Жәбірленушілік және зиян келтіру: Ортақ құқық бойынша құқық бұзушылық

Кіріспе

Жалпы құқық бойынша қолайсыздық тудыратын немесе зиян келтіретін құқық бұзушылық. Көңілкестік (архаикалық "nocence" сөзінен, француз тіліндегі "noisance" арқылы, латын тіліндегі "nocere" – "жарақаттау" сөзінен шыққан) – жалпы құқық бойынша құқық бұзушылық. Ол кінәрат, мазасыздық, қиындық немесе зиян келтіретін нәрсе дегенді білдіреді. Көңілкестік жалпы (немесе қоғамдық) немесе жеке болып бөлінеді. Ағылшын ғалымы сэр Джеймс Фитцджеймс Стивен қоғамдық көңілкестікті былай анықтады:

"Заңмен рұқсат етілмеген әрекет немесе заңды міндетті орындамау, осы әрекет немесе орындамау Патшалықтың барлық азаматтарына ортақ құқықтарды пайдалану кезінде халыққа кедергі келтіретін немесе зиян тигізетін жағдай." Жеке көңілкестік – нақты белгілі бір адамдардың құқықтарына қол сұғу. Көңілкестік – жалпы құқыққа белгілі ең көне құқық талаптарының бірі, көңілкестікке байланысты істер жазылған құқықтың бастапқы кезеңдеріне дейін жетеді. Көңілкестік "тыныш өмір сүру құқығының" бұзылуын көрсетеді, бұл құқық бұзушылыққа алып соқтырады.

Тарих және құқықтық дамуы

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында, зиян келтіру туралы заңды қолдану қиынға соқты, себебі мүліктердің қолданылуы жиі бір-біріне зиян келтіретін жағдай туды, ал осы мәселені сот арқылы шешудің құны тым жоғары болды. Сондықтан, қазіргі кезде көптеген мемлекеттерде жерді пайдалануды жоспарлау жүйесі (мысалы, аймақтарға бөлу) бар, ол белгілі бір жерде қандай қызметтерге рұқсат етілетінін анықтайды. Әдетте, аймақтарға бөлу зиян келтіру шағымдарын болдырмайды. Мысалы, егер зауыт өнеркәсіптік аймақта орналасса, көрші тұрғын аймағындағы тұрғындар зиян келтіргені үшін талап қоя алмайды. Аймақтарға бөлу заңдары жоқ мемлекеттерде жерді пайдалану мәселесі зиян келтіру туралы заңдармен шешіледі. Сол сияқты, қазіргі заманғы қоршаған ортаны қорғау заңдары – бұл зиян келтіру доктринасының қазіргі күрделі қоғамға бейімделуі, себебі адамның мүлкін пайдалануы басқа адамның мүлкіне немесе денсаулығына зиян келтіруі мүмкін, тіпті бұл зиянды әрекеттен қашықта болса да, және бұл себептер зиян келтіру заңның тарихи түсінігіне оңай сиымайды.

Емдеу жолдары

Жалпы құқық бойынша, зиянды жағдайға (нұқсанға) қатысты жалғыз өтемақы – зиянды өтеу төлемі болатын. Алайда, теңдік соттарының дамуымен, жауапкердің зиянды жағдайға себеп болған әрекетін қайталауын тоқтату үшін тыйым салу шарасы қолданыла бастады, сондай-ақ егер жауапкер мұндай тыйым салу бұйрығын бұзса, сотқа бағынбау үшін жаза белгілеу мүмкіндігі туды. Заң және экономика ағымы, зиянды жағдайдың жағдайларын ескере отырып, ең тиімді өтемақы таңдауын талдаумен айналысты. Boomer v. Atlantic Cement Co. ісінде цемент зауыты бірнеше көршілерге кедергі келтірді, бірақ толық тыйым салуды орындау құны талапкерлерге зиянды жағдайды жалғастыру құнынан әлдеқайда жоғары болар еді. Нью-Йорк соты цемент зауытының иесіне белгілі бір сомаға – тұрақты зиянды өтеуге «тыйым салуды сатып алуға» рұқсат берді. Теориялық тұрғыдан алғанда, тұрақты зиянның сомасы талапкерге болашақта келтірілген барлық зиянның қазіргі таза құнына тең болуы керек.

