Кіріспе

Орталық Африка Республикасының 2-ші президенті (1966–1976) және императоры (1976–1979) Жан Бедель Бокасса (ʒɑ̃ bedɛl bɔkasa; 22 ақпан 1921 – 3 қараша 1996), сондай-ақ Бокасса I ретінде танылған, Орталық Африка Республикасының (ОАР) екінші президенті және оның ізбасары – Орталық Африка Империясының (ОАИ) императоры болды. Ол 1966 жылғы 1 қаңтардағы Сент-Сильвестр төңкерісінен бастап, 1979 жылғы төңкерісте құлатылғанға дейін қызмет етті. Осы кезеңде Бокасса шамамен он бір жыл президенттік және үш жыл өзін-өзі жариялаған Орталық Африка императоры қызметін атқарды, бірақ ел де-факто әскери диктатура болып қала берді. Оның императорлық режимі 1976 жылғы 4 желтоқсаннан 1979 жылғы 21 қыркүйекке дейін жалғасты. Құлатылғаннан кейін ОАР оның бұрынғы президенті Дэвид Дако басқаруымен қайта құрылды. Бокассаның өзін-өзі жариялаған императорлық титулы халықаралық дипломатиялық мойындауға ие болған жоқ. Оған қатысқан сотта ол өлім жазасына кесілді. 1986 жылы ОАР-ға оралғаннан кейін, ол мемлекетке опасыздық жасағаны және кісі өлтіргені үшін сотталды. 1987 жылы қазылар алқасы жалпы кешірімге байланысты каннибализм айыптауын қарастырмады, бірақ оны мектеп оқушыларын өлтіргені және басқа да қылмыстар үшін кінәлі деп тапты. Кейіннен өлім жазасы өмір бойы жалғыз бөлмеде қамауға ауыстырылды, бірақ ол 1993 жылы босатылды. Бокасса Бангиде жеке өмір сүрді және 1996 жылғы қарашада қайтыс болды. 2010 жылы президент Франсуа Бозизе Бокассаны ақтады, бұл оның танымалдылығының артуына әкелді, оның әйгілі қылмыстары мен ысырапшылдығына қарамастан.

Ерте өмір

Бокасса 1921 жылғы 22 ақпанда, ауыл басшысы Миндагон Муфаса мен оның әйелі Мари Йоковоның он екі баласының бірі ретінде Бобангиде дүниеге келді. Бобанги – экваторлық орманның шетінде орналасқан Лобае алабындағы үлкен Мбака ауылы, сол кездегі француз колониялық Экваторлық Африкасының бір бөлігі, Бангиден оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Миндагон француздық Forestière компаниясында жұмыс істеу үшін ауыл тұрғындарының кезектерін ұйымдастыруға мәжбүр болды. Карну атты пайғамбардың француз үкіметіне және мәжбүрлі еңбекке қарсы күресі туралы естіген соң, Миндагон енді француз бұйрықтарын орындамайтынына шешім қабылдады және Forestière компаниясы ұстап алған бірнеше ауыл тұрғынын босатты. Компания мұны бүлік деп есептеді, сондықтан Миндагонды тұтқындап, шынжырмен байлап Мбайкиге алып кетті. 1927 жылғы 13 қарашада ол префектура кеңсесінің сыртындағы қала алаңында өлтірілді. Бір аптадан кейін Бокассаның анасы күйеуінің қайғысына шыдамай, өз-өзіне қол жұмсады. Осылайша Бокасса 6 жасында жетім қалды. Бокассаның туыстары оның Мбайкидегі Сен-Жанн-д'Арк мектебінде француз тілін оқығаны жөн деп шешті, бұл христиандық миссионерлік мектеп еді. Бала кезінде ол сыныптастарынан жетімдігі үшін жиі қорланды. Ол бойында кішкентай болғанмен, денесі күшті еді. Оқу барысында Бокасса Жан Бедель есімді автордың француз грамматикалық кітабын өте жақсы көрді. Мұғалімдер оның осы кітапқа деген құштарлығын байқап, оны «Жан Бедель» деп атауды бастады. Жастық шағында Бокасса Бангидегі Сен-Луи мектебінде әке Грюнердің басшылығымен оқыды. Грюнер оны дін қызметкері ету мақсатымен тәрбиеледі, бірақ оның шәкіртінің оқуға және осы мамандыққа қажетті ізгілікке қабілеті жоқ екенін түсінді. Содан кейін ол Браззавильдегі әке Конттың мектебінде оқыды, онда ол аспаздық дағдыларын жетілдірді. 1939 жылы бітіргеннен кейін Бокасса 1939 жылғы 19 мамырда әкесі М’Баланга мен әке Грюнердің кеңесі бойынша Troupes coloniales (француз отаршылдық әскерлері) қатарына тирайлер ретінде қосылды.

