсіздер, Уайтчепель тұрғындары, Джек-Жарқаудың соншалықты көп адамды өлтіруіне жол бересіздер?" - деп сұрады. Бидл мен Макферсон Елленнің пікірлері оның Жіберістің қайда екенін білетінін білдіреді деп дәлелдеді. Басқалары Бьюри тек Жабдықшыны еліктеп, олардың қылмыстары арасындағы айырмашылықтарды келтіреді. Элен Бэри арқанмен ұрланып, Жіберілген құрбандарға қарағанда, қарапайым пышақ жарақатын алды, олардың мойындары терең ішке дейін кесілген. Элен Бьюридің мойны кесілген жоқ, ал ішке салыстырмалы түрде терең емес кесулер жасалған. Уайтчепельдегі қылмыскердің кім екені белгісіз, ал Бэриден басқа жүзден астам күдікті ұсынылды. Кейбір Ripper авторлары Бьюриді басқа күдіктілерге қарағанда көбірек кінәлі деп санайды, ал басқа авторлар теорияны жоққа шығарады, өйткені "бұл салада жиі болып жатқандай, теорияда бірнеше алаңдататын логикалық секірулер мен дәлел ретінде пайдаланылатын жай анекдоттар бар сияқты".