Көңіл-күйді бақылаушы

Кершіліктерді тексеруші бірнеше ағылшын тілді юрисдикцияларда лауазымдық атау болды. Көптеген юрисдикцияларда бұл термин қазір ескірген, лауазым мен/немесе термин басқаларымен алмастырылған. Орта ғасырлық Англияда бұл соттардың кеңсесі болды, кейін ол жалпы құқық бойынша «кершіліктер» деп аталатын кең ауқымдағы мәселелерге қарсы жергілікті шаралармен айналысатын приходтық кеңсе болды: жолдардың кедергілері, ластанған құдықтар, сапасы төмендетілген тағамдар, түтін, шу, жағымсыз иіс жинақтары, тыңдау, тығырықтан қарау, ұятты мінез-құлық және тағы басқалары. Ұлыбританияда 19 ғасырдың ортасынан бастап бұл кеңсе қоғамдық денсаулық сақтау және санитария мәселелерін шешумен байланысты болды, ал басқа да кершіліктер жергілікті полиция қызметкерлерімен шешілді. Ұлыбританияның жергілікті билік денсаулық комитеті тағайындаған алғашқы Кершіліктерді тексеруші Томас Фреш 1844 жылы Ливерпульде болды. Ливерпуль кейін жеке акт қабылдады, 1846 жылғы Ливерпуль санитариялық актісі, ол Кершіліктерді тексерушінің заңдық лауазымын құрды. АҚШ-та «Кершіліктерді тексеруші» деген атағы бар, бірақ қоғамдық денсаулық сақтау рөлі жоқ офицердің заманауи мысалы Огайо штатының қайта қарастырылған кодексінің 3767 [7] бабында кездеседі, онда мұндай лауазымды тергеу үшін осындай лауазымды анықтайды, бұл термин кеңінен жеңілдік пен алкогольді ұсынатын мекемелерді қамтиды. АҚШ-та экологиялық денсаулық сақтау қызметкерінің рөлін жергілікті билік органдарының қызметкерлері атқарады, олар юрисдикцияға байланысты «Тіркелген экологиялық денсаулық сақтау маманы» немесе «Тіркелген санитар» атағын иеленеді.

Англия

Құқық бұзушылықтың шекаралары, қоғамдық/жеке зияндылық арасындағы айырмашылыққа және Райлендс/Флетчердегі ережеге байланысты, белгісіз болуы мүмкін. Ланкастер университетінің Джон Мерфи сияқты авторлар Райлендсті жеке, бірақ байланысты құқық бұзушылық ретінде қарастыру идеясын кеңінен танымал етті. Бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр, ал басқалар оны қабылдамайды (Райлендстегі басты айырмашылық "жерге таралуға" қатысты, сондықтан айырмашылық азаматтық құқық бұзушылықтың емес, зияндылықтың сипатында болуы мүмкін). Ағылшын құқығы бойынша, АҚШ құқығынан өзгеше, талапкердің "зияндылыққа келгені" қорғаныс болып табылмайды: 1879 жылғы Стерджес пен Бриджман ісі әлі де қолданыста, және жаңа иеленуші көршісінің бұрынғы қызметіне байланысты зияндылыққа шағымдануға құқылы. 2014 жылдың ақпанында Ұлыбритания Жоғарғы Сотының Ковентриге қарсы Лоуренс ісі бойынша шешімі "зияндылыққа келу" заңын күштен шығару үшін науқанды бастауға себеп болды. Науқан ұйымдастырушылар қала құрылысына рұқсат алып, жергілікті тұрғындардың қолдауымен жалғасатын заңды қызметті, жергілікті жерге көшіп келген жаңа тұрғындар ауданның ерекшелігінің бір бөлігі ретінде қабылдауы керек деп санайды.