Әскери мансап

1939 жылдың қыркүйегінде ол әскери қызметке шақырылғаннан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Екінші марш батальонында қызмет еткенде, Бокасса 1940 жылдың шілдесінде капрал, ал 1941 жылдың қарашасында сержант-майор атанды. Францияны нацистік Германия басып алғаннан кейін ол Бос Франция күштерінің африкалық бөлімінде қызмет етті және Виши үкіметінің астанасы Бразавильді басып алуға қатысты. 1944 жылдың 15 тамызында ол «Драгун» операциясы аясында Францияның Прованс аймағына одақтас күштердің десантына қатысты және 1945 жылдың басында Францияның оңтүстігінде және Германияда шайқасты, содан кейін нацистік Германия құлап жетті. Соғыстан кейін ол француз армиясында қалды, Францияның жағалау қаласы Фрежустегі әскери лагерьде радиобайланыс туралы зерттеулер жүргізді. Кейін Бокасса Сент-Луистегі офицерлік оқу орнына оқуға түсті. 1950 жылдың 7 қыркүйегінде ол Сайгон Чолон батальонының радиобайланыс маманы ретінде Француз Индокитайына барды. Бокасса 1953 жылдың наурыз айында қызмет мерзімі аяқталғанға дейін Бірінші Индокитай соғысында бірнеше шайқасқа қатысты. Шаяқтағы ерлігі үшін ол Құрмет легионының мүшесі болып саналды және «Соғыс кресі» орденімен марапатталды. Индокитайда болған кезінде ол 17 жасар вьетнамдық Нгуен Ти Хуэге үйленді. Хуэ оған қыз туғаннан кейін, Бокасса баланы француз азаматы ретінде тіркеді. Бокасса жақын арада тағы бір рет қызметке оралатынына сенгендіктен, әйелі мен баласысыз Индокитайды тастап кетті. Францияға оралғаннан кейін Бокасса Фрежусте орналасты, онда африкалық жалдамалы әскерлерге радиобайланыс үйретті. 1956 жылы екінші лейтенант, екі жылдан кейін лейтенант атағына көтерілді. Бокасса 1958 жылдың желтоқсанында Бразавильде әскери техникалық көмекші болып орналасты, ал 1959 жылы жиырма жылдық үзілістен кейін туған жері Бангиге қайта оралды. 1961 жылдың 1 шілдесінде капитан шеніне көтерілді. Француз Экваторлық Африкасының бір бөлігі болған Убанги-Шари француз колониясы 1958 жылы Француз қауымдастығының жартылай тәуелсіз аймағына айналды, ал 1960 жылдың 13 тамызында Орталық Африка Республикасы (ОАР) ретінде тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. 1962 жылдың 1 қаңтарында Бокасса француз армиясын тастап, сол кездегі бас қолбасшы Мгбундулу басқаруымен Орталық Африка Қарулы күштеріне батальон командирі шенімен қосылды. Орталық Африка Республикасының президенті Дэвид Дакконың туысы және Дакконың алдыңғы ірі өкілі Бартелем Боганданың сіңілі ұлы ретінде Бокассаға жаңа елдің әскерін құру міндеті жүктелді. Бір жылдан кейін Бокасса 500 сарбаздық армияның бас қолбасшысы болды. Даккомен туыстық байланысы және француз әскеріндегі шетелдегі тәжірибесінің арқасында ол жаңа ұлттық армия қатарында тез өрлеп, 1964 жылдың 1 желтоқсанында армияның алғашқы полковнигі атанды. Бокасса армия басшысы ретіндегі мәртебесін мойындауға ұмтылды. Ол жиі әскери ордендерін тағып, көпшілік алдында пайда болды, ал ресми шараларда үкіметтегі маңыздылығын көрсету үшін президент Дакконың жанында отырды. Бокасса үкімет протоколының басшысы Жан Поль Дуатемен жиі пікір келіспеушіліктерге түсті, ол президенттік үстелдерде отырудың дұрыс тәртібін сақтамағаны үшін оны айыптады. Осы кезде Мгбундулу Бокассаның армия басшысы ретіндегі мәртебесін қолдамайтын болды. Басында Дакко өзінің ағайынының әрекеттерін ойыншық деп есептеді. Африкада соңғы кезде көптеген әскери төңкерістер болғанына қарамастан, ол Бокассаның елді басып алуға тырысуының ықтималдығын жоққа шығарды. «Полковник Бокасса тек медальдар жинағысы келеді және төңкеріс жасауға тым ақымақ» деді ол ресми кеште. Дакко кабинетінің басқа да мүшелері Бокассаның үкіметке нақты қауіп төндіретініне сенді. Ішкі істер министрі Жан Артур Бандио Даккоға Бокассаны кабинетке тағайындауды ұсынды, бұл полковниктің армиямен тығыз байланысын үзуге және полковниктің танылуға құштарлығын қанағаттандыруға көмектеседі деп үміттенеді. Бокасса төңкеріс жасауы мүмкін емес екенін қамтамасыз ету үшін Дакко Жан Изамо және Проспер Мунумбай басқаратын 500 сарбаздық жандармерия және 120 сарбаздық президенттік күзет жасағын құрды.

