Кіріспе

Теософиялық қозғалыстың маңызды мәтіні "Isis Unveiled: A Master Key to the Mysteries of Ancient and Modern Science and Theology" кітабы 1877 жылы жарық көрген, эзотерикалық философияға арналған еңбек және Хелена Петровна Блаватскаяның алғашқы ірі жұмысы, сонымен қатар оның теософиялық қозғалысының түйірлі мәтіні болып табылады. Бұл еңбек жиі плагиатталған оккульттік шығарма ретінде сынға ұшырады, ғалымдар Блаватскаяның сол кездегі оккультистер арасында кең таралған көптеген көздерден мол материал көшіргенін көрсетеді. Дегенмен, "Isis Unveiled" қазіргі ғалымдар тарапынан Батыс эзотерикасы тарихындағы маңызды кезең ретінде қарастырылады.

Шолу

Бұл шығарманың бастапқы атауы "Изис пердесі" болған, бірақ Блаватская бұл атаудың 1861 жылы В.В. Ридтың розенкрейцерлік еңбегінде қолданылғанын білген соң, атауын өзгертуге мәжбүр болды. "Изис ашылды" екі томдық шығарма. I том, "Қазіргі ғылымның қатесіздігі", оккульттік ғылым мен табиғаттың жасырын және беймәлім күштерін, сондай-ақ күштер, элементальдар, психикалық құбылыстар, Ішкі және Сыртқы Адам сияқты тақырыптарды зерттейді. II том, "Теология", христиан жазбаларының буддизм, индуизм, Ведалар және зороастризм сияқты Шығыс діндерімен ұқсастығын қарастырады. Бұл Ренессанс дәуіріндегі prisca theologia тұжырымын ұстанады, яғни барлық діндер ортақ бастаудан, ежелгі "Даналық Дінінен" тараған деп есептеледі. Көптеген қазіргі ғалымдар, мысалы Брюс Ф. Кэмпбелл және Николас Гудрик Кларк, "Изис ашылды" шығармасын Батыс эзотерикасы тарихындағы маңызды кезең деп санайды. Блаватская оккульттік дәстүрдегі маңызды тақырыптарды – мәңгілік философияны, неоплатондық эманациялық космологияны, адепттерді, эзотерикалық христиандықты жинап, ғылымдағы қазіргі дамулар мен Батыс емес діндер туралы жаңа білімге қатысты қайта қарастырды. Осылайша, "Изис ашылды" Дарвиннің эволюция теориясы және оның дінге тигізген әсері сияқты заманауи дауларды қамтыды және дінге қызығушылық танытқан, бірақ дәстүрлі Батыс формаларынан алшақтанған зиялы адамдарға тартымды болатын пікірталасқа қатысты. Блаватскаяның ғылыми және академиялық дереккөздермен негізделген түпнұсқалық көзқарастары қазіргі оккультизмнің материалистік ғылымға қарсы тұруының маңызды мәлімдемесін жасады. Кейінгі теософиялық еңбектерде "Изис ашылды" шығармасында айтылған кейбір ілімдер айтарлықтай өзгертілген түрде пайда болды, бұл оқырмандар арасында шатасу тудырып, тіпті кейбіреулерінде қарама-қайшылық сезімін тудырды. Атап айтқанда, "Изис ашылды" шығармасындағы реинкарнация туралы санаулы және көптеген адамдардың пікірінше, түсініксіз мәлімдемелер, сондай-ақ адамның денесі, жаны және рухы туралы үштік ұғымы, 1888 жылғы "Құпия Доктринасындағы" реинкарнацияның толық және нақты түсінігімен және адамның жетілік ұғымымен қарама-қайшы келеді. Блаватская кейіннен реинкарнация және адамның құрамы туралы "Изис ашылды" шығармасындағы мәлімдемелерінің дұрыстығын растады, туындаған шатасу мен айтылған қарама-қайшылықтарды осы шығармадағы идеялардың кейінгі еңбектердегіге қарағанда көбірек жеңілдетілген немесе қарапайым түсіндірілуіне байланысты деп түсіндірді. Қазіргі теософтар бұл кітапты Теософия Ұстаздары Блаватскаяға диктанттаған аян деп санайды.

Сыни қабылдау

Сыншылар кітапты көбінесе плагиаттауда айыптайды, бұл көзқарасты алғаш рет Уильям Эммет Коулман кітап жарықтанғаннан кейін көп ұзамай білдірген, ал қазіргі ғалымдар, мысалы Марк Седжвик, оны әлі де қолдайды. Сонымен қатар, тарихшы Джеффри Эш «Изиданың бетін жауып тастауы» кітабында «салыстырмалы дін, оккультизм, жалған ғылым және қиял-ғажайыптардың» үйлесімін атап өтті, бұл «нағыз болса да, үстірт зерттеулерге негізделген, бірақ мойындалмаған қарыздар мен тікелей плагиаттан бос емес» еді. Шындығында, «Изиданың бетін жауып тастауы» сол кездегі оккультистер арасында танымал болған көптеген дереккөздерді пайдаланады, көбінесе мәтіннің маңызды бөліктерін тікелей көшіріп алады. Тарихшы Брюс Кэмпбелл көптеген алынған жолдардың плагиатты «көлемді» көрсеткенін мәлімдеді. «Изиданың бетін жауып тастауы» кітабының қазіргі заманғы басылымдарында көбінесе Блаватскаяның деректері мен ықпалын толық көрсететін түсіндірмелер болады. Тарихшы Рональд Х. Фриц «Ашылмаған Изиданы» псевдотарихи туынды деп санайды. Сол сияқты, сол замандағы журналист және сиқыршы Генри Р. Эванс кітапты «логикалық реттілікті мүлдем ескермей, әуежайлық тәртіппен орналастырылған, абсурдтылықтардың, жалған ғылымның, мифологияның және халық аңыздарының жиынтығы» деп сипаттады. Блаватскаяның «Изиданы» жазу және Теософиялық қоғамды құру мақсатының бірі - ғылымның қазіргі жетістіктерін оккультизммен үйлестіру болды, және осы синтез дінге қызығушылық танытқан, бірақ сол кездегі дәстүрлі батыс формаларынан шеттеген адамдар үшін Блаватскаяның жұмысының басты тартымдылығының бірі болды. К. Пол Джонсон Блаватскаяның туындыларындағы көптеген мифтік элементтер, оның кейінгі ұстаздары сияқты, тікелей ойдан туған нәрсе емес, бұрыннан бар эзотерикалық идеялардың қайта құрылуы және оған көмектескен, қолдаған немесе ынтымақтасқан көптеген адамдарды мифологиялық контекстке енгізу болғанын ұсынды; мұның бәрі Блаватскаяның рухани шындықты іздеуімен байланысты.