Америка Құрама Штаттары

Көптеген штаттарда зиян келтіру туралы талап ашуға болатын жағдайлар шектеулі. Мұндай шектеулер көбінесе қала тұрғындарының сезімталдығы ауылдық жерлерге көшіп келгенде ауылшаруашылық қалдықтарының иісінен ренжігендіктен туындады. Мысалы, көптеген штаттар мен провинцияларда "шаруашылықты жүргізу құқығы" туралы ережелер бар, олар ауылшаруашылық үшін бөлінген немесе тарихи түрде ауылшаруашылыққа пайдаланылған жерлерде кез келген ауылшаруашылық қызметін жүргізуге мүмкіндік береді. Америка құқығында зиянды жағдайдың екі түрі бар: нақты зиянды жағдай немесе "жағдайға байланысты зиянды жағдай" және өзінен зиянды жағдай. Бұл жіктеме талапты сотқа беруге, немесе судья шешуіне әсер етеді. Нақты зиянды жағдай фактілік мәселе болып табылады және оны сот төрешілері анықтайды, ол мәселедегі нәрсе немесе әрекеттің орналасқан жерін, айналасын, оның жүргізілу жолын және басқа да жағдайларды қарастырып, зиянды жағдай тудырған-тудырмағанын шешеді. Бір нәрсенің нақты зиянды екенін анықтау үшін, әрекет пен оның салдары туралы дәлелдер қажет. Өзінен зиянды жағдайға жауапкершілік абсолютті болып табылады және қоғамға зиян келтірілгені болжанады; оның бар екендігі дәлелденсе және расталса, ол заң бойынша да расталады. Сондықтан, өзінен зиянды жағдайды судья шешеді, ал нақты зиянды жағдайды сот төрешілері шешеді. Көбінесе зиянды талаптар нақты зиянды жағдайға қатысты болады, себебі көптеген әрекеттер мен құрылымдар өзінен зиянды деп танылған жоқ. Жалпы, егер әрекет немесе мүлікті пайдалану заңды болса немесе құзыретті орган рұқсат берсе, ол өзінен зиянды жағдай бола алмайды. Керісінше, бұл әрекет қоғамдық заңмен немесе сот практикасымен өзінен зиянды деп жариялануы тиіс. Мемлекеттік немесе федералды заңдар мен сот практикасында әрекеттерді немесе құрылымдарды өздерінен зиянды деп жариялайтын жағдайлар аз. Кез келген жағдай мен жағдайда өзінен зиянды болатын аз ғана әрекеттер мен құрылымдар бар; осылайша соттар әрекет немесе құрылымның өзінен зиянды екенін анықтайды. Соңғы 1000 жыл ішінде қоғамдық зиянды жағдай мемлекеттік органдар тарапынан қатаң заңсыз болмаса да, жалпы жұртшылыққа зиян келтіру мүмкіндігіне байланысты орынсыз деп саналған әрекеттерді тоқтату үшін қолданылып келді. Дональд Гиффорд азаматтық жауапкершіліктің әрқашан "қоғамдық зиянды жағдайдың туындамалық аспектісі" болғанын айтады. Әдетте, іс-әрекетке әкелетін жағдайларға қоғамдық жолды тосу, қоғамдық өзенге кәріз суын құю немесе қоғамдық саябақтағы стерео дыбысын күшейту кіреді. Мұндай әрекеттерді тоқтату үшін үкіметтер тыйым салуға немесе зиянды жағдайды жоюға міндеттейтін сот шешіміне жүгінеді. Алайда, соңғы онжылдықтарда үкіметтер қоғамдық және жеке зиянды жағдайлар арасындағы шекараны бұлыңғырлатты. Уильям Проссер 1966 жылы бұл туралы айтқан және соттар мен ғалымдарды екі жалған құқық бұзушылықтың негізгі заңдарын шатастырмау және біріктірмеу туралы ескерткен. Кейбір штаттарда оның ескертуіне назар аударылмады және кейбір соттар мен заң шығарушылар қоғамдық зиянды жағдайды қандай жағдайлар құрайтынын сипаттау үшін түсініксіз және дұрыс анықталмаған анықтамалар жасады. Мысалы, Флориданың Жоғарғы соты "қоғамды алаңдататын немесе денсаулыққа зиян келтіретін" кез келген нәрсені қоғамдық зиянды жағдай деп санайды. АҚШ-тағы зиянды жағдай туралы заңның қазіргі үлгісі - Массачусетс штатының Амхерст қаласының 40-баптық ережесі, ол "Зиянды үй туралы ереже" деп белгіленген. Заң қалалық жиналыстарда қала тұрғындарымен бекітіледі. Мұндай заңның мақсаты "Амхерст қаласының өзін-өзі басқару құқығына сәйкес және қала тұрғындарының денсаулығын, қауіпсіздігін және әл-ауқатын қорғау үшін, бұл ереже қалаға жеке меншікте қатты және тәртіпсіз жиналыстардан туындаған зиян мен залал үшін меншік иелеріне және басқа да жауапты тұлғаларға жауапкершілік жүктеуге және мұндай жиналыстарда кәмелетке толмағандардың алкогольді ішімдіктерді тұтынуына кедергі келтіруге мүмкіндік береді". Іс жүзінде, егер көршілердің біреуі көршісінің шу деңгейі мазасыздық тудыратын немесе тым жоғары болса, ол көрші полицияға хабарлауға міндетті, олар шудың қай жерден екенін анықтайды. "Полиция қызметкері шу туралы шағымға қалай жауап беру керектігін анықтауда белгілі бір дискрециялық өкілеттікке ие. Жауапты әрекетті анықтағанда, қызметкер шудың қаттылығы, күннің уақыты, тұрғындарға бұрын ескертулер берілгені, тұрғындардың мәселені шешуге көмектесуі сияқты көптеген факторларды ескере алады". Бұл термин АҚШ-та формалды емес түрде негізсіз сот процесін сипаттау үшін де қолданылады. Сот процесі "негізсіз сот процесі" деп сипатталуы мүмкін, ал келісім "негізсіз келісім" деп аталуы мүмкін, егер соттан шығу үшін, істің жеңіске ұзаруының ықтималдығына қарағанда, сот шығындарын үнемдеу үшін сотқа жауапкер ақша төлесе.