Жағдайдың шиеленісуі

1964 және 1965 жылдары Дако үкіметі бірқатар мәселелерге тап болды: экономика тоқырауға ұшырады, бюрократия күйреп жатты, ал елдің шекараларын оңтүстіктен келген Лумумбистер мен шығыстан келген бүлікші Аняня үнемі бұзып отырды. «Қара Африканың әлеуметтік эволюциясы үшін қозғалыс» (Mouvement pour l'évolution sociale de l'Afrique noire, немесе MESAN) саяси радикалдарының қысымымен және балама қолдау көздерін табуға, сондай-ақ француз үкіметінің көмегінсіз сыртқы саясатты жүргізу қабілетін көрсету мақсатында Дако 1964 жылдың қыркүйегінде Қытай Халық Республикасымен (ҚХР) дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Мэн Йенг басқаратын делегация және Қытай үкіметінің өкілдері Орталық Африка Республикасын аралап, коммунистік үгіт фильмдерін көрсетті. Одан кейін ҚХР Орталық Африка Республикасына 20 миллион француз франкіне тең бір миллиард КФА франкі мөлшерінде пайызсыз қарыз берді. Бұл көмек елдегі қаржылық құлдырау қаупін сейілтуге жеткіліксіз болды. Елдің проблемаларының қатарына кең таралған саяси жемқорлық та қосылды. Бокасса үкіметті өз қолына алу қажет деп ойлады, бұл мәселелерді шешу үшін, ең бастысы, Орталық Африка Республикасын коммунизмнің ықпалынан құтқару үшін қажеттілік болды. Африка үкіметін зерттеуші Сэмюэл Декалоның сөзіне сүйенсек, Бокассаның Дакоға қарсы төңкеріс жасау шешімінде оның жеке амбициялары маңызды рөл атқарды. 1965 жылдың шілдесінде Бастилия күні тойына қатысу үшін Дако Бокассаны Парижге жіберді. 23 шілдеде мерекелік шараларға және он жыл бұрын өзі бітірген әскери офицерлерді даярлайтын мектептің жабылу салтанатына қатысқаннан кейін Бокасса Орталық Африка Республикасына оралуға шешім қабылдады. Алайда, Дако оның оралуына тыйым салды, ал ашуланған Бокасса келесі бірнеше айды француз және Орталық Африка қарулы күштерінен қолдау іздеуге жұмсады, олардың Даконы өз шешімін қайта қарастыруға мәжбүрлейтініне үміттенеді. 1965 жылдың қазан айында Дако Бокассаға елге оралуға рұқсат берді. Бокассаның айтуынша, француз президенті Шарль де Голль Дакоға «Бокассаны дереу лауазымына қайтару керек. Мен өзімнің қарулас серігіне жасалған зұлымдыққа төзбеймін» дегеннен кейін Дако ақыры мойынсұнды. Дако мен Бокасса арасындағы шиеленіс алдағы айларда одан әрі күшейді. Желтоқсан айында Дако Изамо жандармериясының бюджетін ұлғайтуға келісім берді, бірақ Бокасса ұсынған армия бюджетін қабылдамады. Осы кезде Бокасса достарына Даконың жаман қарым-қатынасына ашуланып, «төңкеріс жасауға барамын» деді. Дако Бокассаны жеке әскери кеңесшісі ретінде Изамомен алмастыруды жоспарлады, сондай-ақ Бокасса мен оның жақын серіктерін төмендетіп, үкіметке адал әскери шенеуніктерді жоғарылатуды көздеді. Дако өз жоспарларын жасырмады. Ол Бобангуи ауылының ақсақалдарына өз ниеттерін жеткізді, олар өз кезегінде Бокассаға жоспар туралы хабарлады. Бокасса тез әрекет етуі керек екенін түсінді және оның 500 адамнан тұратын әскері жандармерия мен президенттік күзетке қарсы тұра алмайтынынан қорқыды. Ол сондай-ақ француздардың төңкерістен кейін Дакоға көмекке келуі мүмкін екеніне алаңдады, өйткені 1964 жылдың ақпанында Габон президенті Леон М'баға қарсы төңкерістен кейін Париж шенеуніктері елдің вице-президентінен хабар алғаннан кейін бірнеше сағат ішінде Габонға десантшыларды жіберді және М'ба билікке қайта оралды. Бокассаға оның серігі, капитан Александр Банза, Бангидің солтүстік-шығысындағы Касса әскери базасының командирі, Бокасса сияқты француз армиясында қызмет еткен, маңызды қолдау көрсетті. Банза зиялы, амбициялы және қабілетті адам болды және төңкерісті жоспарлауда маңызды рөл атқарды. Желтоқсан айында көптеген адамдар Орталық Африка Республикасын қамшитын саяси дүрбелеңге айналатын жағдайды күте бастады. Даконың жеке кеңесшілері оған Бокассаның «ақыл-есінің тұрақсыздығының белгілерін көрсетіп жатқанын» және оны үкіметті құлатуға тырысқанша тұтқындау қажеттігін ескертті; Дако бұл ескертулерге құлақ қоймады.

