Қытай Египетінің үшінші кезеңі (б.з.д. 1077-664 жж.)
Third Intermediate Period of Egypt
Ежелгі Египеттің 1077-664 жж. аралығындағы үшінші кезеңі: Рамзес XI өлімінен басталып, Кеш Египет дәуіріне дейін созды. Кушиттер мен Ассириялықтар билігінен айырылуы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Мысыр кезеңі (б.з.д. 1077-664 жж.)
Period of Ancient Egypt (1077 664 BCE)
Ежелгі Мысырдың үшінші аралық кезеңі 1077 ж.б.д. фараон Рамсес XI-нің өлімімен басталды, бұл Жаңа Патшалықты аяқтады, және кейіннен Кейінгі Кезеңге ұласты. Кейінгі дәуірдің басталуы ретінде әртүрлі уақыттар көрсетіледі, бірақ көбінесе б.з.д. 664 жылы Псамтик I-нің жиырма алтыншы династияны құруынан басталады деп есептеледі. Бұл, жиырма бесінші династияның нубийлік Кушит билеушілерінің, патша Ашурбанипал басқаруымен ассириялықтар тарапынан қуылғаннан кейін кетіп кетуінен кейін болды. "Үшінші аралық кезең" термині, жақсы белгілі Бірінші және Екінші аралық кезеңдермен салыстыруға негізделген, 1978 жылы британдық египтолог Кеннет Китчен осы кезең туралы кітабының атауы ретінде қолданғанда кеңінен танымал болды. Китчен бұл кезең "хаостық емес" екенін айтса да, оның жұмысы осы терминнің қолданысын тоқтатуға себеп болады деп үміттенді, өзінің басымдығы "Империядан кейінгі дәуір" болғандықтан, алайда терминнің атау ретінде қолданылуы оның қолданысын одан да нығайтты. Дегенмен, бұл бөлініс маңызды болған жоқ, себебі дін қызметкерлері де, фараондар да бір отбасыдан шыққан.
The Third Intermediate Period of ancient Egypt began with the death of Pharaoh Ramesses XI in 1077 BC, which ended the New Kingdom, and was eventually followed by the Late Period. Various points are offered as the beginning for the latter era, though it is most often regarded as dating from the foundation of the Twenty Sixth Dynasty by Psamtik I in 664 BC, following the departure of the Nubian Kushite rulers of the Twenty fifth Dynasty after they were driven out by the Assyrians under King Ashurbanipal. The use of the term "Third Intermediate Period", based on the analogy of the well known First and Second Intermediate Periods, was popular by 1978, when British Egyptologist Kenneth Kitchen used the term for the title of his book on the period. While Kitchen argued that the period was 'far from being chaotic' and hoped that his work would lead to the abolishment of the term, with his own preference being the 'Post Imperial epoch', his use of the term as a title seems only to have entrenched the use of the term. However, this division was less significant than it seems, since both the priests and pharaohs came from the same family.
Жиырма екінші және жиырма үшінші династиялар
Елді 945 жылы (немесе 943 жылы) ежелгі Ливиядан келген мешвеш иммигранттарының ұрпағы Шошенк I құрған жиырма екінші династиясы нық қайта біріктірді. Бұл елге бір ғасырдан астам уақытқа дейін тұрақтылық әкелді, бірақ Осркон II билегеннен кейін, әсіресе, ел тиімді түрде екі мемлекетке бөлінді: жиырма екінші династияның Шошенк III 818 жылға қарай Төменгі Мысырды бақылады, ал Такелот II және оның ұлы Осркон (кейін Осркон III атанған) Орта және Жоғарғы Мысырды биледі. Фивада азаматтық соғыс басталды, өзін фараон деп жариялаған Педубаст I-нің әскерлері Такелот II/Осоркон B-нің әулетіне қарсы шықты. Екі топ үздіксіз қақтығысты, және бұл қақтығыс Шошенк III билегеннің 39-шы жылында ғана Осоркон B өзінің жауларын толық жеңген кезде шешілді. Ол Осркон III – Такелот III – Рудамуннан тұратын Жоғарғы Мысырлық Ливияның жиырма үшінші династиясын құрды, бірақ бұл мемлекет Рудамунның өлімінен кейін тез фрагменттенді, Геркулеополистің Пефтьяубаст, Гермополистің Нимлот және Фивадағы Ини сияқты патшалар басқарған жергілікті қала-мемлекеттердің пайда болуымен.
The country was firmly reunited by the Twenty second Dynasty founded by Shoshenq I in 945 BC (or 943 BC), who descended from Meshwesh immigrants, originally from ancient Libya. This brought stability to the country for well over a century, but after the reign of Osorkon II, particularly, the country had effectively split into two states, with Shoshenq III of the Twenty second Dynasty controlling Lower Egypt by 818 BC while Takelot II and his son Osorkon (the future Osorkon III) ruled Middle and Upper Egypt. In Thebes, a civil war engulfed the city, pitting the forces of Pedubast I, who had proclaimed himself pharaoh, against the existing line of Takelot II/Osorkon B. The two factions squabbled continuously and the conflict was only resolved in Year 39 of Shoshenq III when Osorkon B comprehensively defeated his enemies. He proceeded to found the Upper Egyptian Libyan Twenty third Dynasty of Osorkon III – Takelot III – Rudamun, but this kingdom quickly fragmented after Rudamun's death, with the rise of local city states under kings such as Peftjaubast of Herakleopolis, Nimlot of Hermopolis, and Ini at Thebes.