Many states have limited instances where a claim of nuisance may be brought. Such limitation often became necessary as the sensibilities of urban dwellers were offended by smells of agricultural waste when they moved to rural locations. For example: many states and provinces have "right to farm" provisions, which allow any agricultural use of land zoned or historically used for agriculture. There are two classes of nuisance under the American law: a nuisance in fact, or "nuisance per accidens", and a nuisance per se. The classification determines whether the claim goes to the jury, or gets decided by the judge. An alleged nuisance in fact is an issue of fact to be determined by the jury, who will decide whether the thing (or act) in question created a nuisance, by examining its location and surroundings, the manner of its conduct, and other circumstances. A determination that something is a nuisance in fact also requires proof of the act and its consequences. Liability for a nuisance per se is absolute, and injury to the public is presumed; if its existence is alleged and established by proof, it is also established as a matter of law. Therefore, a judge would decide a nuisance per se, while a jury would decide a nuisance in fact. Most nuisance claims allege a nuisance in fact, for the simple reason that not many actions or structures have been deemed to be nuisances per se. In general, if an act, or use of property, is lawful, or authorized by competent authority, it cannot be a nuisance per se. Rather, the act in question must either be declared by public statute, or by case law, to be a nuisance per se. There are few state or federal statutes or case law declaring actions or structures to be a nuisance in and of themselves. Few activities or structures, in and of themselves and under any and all circumstances, are a nuisance; which is how courts determine whether or not an action or structure is a nuisance per se. Over the last 1000 years, public nuisance has been used by governmental authorities to stop conduct that was considered quasi criminal because, although not strictly illegal, it was deemed unreasonable in view of its likelihood to injure someone in the general public. Donald Gifford argues that civil liability has always been an "incidental aspect of public nuisance". Traditionally, actionable conduct involved the blocking of a public roadway, the dumping of sewage into a public river or the blasting of a stereo in a public park. To stop this type of conduct, governments sought injunctions either enjoining the activity that caused the nuisance or requiring the responsible party to abate the nuisance. In recent decades, however, governments blurred the lines between public and private nuisance causes of action. William Prosser noted this in 1966 and warned courts and scholars against confusing and merging the substantive laws of the two torts. In some states, his warning went unheeded and some courts and legislatures have created vague and ill defined definitions to describe what constitutes a public nuisance. For example, Florida's Supreme Court has held that a public nuisance is any thing that causes "annoyance to the community or harm to public health." A contemporary example of a nuisance law in the United States is the Article 40 Bylaw of Amherst, Massachusetts known as the Nuisance House Bylaw. The law is voted on by members of the town at town meetings. The stated purpose of such a law is "In accordance with the Town of Amherst’s Home Rule Authority, and to protect the health, safety, and welfare of the inhabitants of the Town, this bylaw shall permit the Town to impose liability on owners and other responsible persons for the nuisances and harm caused by loud and unruly gatherings on private property and shall discourage the consumption of alcoholic beverages by underage persons at such gatherings." In practice, the law works so that if one member of the neighborhood feels that there is a neighbor's noise level is annoying or excessively loud, that neighbor is instructed to inform the town police so that they can respond to the location of the noise. "The responding officer has some discretion in how to deal with the noise complaint When determining the appropriate response, the officer may take many factors into consideration, such as the severity of the noise, the time of day, whether the residents have been warned before, the cooperation of the residents to address the problem." The term is also used less formally in the United States to describe the non meritorious nature of frivolous litigation. A lawsuit may be described as a "nuisance suit", and a settlement a "nuisance settlement", if the defendant pays money to the plaintiff to drop the case primarily to spare the cost of litigation, rather than because the suit would have a significant likelihood of winning.