Төңкеріс

1965 жылы 31 желтоқсанның кешкісін Дако Ренессанс сарайынан Бангидің оңтүстік-батысындағы бір министрінің плантациясына бару үшін кетті. Түн ортасына бір жарым сағат қалғанда Банза офицерлеріне төңкеріс бастауға бұйрық берді. Бокасса Изамоға штаб-пәтерінен қоңырау шалып, дереу қол қою қажет болған бірнеше құжаттарға қол қою үшін Камп-де-Рукске келуін сұрады. Жаңа жылды достарымен тойлап өткізіп жатқан Изамо негізінде келіспесе де, мәжбүр болып лагерьге барды. Ол келген кезде Банза мен Бокасса оны қарсы алып, төңкеріс басталғанын хабарлады. Төңкеріске қарсы екенін айтқаннан кейін, Изамо төңкерісшілермен бірге жер астынағы камераға қамалды. Түн ортасында Бокасса, Банза және олардың қолдаушылары Бангиді басып алу үшін Камп-де-Рукстен шықты. Бірнеше сағаттың ішінде астананы басып алғаннан кейін, Бокасса мен Банза Даконы тұтқындау үшін Ренессанс сарайына асықты, бірақ ол мүлде табылмайды. Президент төңкеріс туралы бұрыннан білгендігіне сенген Бокасса қорқып, әскерлеріне Даконы елді мекендерде іздеп табуға бұйрық берді. Дако Бангидің батыс шекарасындағы Петево қиылысында қарауылдап тұрған әскерлерге ұсталды. Ол сарайға қайтарылды, онда Бокасса президентті құшақтап: «Саған ескертуге тырыстым, бірақ қазір кеш» деді. Дако шамамен сағат 02:00-де (01:00 UTC) Нгаргаба түрмесіне жеткізілді. Өзінің халық арасындағы беделін арттыру мақсатымен Бокасса түрме директоры Отто Шахерге түрмедегі барлық тұтқындарды босатуға бұйрық берді. Содан кейін Бокасса Даконы Кассай лагеріне алып барып, президентті отставкаға кетуге мәжбүрледі. Таңертең Бокасса Радио Банги арқылы халыққа үндеу жасады: «Сіздермен полковник Бокасса сөйлесіп отырмын. Бүгін таңғы сағат 3:00-де әскеріміз үкіметті бақылауға алды. Дако үкіметі отставкаға кетті. Әділет орнату уақыты жетті. Буржуазия жойылды. Барлық адамдардың теңдігінен жаңа дәуір басталды. Орталық Африка халқы, қайда болсаңыз да, армия сіздерді және сіздердің мүліктіңізді қорғайтынына сенімді болыңыз! Орталық Африка Республикасы гүлдене берсін!»

Режимнің алғашқы жылдары

Режимнің алғашқы күндері Бокасса жергілікті БАҚ алдында өзін-өзі танытумен айналысты, өз отандастарына француз армиясының медальдарын көрсетіп, күшін, батылдығын және еркектігін көрсетті. Ол Революциялық Кеңес деп аталатын жаңа үкімет құрды, конституцияны күштен шығарды және "қазірде халықты білдірмейтін, тірісі жоқ орган" деп атаған Ұлттық Ассамблеяны таратып жіберді. Бокасса ұлтқа жолдаған сөзінде үкімет болашақта сайлау өткізеді, жаңа ассамблея құрылады және жаңа конституция жазылады деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ, коммунистік қауіп сейілгеннен кейін, экономика тұрақталғаннан кейін және сыбайлас жемқорлықтың тамырымен жойылғаннан кейін биліктен бас тартатынын айтты. Бокасса МЕСАН-ның жұмысын жалғастыруға рұқсат берді, бірақ барлық басқа саяси ұйымдарға Орталық Африка Республикасына кіруге тыйым салынды. Алдағы айларда Бокасса бірқатар жаңа ережелер мен талаптарды енгізді: 18 мен 55 жас аралығындағы ерлер мен әйелдер жұмыс істейтінін растауы керек, әйтпесе олар айыппұл төлейді немесе түрмеге қамалады. Тіленуге тыйым салынды. Том-том ойнауға тек кешкі уақытта және демалыс күндері рұқсат етілді. Елордада барлар мен би залдарында тәртіпті бақылау үшін "әдеп-сана бригадасы" құрылды. Көп әйел алу, қалың мал төлеу және әйелдерді сүндеттеу тоқтатылды. Бокасса сондай-ақ Бангиде үш өзара байланысқан автобус желісінен тұратын қоғамдық көлік жүйесін ашты, сонымен қатар Убанги өзенінде паром қызметін ұйымдастырды және екі ұлттық оркестр құруға қаржылай көмек берді. Елдегі өзгерістерге қарамастан, Бокасса жаңа үкіметін халықаралық жағынан мойындатуда қиындықтарға тап болды. Ол төңкерісті Изамо мен ҚХР агенттері үкіметті басып алуға тырысқанын және елді коммунизмнің ықпалынан құтқару үшін араласуға мәжбүр болғанын түсіндіре отырып, ақтауға тырысты. Ол ҚХР агенттері ауылдық жерлерде жергілікті тұрғындарды революция бастау үшін оқытып, қаруландырып жатқанын айтты және 1966 жылғы 6 қаңтарда коммунистік агенттерді елден шығарып, ҚХР-мен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Бокасса сондай-ақ төңкеріс үкіметтегі жемқорлықтың алдын алу үшін қажет болды деп санайды. Бокасса алғашқы дипломатиялық мойындауды көршілес Чадтың президенті Франсуа Томбалбаеден алды, оны Оухам облысының Бука қаласында кездестірді. 1966 жылғы 2 сәуірде Бокасса Томбалбаемен Чадтың оңтүстік шекарасындағы Арчамбо бекінісінде кездескеннен кейін, екеуі де егер күш жоғалту қаупі туса бір-біріне көмектесуге келісті. Одан кейін көп ұзамай басқа африкалық елдер де жаңа үкіметті дипломатиялық тұрғыдан мойындауды бастады. Француз үкіметі бастапқыда Бокасса режимін қолдауға құлшынбады, сондықтан Банза француз шенеуніктерімен кездесу үшін Парижге барды, оларды төңкеріс елді дүрбелеңнен құтқару үшін қажет болды деп сендіруге тырысты. Бокасса 1966 жылғы 7 шілдеде премьер-министр Жорж Помпидумен кездесті, бірақ француздар қолдау көрсетуде белгілі бір ұстанымға келмеді. Бокасса КФА франк валюталық аймағынан шығуға қауіп төндіргеннен кейін, президент де Голль 1966 жылғы 17 қарашада Орталық Африка Республикасына ресми сапармен баруды шешті. Бокасса режимі үшін бұл сапар француздардың елдегі жаңа өзгерістерді ақыры қабылдағанын білдірді.