Жиырма төртінші династия
Бұл бөліністі және одан туындаған саяси тұрақсыздықты оңтүстіктегі Нубия патшалығы толыққанды пайдаланды. Пиедің Мысырға жасаған 20 жылдық жорығынан бұрын, бұрынғы нубиялық билеуші Кашта өзінің патшалығының ықпалын Тебаға дейін жеткізді, ол Амонның құдайлық әйел құрметіне қызмет ететін Шепенупетті және Такелот III-нің қарындасын – Аменирдисті, оның қызы ретінде қабылдауға мәжбүр етіп, оның мұрагері етіп тағайындады. Содан кейін, шамамен б.з.д. 732 жылы 20 жыл өткен соң, оның ізбасары Пие солтүстікке жорық жасап, бірнеше египеттік билеушілердің біріккен күштерін жеңді: Пефтжаубаст, Танис билеушісі Осоркон IV, Леонтополис билеушісі Иупут II және Саис билеушісі Тефнахт.
The Nubian kingdom to the south took full advantage of this division and the ensuing political instability. Prior to Piye's Year 20 campaign into Egypt, the previous Nubian ruler – Kashta – had already extended his kingdom's influence into Thebes when he compelled Shepenupet, the serving Divine Adoratice of Amun and Takelot III's sister, to adopt his own daughter Amenirdis, to be her successor. Then, 20 years later, around 732 BC his successor, Piye, marched north and defeated the combined might of several native Egyptian rulers: Peftjaubast, Osorkon IV of Tanis, Iuput II of Leontopolis and Tefnakht of Sais.
Жиырма бесінші династия
Пие жиырма бесінші династияны құрып, жеңілген билеушілерді өзінің провинциялық губернаторлары етіп тағайындады. Оның орнын бірінші ағасы Шабака, содан кейін екі ұлы Шэбитку мен Тахарқа басты. 25-ші династияның Нил аңғарының қайта біріккен империясы Жаңа Патшалықтан бері болғандай кең болды. Тахарқа сияқты династия фараондары Нил аңғарының бойында, Мемфис, Карнак, Кава және Джебель-Баркал секілді қалаларда ғибадатханалар мен ескерткіштер салды немесе қалпына келтірді. 25-ші династия билеушілері Напатадағы рухани отанына шегінді. Олар сол жерде (Эль-Курру мен Нуриде) Нил аңғарында жүздеген жылдардан бері салынған алғашқы пирамидалардың астына жерленді. Напатан әулеті Куш патшалығына жол ашты, ол кем дегенде біздің заманымыздың 2-ғасырына дейін Напата мен Мероеде гүлденді. Осының салдарынан Тахарқа перғауынның және оның ізбасары Тантаманидің билігі ассириялықтармен үздірілмейтін қақтығыстарға толы болды. Б.з.д. 664 жылы ассириялықтар Теба мен Мемфисті басып алып, ауыр соққы берді. Осы оқиғалардан кейін, Атланерсадан бастап, ешбір Куш билеушісі ешқашан Мысырды билемеді.
Piye established the Twenty fifth Dynasty and appointed the defeated rulers as his provincial governors. He was succeeded first by his brother, Shabaka, and then by his two sons Shebitku and Taharqa. The reunited Nile valley empire of the 25th Dynasty was as large as it had been since the New Kingdom. Pharaohs of the dynasty, among them Taharqa, built or restored temples and monuments throughout the Nile valley, including at Memphis, Karnak, Kawa, and Jebel Barkal. The 25th Dynasty ended with its rulers retreating to their spiritual homeland at Napata. It was there (at El Kurru and Nuri) that all 25th Dynasty pharaohs were buried under the first pyramids to be constructed in the Nile valley in hundreds of years. The Napatan dynasty led to the Kingdom of Kush, which flourished in Napata and Meroe until at least the 2nd century AD. Consequently, pharaoh Taharqa's reign, and that of his successor Tantamani, were filled with constant conflict with the Assyrians. In 664 BC the Assyrians delivered a mortal blow, sacking Thebes and Memphis. Following these events, and starting with Atlanersa, no Kushite ruler would ever rule over Egypt again.