Қоршаған ортаға зиян келтіру

Қоршаған орта ғылымы саласында заң бойынша зиянды деп есептелетін бірнеше құбылыс бар, оның ішінде ең бастысы – шу, су және жарық ластануы. Сонымен қатар, заңдық мәселе болып тікелей қарастырылмаса да, экологиялық зиян деп аталатын мәселелер де бар; мысалы, жәндіктердің немесе басқа да таратушылардың (векторлардың) санының артық болуы экологиялық тұрғыдан "жағымсыз популяция" деп аталуы мүмкін. Экологиялық зиянға қатысты сот процесінде жеке және қоғамдық зиян талаптарының қатаң болуына байланысты, табысқа жету қиын. Сот пікірінше, осы мәселені заңмен реттеу керек. Атап айтқанда, Австралияда барлық құзыреттіліктерде мұндай заңнама бар.

Британникадан 1911 жылы

Жалпы тәртіпсіздік, егер заңда арнайы ережелер көзделмесе, жалпы құқық бойынша қылмыс ретінде жазаланады. Қазіргі заманда көптеген ескі жалпы құқықтық тәртіпсіздіктер заңнамалық реттеуге алынған. Егер мұндай әрекеттер оның қызметінің шеңберіне кірсе, тіпті оның білмеушілігімен және бұйрықтарына қайшы болса да, қызметкерлердің әрекеттерінен туындаған тәртіпсіздік үшін жұмыс беруші немесе басшы жауапкершіліктен босатылмайды. Сонымен қатар, тәртіпсіздік ұзақ уақыт бойы болғаны қорғанысқа негіз болмайды, өйткені уақыт өте келе қоғамдық тәртіпсіздік заңды мәнге ие болмайды. Жеке тәртіпсіздік – жеке тұлғаға ыңғайсыздық немесе зиян келтіретін, сот арқылы өтеуге жататын әрекет немесе әрекетсіздік. Мүліктің құнына немесе пайдалануға ыңғайлылығына орынды түрде нұқсан келтіру болуы керек. "Барлық жағдайлардағы нақты мәселе – бұл адамның қалыпты өмір сүруіне материалдық түрде кедергі келтіретін мазасыздық мәселесі" (Лорд Ромилли, Crump v. Lambert (1867) L. R. 3 Eq. 409 ісі). Жеке тәртіпсіздік, қоғамдық тәртіпсіздіктен ерекшеленеді, жиырма жыл бойы үздірілмей пайдаланылса заңды болып саналады. Бұрын, егер біреу тәртіпсіздік бар екенін біліп, оның жанына көшіп келсе, зиянды өтеуге құқылы емес деп есептелген, себебі, айтуынша, ол тәртіпсіздікке барады, тәртіпсіздік оған емес. Бірақ бұл қағида зиянды өтеу және тыйым салу бойынша заң ретінде бұрыннан жойылған. Қоғамдық тәртіпсіздікке шағымдану жолдары – ақпарат беру, айыптау, жеңілдетілген рәсім немесе жою. Ақпарат беру, кеме жүретін өзенге кедергі келтіру сияқты, зор маңызы бар жағдайларда қолданылады. Кейбір жағдайларда заң тарапқа өзі шешуге және тәртіпсіздікті "жоюға" мүмкіндік береді. Мысалы, егер қақпа жолға қойылса, жолды заңды түрде пайдаланатын кез келген адам, егер бұл бейбітшілікті бұзбаса, кедергіні жоюға құқылы. Жеке тәртіпсіздікке шағымдану жолдары – тыйым салу, зиянды өтеуге талап қою немесе жою. Жеке тәртіпсіздікке қатысты талап кез келген жағдайда қойылуы мүмкін; сонымен қатар, егер талапкер өзіне ерекше зиян келтірілгенін дәлелдей алса, бұл талап қоғамдық тәртіпсіздікке қатысты да қолданылады. Мұндай жағдайда азаматтық шара қылмыстық шарамен қатар қолданылады. Жеке тәртіпсіздікті жою кезінде, тәртіпсіздікті жою үшін қажетті мөлшерден артық зиян келтірмеуге көңіл бөлу керек. Шотландияда қоғамдық және жеке тәртіпсіздік арасында ерекшелену қарастырылмаған. Тәртіпсіздік құрайтын жағдайларға қатысты заң Англиядағыдан негізінен ерекшеленбейді. Заңмен белгіленген тәртіпсіздіктердің тізімін 1867 жылғы "Шотландия халқының денсаулығы" заңында (30 және 31 Vict. c. 101) және оған енгізілген өзгерістерде табуға болады. Тәртіпсіздікке шағымдану жолдары – тыйым салу немесе талап қою.

