Кіріспе

Сабиндер (/ˈseɪbɪnz/, SAYbynes, /ˈsæbaɪnz/, SABeyens; – барлығы экзонимдер) – ежелгі Италия түбегінің орталық Апеннин тауларында (Сабинаны қараңыз) өмір сүрген, сондай-ақ Рим қаласының негізі қаланғанға дейін Аниодан солтүстікке қарай Лациумда да қоныстанған итальяндық халық. Римдік аңыздарда айтылғандай, Сабиндер Рим қаласы негізделгеннен кейін екіге бөлінді. Бұл бөлініс қалай болғанына қарамастан, аңыз емес. Римге жақын тұрған халқы жаңа қалаға көшіп, ондағы бұрынғы тұрғындармен бірігіп, сабиндерден бастау алған, бірақ латын тіліне сіңген жаңа мәдениет құрды. Екінші халқы таулы тайпалық мемлекет ретінде қалды және ақырында Римге қарсы тәуелсіздік үшін соғысқа шықты, оған барлық итальяндық тайпалар да қатысты. Соңынан ол Рим Республикасына ассимиляцияланды.

Этимология

Сабиндер ежелгі Умбриядан тікелей шыққан және Самниттер мен Сабеллилер сияқты бір этностық топқа жататын, бұл туралы ортақ этнонимдер Сафиней (көне грек тілінде σαφινείς) және сафиним мен сафина топонимдері (Самний және Сабин атауларының шығу тегі) куәлік етеді. Индоевропалық Saβeno немесе Sabh түбірі Safen сөзіне айналып, кейін Safin болды. Сафиним, Сабин, Сабелл және Самниттен индоевропалық түбірді – сабх-ты табуға болады, ол латын-фалиск тілінде Sab, ал оско-умбрия тілінде Saf болады: Sabini және Safineis. Тарихқа дейінгі дәуірде ортақ тілде сөйлейтін халық Самниум мен Умбрияны мекендеген. Салмон бұл ортақ италиялық тіл болғанын болжайды және б.з.д. 600 жылға даралайды, содан кейін ортақ тіл диалекттерге бөліне бастады. Бұл мерзім міндетті түрде тарихи немесе археологиялық деректермен сәйкес келмейді; прототарихи Италияның этнологиясын синтетикалық тұрғыдан қарастыру – аяқталмаған және үздіксіз жүріп жатқан жұмыс. Тіл біліміндегі Julius Pokorny этимологияны одан да ертерекке апарып тірейді. Ол әріп "а"-ның "о"-дан өзгергенін болжап, атауларды *swo bho (кеңейтілген e-дәрежелі *swe bho-дан) иеленуші сөздерінің *s(e)we, рефлексивті есімдіктің *se, "өзі" (ағылшын тіліндегі "self" сөзінің бастауы) арқылы шығарды. Нәтижесінде индоевропалық тайпалық атаулар жиынтығы (немесе индоевропалықтардың эндоними): германдық суэбилер және семнондар, суиондар; кельт сенеондары; славяндық сербтер мен сорбтар; италиялық сабеллилер, сабиндер және т.б., сондай-ақ көптеген туыстық атаулар пайда болды.

Тіл

Сабин тілі туралы мәліметтер аз, алайда ежелгі комментаторлардың бірнеше түсіндірмелері бар, сондай-ақ бір-екі жазу сабин тілі деп болжамды түрде анықталған. Сабин жеріндегі латын жазуларында жеке есімдер де кездеседі, бірақ олар латынша жазылған. Роберт Сеймур Конвей өзінің "Италия диалектілері" еңбегінде шамамен 100 сөзді келтіреді, олар сабин тіліне тиесілі екені анықталғаннан бастап, сабин текті болуы мүмкін сөздерге дейін. Одан бөлек, ол сабин тілінен шыққан жер-су атауларын келтіреді, кейде сабин түрін қайта құруға тырысады. Барлық мәліметтерді ескере отырып, Лингвист тізімі сабин тілін үнді-еуропалық тілдер отбасының умбрия тобына жататын тіл ретінде жіктейді.

Тарихи география

Латын тілінде сөйлейтіндер қазіргі Лацио, Умбрия және Абруццо аймақтарының арасында орналасқан Сабиндердің бастапқы аумағын Сабинум деп атады. Бүгінде де Италияда бұл аймақ Сабина деп аталады, бұл ежелгі тайпаның атын сақтайды. Қазіргі Лацио (немесе Лациум) аймағында Сабина – Риети маңында, солтүстік-шығысқа қарай орналасқан кіші аймақ болып табылады.