Үшінші аралық кезеңнің соңы
Жоғарғы Египет бір уақыт Тахарка мен Тантаманидің билігінде болды, ал Төменгі Египетті б.з.д. 664 жылдан бастап Ассириялықтар орнатқан марионеттік патшалар, 26-шы династия биледі. Б.з.д. 663 жылы Тантамани Төменгі Египетке толыққанды шабуыл жасап, осы жылдың сәуір айында Мемфисті басып алды, соның кесірінде Саис қаласының Нехо I-ін өлтірді, себебі Нехо Ашурбанипалға адал болған. Тантамани Дельта аймағының кейбір кішкентай патшалықтарының бағынуын қабылдап, қалған Ассириялықтарды қуғанға үлкермей, Ашурбанипал мен Нехоның ұлы Псамтик I басқаратын үлкен әскер кері қайтып келді. Тантамани Мемфистің солтүстігінде жеңіліске ұшырады, ал Теба көп ұзамай толығымен тоналды. Куш патшасы Нубияға қайтарылды, ал Ассирияның Жоғарғы Египеттегі ықпалы тез әлсіреді. Тоналғаннан кейін әлсіреген Теба, б.з.д. 656 жылы Псамтик флотына бейбіт түрде бағынды. Өзінің билігін бекіту үшін Псамтик өзінің қызын Амонның болашақ қасиетті құлшыны болуына тағайындады, осылайша Амон дінінің басшыларын да бағындырып, Египетті тиімді біріктірді. Тантаманидің ізбасары Атланерса Египетті қайта басып алуға тырыса алмады, себебі Псамтик сонымен қатар Элефантинадағы оңтүстік шекараны нығайтты және тіпті Напатаға әскери жорық ұйымдастырған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Псамтик Ашурбанипалмен жақсы қарым-қатынасты сақтай отырып, Ассирияның бағыныштылығынан құтылды, бұл Бабылдағы ағымдағы көтеріліспен байланысты болуы мүмкін. Осылайша ол Саис қаласынан 54 жыл бойы билік құрып, Ежелгі Египеттің Соңғы Кезеңін бастады, елге тұрақтылық әкелді.
Upper Egypt remained for a time under the rule of Taharqa and Tantamani, whilst Lower Egypt was ruled from 664 BC by the nascent 26th Dynasty, client kings established by the Assyrians. In 663 BC, Tantamani launched a full scale invasion of Lower Egypt, taking Memphis in April of this year, killing Necho I of Sais in the process as Necho had remained loyal to Ashurbanipal. Tantamani barely had the time to receive the submission of some Delta kinglets and expel the remaining Assyrians that a large army led by Ashurbanipal and Necho's son Psamtik I came back. Tantamani was defeated north of Memphis and Thebes was thoroughly sacked shortly after. The Kushite king withdrew to Nubia while the Assyrian influence in Upper Egypt quickly waned. Permanently weakened by the sack, Thebes peacefully submitted itself to Psamtik's fleet in 656 BC. To affirm his authority, Psamtik placed his daughter in position to be the future Divine Adoratrice of Amun, thereby also submitting the priesthood of Amun and effectively uniting Egypt. Tantamani's successor Atlanersa was in no position to attempt a reconquest of Egypt as Psamtik also secured the southern border at Elephantine and may even have sent a military campaign to Napata. Concurrently, Psamtik managed to free himself from the Assyrian vassalage while remaining on good terms with Ashurbanipal, possibly owing to an ongoing rebellion in Babylon. By doing so, he brought increased stability to the country during his 54 year reign from the city of Sais beginning the Late Period of ancient Egypt.
Тарихнама
Бұл кезеңнің тарихнамасы түрлі себептерге байланысты даулы. Біріншіден, Мысыр тарихының өте ұзақ және күрделі мерзімін қамтитын, өте жасанды терминнің пайдалылығы туралы пікір таласы бар. Үшінші аралық кезеңге тұрақтылықтың ұзақ кезеңдері де, сонымен қатар созылмалы тұрақсыздық пен азаматтық қақтығыстар да кіреді: оның өзінің аты-жөні осы фактіні жасырады. Екіншіден, бірнеше саладан туындайтын хронологиялық маңызды мәселелер бар, олар Мысыр тарихының хронологиясына тән қиындықтармен күшейеді және Бібліялық археологиямен салыстыру арқылы туындаған, өте даулы даталарды қамтитын мәселелерге байланысты.
The historiography of this period is disputed for a variety of reasons. Firstly, there is a dispute about the utility of a very artificial term that covers an extremely long and complicated period of Egyptian history. The Third Intermediate Period includes long periods of stability as well as chronic instability and civil conflict: its very name rather clouds this fact. Secondly, there are significant problems of chronology stemming from several areas, there are the difficulties in dating that are common to all of Egyptian chronology and are compounded by synchronisms with Biblical archaeology that also contain heavily disputed dates.
Шекаралық теориялар
Питер Джеймс және басқа бірнеше ғалымдар Китченнің пікіріне қарсы, осы кезеңнің 200 жылдан кем уақытқа созғанын, б.з.б. 850 жылдан кейін басталғанын, бірақ бес династияның көп жылдар бойы үлескендігіне байланысты, қалыпты мерзімде аяқталғанын айтты. Кейбір теоретиктер, мысалы Дэвид Роль, осы кезеңді құрайтын династиялардың туыстық байланыстары туралы әртүрлі даулы теориялар ұсынады.
Peter James, along with several other academics, argued contra Kitchen that the period lasted less than 200 years, starting later than 850 BC but ending at the conventional date, as the five dynasties had many years of overlap. Some theorists such as David Rohl have controversial theories about the family relationships of the dynasties comprising the period.