Билікке қауіп төндіретін факторлар

Бокасса мен Банза елдің бюджеті туралы дау бастады, себебі Банза жаңа президенттің ысырапшыл шығындарына қатаң қарсы болды. Бокасса Камп-де-Рукске көшіп барды, онда ол Банзаның билікке деген құлшынысынан қорықпай, үкіметті қауіпсіз түрде басқара алады деп ойлады. Осы уақытта Банза әскерде қолдау табуға тырысты, көп уақытын сарбаздармен бірге өткізді. Бокасса министрінің не істеп жатқанын түсінді, сондықтан Банзаға ең адал әскери бөлімдерді елдің шекарасына жіберді және өзінің жеке жасақтарын астанаға мүмкіндігінше жақын әкелді. 1967 жылдың қыркүйегінде ол Парижге арнайы сапар жасап, француз әскерлерінен қорғаныш сұрады. Екі айдан кейін Франция үкіметі Бангиге 80 парашютисті жіберді. 1968 жылдың 13 сәуірінде Бокасса Банзаны денсаулық сақтау министрі қылып тағайындады, бірақ мемлекеттік министр лауазымында қалдырды. Президенттің ниеттерін сезген Банза саяси наразылықтарын жиі білдіре бастады. Бір жыл өткен соң, Банза Бокассаны және оның экономиканы басқаруын қатты сынағаннан кейін, президент өзінің билігіне тікелей қауіп төнді деп санап, оны мемлекеттік министр лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды. Банза төңкеріл жасау ниетін Кассаи лагерінің командирі, лейтенант Жан-Клод Мандабаға жеткізді, одан қолдау күтті. Мандаба жоспарға келісті, бірақ адалдығы Бокассаға сақталып қалды. 1969 жылдың 8 сәуірінде Банза өзінің серіктестерімен байланысып, ертең төңкеріл жасауға дайын екендерін хабарлады, сонда Мандаба дереу Бокассаға телефон соғып, жоспар туралы айтты. 9 сәуірде Банза Кассаи лагеріне кіргенде, Мандаба мен оның сарбаздары оған шабуыл жасады. Олар Банзаның қолына күшпен соққы беріп, оны «Мерседес» машинасының багаж бөліміне тығып, Бокассаға жеткізді. Беренгодағы үйінде Бокасса Банзаны өлтіруге асықты, бірақ Мандаба оны сотқа беруді ұсынды. 12 сәуірде Банза Камп-де-Рукс әскери трибуналында өзінің ісін қорғады, жоспарын мойындады, бірақ Бокассаны өлтіруді ниеттенбегенін мәлімдеді. Ол ату арқылы өлім жазасына кесіліп, Кассаи лагерінің сыртындағы ашық алаңға әкетіліп, өлімге қиылды және белгісіз жерге жерленді. Банзаның өліміне байланысты пікірлер қарама-қайшы. Американдық «Time» журналы Банзаның «министрлер кабинетінің отырысына сүйреліп әкелініп, Бокассаның оны қырғышпен жарақаттағанын» хабарлады. Кейін күзетшілер Банзаны арқасы сынғанша ұрып-саптап, Банги көшелерімен сүйреп, соңында атып өлтірді. Француздық «Le Monde» газеті Банзаның «өте қорқынышты жағдайда қаза тапқанын, оның көрінісі әлі де денеге дікілдетіп, қорқыныш сезімін тудыратынын» жазды: оның өлімінің соңғы жағдайларына қатысты екі нұсқада бір ғана егжей-тегжейлілік бойынша айырмашылық бар. Бокасса оны бағанаға байлап, алтын және түн ортасында көк түсті Sèvres кофе жиынтығында кофе араластыру үшін қолданған пышақпен өзі кесіп қойды ма, әлде бұл қылмыс кабинет үстелінде басқа адамдардың көмегімен жасалды ма? Сол күні сарбаздар бұрынғыдай, жаза ретінде, денесін казармадан казармаға сүйреп әкелді.