Шығуы және ерте тарихы

Сабиндер б.з.д. шамамен X ғасырда Сабинумда қоныстанды, Реате, Требула Мутуэска және Курес Сабини қалаларын құрды. Дионисий Галикарнасский сабиндерді аборигендермен байланыстырады, олардың астанасы Листаны ұрлағандықтары айтылады, бұл Амитернумнан бастау алған күтпеген соғыс әрекетімен жүзеге асты. Ежелгі тарихшылар сабиндердің нақты тегі туралы пікірталас жүргізді. Страбонның сөзіне қарағанда, Сабиндер Ұмбриямен ұзақ соғыстан кейін, ежелгі итальяндық дәстүр бойынша Вер Сакрамды орындап, Опици жеріне көшіп келді. Сабиндер Опицилерді қуды да, сол аймақта орналасты. Троэзендік Зенодот сабиндердің бастапқыда Ұмбриялықтар болғанын, бірақ Пеласгилер Реатин аумағынан қуғаннан кейін атын өзгерткенін мәлімдеді. Порций Катон сабиндердің Санкустың (кейде Юпитер Фидий деп аталатын жергілікті құдай) ұлы Сабус есімді халық екенін айтты. Дионисийдің еңбегіндегі тағы бір оқиға бойынша, Лакедемондықтардың бір тобы Ликургтың заңдарын тым қатаң деп санап, Спартадан қашып кетті. Италияда олар Спартаның Форония (Поментин жазығының жанында) колониясын құрды, ал осы колониядан шыққандар Сабиндердің арасында қоныстанды. Бұл деректерге сәйкес, сабиндердің соғысқұмарлығы (агрессивті немесе соғысқа бейімділік) және қарапайымдылығы (жайлылыққа ұмтылу, ысыраптан сақтану) спарталықтардан тараған деп есептеледі. Плутарх «Нума Помпилийдің өмірі» атты еңбегінде «өздерін Лакедемондықтардың отаршысы деп жариялаған Сабиндер» туралы да айтады. Плутарх сондай-ақ, аяқ жарысында Олимпиада жеңімпазы болған Спарталық Пифагор Нумаға қала басқаруын ұйымдастыруға көмектескенін және оның Нума мен халыққа көптеген спарталық әдет-ғұрыптарды енгізгенін жазды.

Сабина әйелдері туралы аңыз

Аңыз бойынша, римдіктер жаңа салынған Римді халқымен толықтыру үшін сабин әйелдерін ұрлап әкеткен. Содан туған соғыс әйелдердің өздері мен балаларын әкелері мен күйеулерінің әскерлерінің арасына лақтыруымен аяқталды. Сабин әйелдерін зорлау тақырыбы өнерде жиі кездесетін мотивке айналды; соғысты тоқтатуға ұмтылған әйелдер туралы сюжет азырақ таралған, бірақ кейде қайта оралатын мотив. Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, соғыс аяқталғаннан кейін сабиндер мен римдік мемлекеттер бірікті, ал сабин патшасы Тит Татиус Ромулмен бірге Римді бес жыл бойы бірлесіп басқарды, содан кейін Татиус қайтыс болды. Римде үш жаңа жүздік атты әскерлер құрылды, олардың бірі сабин патшасының құрметіне Татиендер деп аталды. Оқиғаның басқа нұсқасы псевдоэпиграфикалық «Сефер ха-Яшар» кітабында (Jasher 17:1–15 қараңыз) келтірілген.

Дәстүрлер

Дәстүрге сүйенсек, ерте Рим патшалығының халқы сабиндер мен басқа тайпалардың бірігуінен туған. Рим республикасының кейбір рулары, мысалы, Клавдий руы, Сабин есімін конномен немесе агномен ретінде қабылдаған. Римде белгілі бір сабин құдайлары мен культтері болды: Семо Санкус және Квирин. Сонымен қатар, қаланың кем дегенде бір аймағы – Квиринал, бұл аймақта осы құдайларға арналған ғибадатханалар орналасқан, бұрын сабиндердің орталығы болған. Варон мен Цицеронның аян беру, түс арқылы болжау және Минерва мен Марсқа табыну сабиндерден бастау алған деген әдемі әңгімелері күмәнді, себебі бұл әдет-ғұрыптар жалпы итальяндық және латындық, тіпті этрусктік болған, оларды Римнің екінші патшасы, сабин Нума Помпилий де қолдағанмен.

Мемлекет

Ежелгі Римнің кеңею кезеңінде сабиндермен бірнеше қақтығыстар болды. Маний Курий Дентат б.з.б. 290 жылы сабиндерді жеңіп алды. Сол жылы сабиндерге сайлау құқығы жоқ азаматтық берілді. Б.з.б. 268 жылы сабиндерге сайлау құқығы берілді.