Кіріспе
Тиволи (['/t//ɪ//v//əl//i/ TIVəlee, ˈtiːvoli; Тибур) – Италияның Лацио аймағындағы қала және коммуна. Орталық Италияда, Римнің солтүстік-шығысында, Аниен өзенінің төбеден құлайтын жерінде, сабин төбелерінен басталатын жерде орналасқан. Қаладан Римдік жазықтың кең көрінісі ашылады.
Tivoli ('/t//ɪ//v//əl//i/ TIVəlee, ˈtiːvoli; Tibur) is a town and comune in Lazio, central Italy, north east of Rome, at the falls of the Aniene river where it issues from the Sabine hills. The city offers a wide view over the Roman Campagna.
Тарих
Гай Юлий Солин, Тибур қаласының Амфиарайдың ұлы Аркадиялық Катиллдан таратылғанын, ол Грек еліндегі Фива қаласындағы қырғынды қашып осы жерге келгенін, Катаның жоғалған "Origines" еңбегінен келтіреді. Катилл және оның үш ұлы – Тибурт, Корас және Катилл – "Энеидада" Вергилий Корас пен кіші Катиллды егіз ағайындылар деп, Тибур әскери күштерінің басшылары ретінде көрсетеді. Олар Аниен жазығынан сикулдерді қуып шығып, Тибурт құрметіне Тибур деп аталған қала құрды. Тағы бір дерек бойынша, Тибур Альба-Лонганың колониясы болған. Аймақтағы ең алғашқы қоныстардың іздері б.з.д. XIII ғасырға дейін жетеді. Тибурдың Тибр өзенімен және латынша Тиберий есімімен ортақ түбірі болуы мүмкін. Этруск дәуірінде Тибур, сабин қаласы, Тибур Сибилласының ордасы болды. Сарысудың үстінде Вестаға арналған дәстүрлі ротонда және Тибур Сибилласына арналған төртбұрышты ғибадатхана орналасқан. Варро оны Альбунея деп атады, ол Аниенаның жағалауында грек жазушылары айтқан тоғыз Сибиллаға қосылған оныншы Сибилла ретінде құдайлыққа ие болған су нимфасы. Жақын жерде Фаунусқа арналған қасиетті тоғай болған. Рим дәуірінде Тибур маңыздылығын сақтап, Апеннин таулары арқылы Абруццоға, оның ең қатал жауы – волск, сабин және самниттер мекендеген аймаққа баратын (Виа Тибуртина, кейін Виа Валериаға дейін кеңейтілген) жол бойында орналасқан.
Рим дәуірі
Алғашында Римнің тәуелсіз одақтасы болған Тибур қаласы б.з.д. 361 жылы галлдармен одақтасты. Осы кезеңдегі қорғаныс қабырғаларының қалдықтары opus quadratum техникасымен салынған. Бірақ б.з.д. 338 жылы Тибур жеңіліске ұшырап, римдіктерге қосылды. Қала б.з.д. 90 жылы римдік азаматтыққа ие болды және әдемілігімен, сапалы суымен танымал демалыс орнына айналды, көптеген римдік виллалармен байыды. Олардың ең танымал вилласы – Вилла Адриана (Адриан вилласы), оның қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Мейцена мен Августтың да Тибурда виллалары болды, ал ақын Горацийдің қарапайым вилласы болды: ол, Катулл және Стаций өлеңдерінде Тибурды жиі еске алады. 273 жылы Пальмираның тұтқын патшайымы Зенобия император Аурелианның бұйрығымен осы қалаға резиденция ретінде тағайындалды. Қазіргі уақытта II ғасырдағы Геркулес-Виктор храмы қазба жұмыстарынан табылған. Қазіргі Пьяцца-дель-Дуомо орнында бұрынғы рим форумы орналасқан. Қаланың атауы Тибур емес, Тибури деп жиі айтылатын болды, кейін Тибори, содан соң Тиволи деп өзгерді. Дегенмен, қала тұрғындары әлі де Тиволези емес, Тибуртини деп аталады. 547 жылы Готика соғысы кезінде қала Византиялық генерал Белисариймен нығайтылды, бірақ кейін Тотила әскерімен қиратылды. Соғыс аяқталғаннан кейін Византия герцогтігіне айналып, кейіннен Әулие Петрдің мүлігіне қосылды. Италияны Шарль Ұлы жаулап алғаннан кейін Тиволи императордың өкілі – графтың билігінде болды.