1970 жылдардағы билік

1971 жылы Бокасса өзін толық генерал қызметіне көтерді, ал 1972 жылдың 4 наурызында өмір бойына президент деп жариялады. 1974 жылдың желтоқсанында ол тағы бір төңкеріс әрекетінен аман қалды. Келесі айда, 2 қаңтарда, ол премьер-министр лауазымын Элизабет Домитьенге өткізді, ол бұл лауазымды алғаш рет атқаратын әйел болды. Ол бұрын 1970 жылдың ақпанында ЦОР-дың (Орта Африка Республикасы) алғашқы әйел үкімет мүшесі Мари Жозефа Франкты тағайындаған еді. Уақыт өте келе Бокассаның ішкі және сыртқы саясаты болжамсыз бола бастады, нәтижесінде 1976 жылдың ақпанында Банги М'Поко халықаралық әуежайында тағы бір қастандық әрекеті жасалды.

Шетелдік қолдау

Ливия басшысы Муаммар Каддафи Бокассаға көмек көрсетті. Франция да қолдау көрсетті; 1975 жылы француз президенті Валери Жискар д’Эстен өзін Бокассаның «досы және туысы» деп жариялады. Осы кезде Франция бұрынғы отарлық режимін қаржылық және әскери жағынан қолдады. Қайырға, Бокасса Жискарды Орталық Африка Республикасына аң аулауға алып барды және Францияны суық соғыс кезеңіндегі ядролық энергия және қару-жарақ бағдарламасы үшін маңызды болған уранмен қамтамасыз етті. Бокасса Қытаймен байланысын жаңартты және 1976 жылы Қытайға сапар шекті. Бокассаның өзінің айтуынша, Франциямен «достық және бауырластық» ынтымақтастық 1977 жылдың 4 желтоқсанында Бокасса I-нің таққа отыру салтанатымен шыңына жетті. Француз қорғаныс министрі салтанатты күзету үшін батальон жіберді; ол Бокасса үкіметіне он жеті ұшақ берді, тіпті оркестрге қолдау көрсету үшін француз теңіз күштерінің қызметкерлерін тағайындады. Таққа отыру салтанаты екі күнге созылды және Орталық Африка Республикасының жылдық бюджетінен асып түсетін 10 миллион фунт стерлингке дейін шығынға түсті. Салтанатты рәсімді француз суретшісі Жан-Пьер Дюпон ұйымдастырды, ал Бокассаның сәнді тәжін париждік зергер Клод Бертран жасады. Бокасса алтын жалатылған қоладан жасалған үлкен бүркіт пішіндес екі тонналық таққа отырды. 1979 жылдың 10 қазанында француз сатирикалық газеті Canard Enchaîné Бокассаның 1973 жылы сол кездегі қаржы министрі Жискарға екі алмаз сыйлағанын хабарлады. Бұл көп ұзамай «Алмаз ісі» деп аталатын үлкен саяси дауға айналды, бұл 1981 жылы Жискардың қайта сайлану мүмкіндігінен айырылуына елеулі үлес қосты. Францияның Орталық Африкамен қарым-қатынасы Францияның Renseignements Généraux барлау қызметі Бокассаның Каддафимен серіктес болуға дайын екенін білгеннен кейін күрт өзгерді. 1976 жылдың қыркүйегінде Каддафимен кездескеннен кейін Бокасса ислам дінін қабылдады және өзінің атын Салах Эддин Ахмет Бокасса деп өзгертті. Оның ислам дінін қабылдауы Ливиядан қаржылық көмек алу үшін жасалған амал болды деп болжанады. Қаддафи уәделеген қаражат түспеген кезде қиындықтар туды. Бұдан басқа, Бокассаның Бангидегі католик соборында император болып тағайындалу жоспарларына да қайшы келді.