A common nuisance is punishable as a misdemeanour at common law, where no special provision is made by statute. In modern times, many of the old common law nuisances have been the subject of legislation. It's no defence for a master or employer that a nuisance is caused by the acts of his servants, if such acts are within the scope of their employment, even though such acts are done without his knowledge, and contrary to his orders. Nor is it a defence that the nuisance has been in existence for a great length of time, for no lapse of time will legitimate a public nuisance. A private nuisance is an act, or omission, which causes inconvenience or damage to a private person, and is left to be redressed by action. There must be some sensible diminution of these rights affecting the value or convenience of the property. "The real question in all the cases is the question of fact, whether the annoyance is such as materially to interfere with the ordinary comfort of human existence" (Lord Romilly in Crump v. Lambert (1867) L. R. 3 Eq. 409). A private nuisance, differing in this respect from a public nuisance, may be legalized by uninterrupted use for twenty years. It used to be thought that, if a man knew there was a nuisance and went and lived near it, he couldn't recover, because, it was said, it is he that goes to the nuisance, and not the nuisance to him. But this has long ceased to be law, as regards both the remedy by damages, and the remedy by injunction. The remedy for a public nuisance is by information, indictment, summary procedure or abatement. An information lies in cases of great public importance, such as the obstruction of a navigable river by piers. In some matters, the law allows the party to take the remedy into his own hands, and to "abate" the nuisance. Thus; if a gate be placed across a highway, any person lawfully using the highway may remove the obstruction, provided that no breach of the peace is caused thereby. The remedy for a private nuisance is by injunction, action for damages or abatement. An action lies in every case for a private nuisance; it also lies where the nuisance is public, provided that the plaintiff can prove that he has sustained some special injury. In such a case, the civil is in addition to the criminal remedy. In abating a private nuisance, care must be taken not to do more damage than is necessary for the removal of the nuisance. In Scotland, there's no recognized distinction between public and private nuisances. The law as to what constitutes a nuisance is substantially the same as in England. A list of statutory nuisances will be found in the Public Health (Scotland) Act 1867 (30 & 31 Vict. c. 101), and amending acts. The remedy for nuisance is by interdict, or action.