Орта ғасырлар
Х ғасырдан бастап Тиволи өз сайланған консулдары басқаратын тәуелсіз коммуна ретінде кедейленген орталық Лацио аймағын бақылау үшін күресте Римнің ең қатал қарсыласы болды. 1001 жылы император Отто III оны жаулап алды, содан кейін Тиволи Папаның бақылауына көшті. Дегенмен, Тиволи 15 ғасырға дейін тәуелсіздік деңгейін сақтап келді: қаланың күш-қуатының белгілері – Аренго сарайы, Торре-дель-Коммуне және осы кезеңде салынған Әулие Михаил шіркеуі, сондай-ақ халық санының артуына байланысты қажет болған жаңа қабырғалар (1155 жылы құрылысқа рұқсат берілді). Коммуналық өмірдің ішкі тартыстарын еске түсіретін нысандар – Виколо деи Ферри, Виа ди Постера, Виа дель Семинарио және Виа дель Колледегі мұнаралы үйлер. 13 ғасырда Рим қалаға салық жүктеді және жергілікті консулдармен бірлесіп басқару үшін графты тағайындау құқығын алды. 14 ғасырда Тиволи гвельфтердің жағына шығып, VI Урбанды антипапа Климент VII-ге қарсы күшпен қолдады. Неаполь королі Ладислав екі рет қаладан ығыстырылды, сондай-ақ Браччо да Монтоне атты әскери жетекші де сәтсіздікке ұшырады. Қалада еврей қауымы да тұрды.
Қайта өрлеу дәуірі
Қайта өрлеу дәуірінде папалар мен кардиналдар әшекейлеу бағдарламасын Риммен ғана шектемеді, сонымен қатар Тиволиде де ғимараттар салды. 1461 жылы папа Пий II әрқашан наразылық білдіріп отырған халықты бақылау үшін және осы жердегі папалық уақытша биліктің беріктігінің символы ретінде алып Рокка Пиа салды. XVI ғасырдан бастап қалада виллалар салына бастады. Олардың ең танымалдарының бірі – Вилла д’Эсте, Әлемдік мұра тізіміне енген, оның құрылысын 1550 жылы кардинал Ипполито II д’Эсте үшін Пирро Лигорио бастады. Вилла кеш римдік манердегі суретшілердің, мысалы, Джироламо Музиано, Ливио Агрести (Forlì сурет мектебінің мүшесі) немесе Федерико Зуккаридің амбициялық фрескаларымен әсем безенді. 1527 жылы Тиволи императордың және Колоннаның жақтастары тарапынан тоналып, шабуыл кезінде маңызды мұрағаттар жойылды. 1547 жылы қала тағы да Альба герцогының Пауль IV-ке қарсы соғысында басылып алынды, ал 1744 жылы австриялықтар басып кірді. 1835 жылы папа Григорий XVI Аниен шарлауының төңірегінде орналасқан Вилла Грегориананы қосты. «Ұлы сарқырама» Монте-Катильо тауындағы туннель арқылы жасалды, бұл Аниен суларына 1826 жылғы құрылысқа қиын келген су тасқыны сияқты су тасқындарынан қаланы қорғауға жеткілікті мөлшерде су шығаруға мүмкіндік берді.
Қазіргі заман
1944 жылы Тиволи одақтас әскерлерінің бомбалауы салдарынан ауыр қирауға ұшырады, нәтижесінде Иса шіркеуі (иезуиттер шіркеуі) қирады.
Экономика және инфрақұрылым
Тиволидің карьерлері травертин өндіреді, бұл Римдегі көптеген ескерткіштерді салуға қолданылатын ерекше ақ кальций карбонаты тас. Сарысудың күші Рим қаласын электр қуатымен жарықтандыруға көмектеседі. Жақын төбелердің беткейлері зәйтүн ағаштары, жүзімдіктер мен бақтармен жамылған; аймақтағы ең маңызды өнеркәсіп – қағаз өндірісі.
Әсерлер
Тиволидің сәнді курорт ретіндегі беделі және Вилла-д'Эсте бақтарының даңқы Тиволи атауын басқа да орындарға беруге себеп болды: мысалы, Париждің (Франция) Тиволи бағы және Копенгагеннің (Дания) Тиволи саябағы ойын-сауық паркі. Дессау-Вёрлиц бақшалық аймағындағы (Германия) Вёрлиц синагогасы Тиволидегі Веста храмының көшірмесі болып табылады.
Климат
Тиволиде Жерорта теңізі климаты, жазда ыстық және құрғақ, қыста салқын және жаңбырлы болады.