Империяның жариялануы

1976 жылғы қыркүйекте Бокасса үкіметті таратып, оның орнына Орталық Африка революциялық кеңесін құрды. 4 желтоқсанда МЕСАН конгресінде ол католицизмге қайта оралды және республиканы Орталық Африка империясына (ЦАЭ) айналдырған жаңа конституцияны қабылдады, өзін "Императорлық Ұлылығы" Бокасса I деп жариялады. Оның ресми таққа отырғызылуы 1977 жылғы 4 желтоқсанда сағат 10:43-те өтті. Таққа отырғызу рәсімі ел бюджетінің үштен бір бөлігін, сондай-ақ сол жылға Франциядан бөлінген барлық көмек қаражатын құраған, шамамен 20 миллион АҚШ долларына бағаланды. Оның таққа киімдері, салтанатты таққа отырғызу және жаңа құрылған ЦАЭ-нің рәсімдері көбінесе Наполеоннан үлгі алды, ол француз Республикасын француз империясына айналдырған еді. Бокассаның толық лауазымы – «Орталық Африка халқының еркімен, ұлттық саяси партия МЕСАН құрамында біріккен Орталық Африка императоры». Бокасса өз әрекеттерін монархия құру арқылы Орталық Африканың континенттен ерекшеленіп, әлемнің құрметіне ие болатынымен түсіндіруге тырысты. Көптеген шақыруларға қарамастан, ешбір шетелдік басшы бұл шараға қатыспады. Осы кезде ЦАЭ-нің ішінде де, сыртында да көптеген адамдар Бокассаның ақыл-есі сау емес деп ойлады. Батыс баспасөз құралдары, әсіресе Франция, Ұлыбритания және АҚШ, оны күлкіге айналдырып, оның ерекше мінез-құлқы мен шектен тыс ысырапшылдығын Уганданың тағы бір эксцентрикалық диктаторы Иди Аминмен салыстырды. Бокассаның кейде адам етін жегені туралы қауесеттер сот отырысында бірнеше куәліктермен расталды, оның ішінде оның бұрынғы аспазы сарайдың мұздатқыштарында сақталған адам денелерінің етін Бокассаның дастарқанына дайындағанын айтты. Таққа отырғызу кезінде ол француз елшісіне адам етін білмей жегенін айтқан деседі. Алайда бұл факті Бокассаның қылмыстық ісіне әсер етпеді, себебі адам денесін жеу Орталық Африка Республикасы заңдары бойынша жеңіл қылмыс саналады және 1981 жылы жарияланған жалпы кешіріммен барлық бұрынғы жеңіл қылмыстар кешірілді. Бокасса жаңа империяның конституциялық монархия болатынын мәлімдеді. Бірақ іс жүзінде ол президент Бокасса ретінде өткен он жылдағы билігін сақтап алып, ел әскери диктатура болып қала берді. Өзге ойлы адамдарды қуғындау кеңінен таралды, ал азаптаулар өте жиі кездесетін. Бокассаның өзі де соққыға ұшыратып, өлім жазасын кесетіні туралы әңгімелер көп болды.

Қуғын-сүргін

1979 жылдың қаңтарына қарай, Бангидегі азық-түлікке байланысты тәртіпсіздіктер бейбіт тұрғындардың жаппай қырғынына әкелгеннен кейін, Бокассаға француздық қолдау көтеріңкі деңгейден түсіп, дерлік тоқтады. Соңғы шегіне жеткен нәрсе – Бокассаның елдегі барлық оқушыны, бастауыш мектептен университет студенттеріне дейін, өзінің бір әйеліне тиесілі компания шығарған форма киюге мәжбүрлеу әрекеті болды. Мұның жауабы ретінде студенттер Бокассаға қарсы наразылық акцияларын ұйымдастыра бастады және 1979 жылдың сәуіріне қарай студенттер мен полиция арасында "де-факто соғыс жағдайы" туды. Бокассаның осы қырғынға қатысқан деген күдік туды. Бірақ ол бұл айыптауларды жоққа шығарды. Қырғыннан кейін Бокассаны шетелдік үкіметтер айыптады, ал халықаралық ұйымдар оған қаржылық көмек көрсетуді тоқтатты.

"Кабан" және "Барракуда" операциялары

"Кабан" операциясы 20 қыркүйек күні кешке басталды және Бокассаны құлатудың бірінші кезеңі ретінде келесі күні таңертең аяқталды. Француздық SDECE құпия қызметінің жасырын тобы 1-ші теңіз жаяу әскерінің парашют полкімен бірігіп, Банги М'Поко халықаралық әуежайын аз қарсылықпен бақылауға алды. 300-ден астам француз әскерін тасымалдаған тағы екі француз әскери көлік ұшағы келген соң, полковник Брансион Руж полковник Дегенге "Баракуда" операциясы деп аталатын екінші кезеңді бастау туралы бұйрық жіберді. Осы ұшақтар көршілес Чадтағы Нджамена әскери әуежайынан ұшып, астананы басып алып, бейбітшілікті сақтау мақсатында араласты.

Империяның құлдырауы

1979 жылы 21 қыркүйекте сағат 00:30-да француздық Дако Орталық Африка Республикасының (ОАР) құлдырағанын және өзінің президенттігімен ОАР-ды қайта құруға ниеттенгенін жариялады. Дако 1981 жылы 1 қыркүйекте Андре Колингба оны құлатқанға дейін президент қызметін атқарды. Бокасса Ливияға мемлекеттік сапармен барған кезде, Пил Сүйегі Жағалауына қашып, төрт жыл Абиджанда тұрды. Кейін Францияға көшіп, Париж маңындағы Шато д'Хардрикортта қоныстануға рұқсат алды. Франция оған француз әскерінде қызмет еткені үшін саяси баспана берді. Бокасса жеті жылдық жер аударылу кезеңінде француз әскери зейнетақысының жеткіліксіздігіне шағымданып, өзінің естеліктерін жазды. Бірақ француз соты кітаптың 8000 данасын жоюға бұйырды, себебі Бокасса ОАР-ға жиі келіп тұратын француз президенті Валери Жискар д'Эстенмен әйелдерді бөліскенін мәлімдеген. Бокассаның Францияда болуы оның билігі тұсында оны қолдаған көптеген министрлерге ұят болды. Бокасса 1970 жылдан 1995 жылға дейін Нойви-сюр-Баранжондағы тарихи шато – Гранд-Шаванон шатосына иелік етті. Ол 1986 жылдан 1995 жылға дейін Ұлттық майдан саясаткері Роджер Холейндре басқаратын "Cercle national des combattants" коммерциялық емес ұйымына жалға берді, содан кейін Cercle оны Бокассадан сатып алды. Ол 1986 жылдың 24 қазанында елге оралғанда, Бангиде ұшақтан түскен сәтте ОАР билігі тарапынан дереу тұтқындалды. Ол 14 түрлі қылмыс бойынша сотталды, олардың ішінде мемлекетке қарсы сатқындық, кісі өлтіру, каннибализм, мүліктің заңсыз пайдалануы, дене күші қолдану және қарақшылық бар. Бокасса күтпеген жерден ОАР үкіметінің қолына тигендіктен, заң бойынша оны жеке сотқа беруге міндетті болды, сондай-ақ оған қорғаушы адвокат тағайындалды. Бокассаның сотқа шақырылуы кезінде 1980 жылғы сот үкімі күштен шығарылып, оған жаңа сот процесі тағайындалды. Бокасса өзіне тағылған барлық айыптарды мойысқан жоқ.

Сот

Бокассаның соты 1986 жылдың 15 желтоқсанында Бангидегі Әділет сарайында басталды. Бокасса француздық екі адвокатты жалдады – Франсис Шпинер мен Франсуа Гибоны, олар француз құқықтық жүйесінің үлгісінде құрылған, алты қазы және үш судьядан тұратын алқамен кездесті, төрағалықты Жоғарғы сот судьясы Эдуард Франк жүргізді. Бұрынғы мемлекет басшысының қазылар алдында сотталуы – постколониалдық Африка тарихында бұрын-соңды болмаған жайт, себебі бұрынғы диктаторлар бұрын көрсетілген соттарда сотталып, жазаға тартылған болатын. Қорғау тарапы Дакодан жанжалды жағдайларда сұрақтар алғанда, ол көрген суреттерде өлген адамдар бейнеленгеніне толық сенімді емес екенін айтқанда, Бокассаның бұрынғы аспазы куәлік беру үшін шақырылды. Ол Бокассаға кейде жеу үшін сақталған адам етін пісіріп, дайындағанын мәлімдеді. Прокуратура Бокассаның кейбір құрбандарының етін шетелдік қонақтарға ұсынғаны туралы қауесеттерді тексерген жоқ. 1987 жылдың 12 маусымында Бокасса кем дегенде жиырма жағдайда кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Адам жеушілік айыбы соңғы үкімде қарастырылмады, себебі адам денелерін жеу Орталық Африка Республикасы заңдары бойынша қылмыс болып есептелді, ал 1981 жылы Дакодан билікті тартып алғаннан кейін президент Колингба өзінің билігі басталғанға дейін жасалған барлық қылмыстарға амнистия жариялады. Шпинер мен Гибоның Орталық Африка Республикасының конституциясы бұрынғы мемлекет басшысын тек мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен соттауға мүмкіндік беретіні туралы шағымы Орталық Африка Республикасының Жоғарғы соты тарапынан қабылданбады.

Түрмеге қамау, босату және өлім

1988 жылғы 29 ақпанда Колингба Бокассаға қатысты өлім жазасын жойып, оның жазасын жалғыз бөлмеде өмір бойы түрмеге отыруға ауыстырды, ал келесі жылы жаза мерзімін жиырма жылға дейін қысқартты. 1993 жылы Орталық Африка Республикасына демократия оралғаннан кейін Колингба президенттік өкілеттігінің соңғы әрекеттерінің бірі ретінде барлық тұтқындарға жалпы кешірім жариялады, соның нәтижесінде Бокасса 1993 жылғы 1 тамызда босатылды. Бокасса өмірінің соңына дейін Орталық Африка Республикасында тұрды. 1996 жылы денсаулығы нашарлаған кезде ол өзін он үшінші апостол деп жариялап, Рим папасы Иоанн Павел II-мен құпия кездесулер өткізгенін мәлімдеді. Бокасса 1996 жылғы 3 қарашада 75 жасында Бангидегі үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның он жеті әйелі болған, олардың бірі Мари Рейн Хассен есімді әйел болды, және елу баласы болды, олардың ішінде Жан Серж Бокасса, Жан Бедель Бокасса кіші және Кики Бокасса бар.

Мұра

2010 жылы президент Франсуа Бозизе Бокассаны ақтау туралы жарлық шығарды және оны "барлық ұлттың ұлы құрылысшы ретінде таныған ұлттың ұлы" деп атады. Жарлықта былай делінген: "Осы құқықтарды қалпына келтіру қылмыстық сот үкімдерін, әсіресе айыппұлдар мен сот шығындарын жояды және олардан туындайтын болашақ кез келген шектеулерді тоқтатады".