Кіріспе
Питер Вайсстің сахналық пьесасы, «Жан-Поль Мараттың қуғын-сүргін және өлтірілуі Шаронтон паналау үйінің тұтқындарымен Маркиз де Садтың басшылығымен» (Die Verfolgung und Ermordung Jean Paul Marats dargestellt durch die Schauspielgruppe des Hospizes zu Charenton unter Anleitung des Herrn de Sade) пьесасы, көбінесе «Марат/Сад» (ma.ʁa. sad) деп қысқартылады, – Питер Вайсстің 1963 жылғы пьесасы. Бұл еңбек алғаш рет неміс тілінде жарық көрді. Антонин Артау мен Бертольд Брехтке тән драмалық элементтерді қамти отырып, бұл пьеса таптық күрес пен адамзаттың азап-тозағын бейнелейді және нағыз революция қоғамды өзгерту арқылы ма, әлде өзіңді өзгерту арқылы ма туатынын сұрақ қояды.
The Persecution and Assassination of Jean Paul Marat as Performed by the Inmates of the Asylum of Charenton Under the Direction of the Marquis de Sade (Die Verfolgung und Ermordung Jean Paul Marats dargestellt durch die Schauspielgruppe des Hospizes zu Charenton unter Anleitung des Herrn de Sade), usually shortened to Marat/Sade (ma.ʁa. sad), is a 1963 play by Peter Weiss. The work was first published in German. Incorporating dramatic elements characteristic of both Antonin Artaud and Bertolt Brecht, it is a depiction of class struggle and human suffering that asks whether true revolution comes from changing society or changing oneself.
Сюжет
Тарихи Шарентон психиатриялық ауруханасында орналасқан "Марат/Сад" пьесасы – бұл "ойын ішіндегі орын алған оқиға". Басты сюжет 1808 жылдың 13 шілдесінде өтеді; ал Маркиз де Садтың оқиғадағы қойылымы 15 жыл бұрын, Француз революциясы кезінде, Жан-Поль Мараттың қазасына (1793 жылдың 13 шілдесінде) дейін жетеді, содан кейін көрермендерді жылдың басына (1808) жеткізеді. Актерлер – аурухананың пациенттері; медбикелер мен бақылаушылар кейде тәртіпті қалпына келтіруге араласады. Аурухананың бай директоры Кульмиер, әйелі мен қызымен бірге қойылымды қадағалайды. Ол Наполеон басқарған революциядан кейінгі үкіметтің қолдаушысы және ұйымдастырған қойылымының өзінің патриоттық көзқарастарын бекітетініне сенеді. Бірақ оның пациенттерінің пікірі басқаша, олар оның жасыруға тырысқан сөздерін айтуға немесе мүлдем жеке ойларына кетуге бейім. Олар революциядан бұрынғыдан да жақсы жағдайда шыққан жоқ, сондықтан оқиғаның барысынан толық қанағаттанбайды. Садизм атауын алған Маркиз де Сад, шынында да, Шарентонда басқа пациенттермен бірге, Кульмиердің қолдауымен қойылымдар қойған. Де Сад – пьесаның басты кейіпкері, Маратпен көптеген философиялық әңгімелер жүргізеді және болып жатқан оқиғаларды сарказммен бақылайды. Ол өзінен алыс, саяси мәселелерге және пациенттердің әділдік туралы әңгімелеріне қызығушылық танытпайды; ол жай ғана бақылаушы және өзінің нигилистік және жекелей сенімдерінің жақтасы ретінде қалады.
Өндірістер
1964 жылы пьесаны Джеффри Скелтон аударған, ал лирикалық адаптациясын Адриан Митчелл жасаған. Патшалық Шекспир компаниясы оны сахнаға қойды. Питер Брук режиссерлік еткен актер құрамында Иан Ричардсон жаршы рөлінде, Клайв Ревилл Марат рөлінде, Патрик Маги де Сад рөлінде, ал Гленда Джексон Шарлотта Кордей рөлінде болды. Екі алдын ала көрсетілімнен кейін, Бродвей қойылымы 1965 жылғы 27 желтоқсанда Мартин Бек театрында ашылып, 145 қойылымға созылды. Ричардсон Марат рөлін қайта орындады, ал Маги мен Джексон Лондоннан бастау алған рөлдерін сомдады. Пьеса «Тони» сыйлығын жеңіп алды, ал Брук «Ең үздік режиссер» деп танылды. Мәги «Пьесадағы ең үздік актер» және Гунилла Палмстиерна Вайсс «Костюм дизайны» үшін қосымша сыйлықтар алды. Джексон «Пьесадағы ең үздік әйел актриса» номинациясындағы «Тони» сыйлығын Зои Колдуэллқа жеңіліп қалды. Ол сондай-ақ 1966 жылғы Нью-Йорк драма сыншыларының сыйлығын «Ең үздік пьеса» номинациясы бойынша жеңіп алды. Австралияда пьесаны 1966 жылы Перт қаласындағы Плейхаус театрында Эдгар Меткалф режиссерлік етті. Ол алты апта бойы сахнада болды. Актер құрамында Алан Ландер Марат рөлінде, Айлин Колокотт Шарлотта Кордей рөлінде ойнады. Басқа актерлер қатарында Питер Коллингвуд Маркиз де Сад рөлінде, Джеймс Бити, Розмари Барр, Питер Моррис, Крис Джонсон, Кен Грегори және Роланд Рокчичиоли болды. Декорацияны Тед Домбовски жасады.
Басқа да танымал туындылар
1965 жылы Бродвейдегі премьерадан кейін алғашқы қойылым 1966 жылғы жазда Канзас-Ситидегі Миссури университетінде өтті. Бұл Миссури репертуарлық театрының төрт пьесадан тұратын маусымының ашылуы болды. Қойылымды доктор Патрисия Макилрат режиссерлік етті, ал Марат рөлін Джозеф Брокетт орындады. 1967 жылы Клейтон Гаррисонның Ирвин репертуарлық театры үшін жасаған қойылымында Боб Гунтон, Роберт Коэн және Оукли Холл III қатысты. Кейін Роберт Коэн 1998 жылы пьесаның жариялануын редакциялады. 1969 жылдың қазан айында Вирджиния музей театры (VMT) өзінің маусымын компанияның жаңа көркемдік директоры Кит Фаулер режиссерлік еткен осы пьесамен ашты. Ол Ричмондта алғашқы LORT компаниясын құрып, VMTRep (кейін осылай аталатын) театрына ұлттық және халықаралық деңгейде танымалдық әкелді. «Марат/Саде» VMT тарихында алғаш рет түрлі нәсілдегі актерлермен қойылды, бұл қырқыс пікірталас тудырды: Ричмондтың екі ірі газеті спектакль туралы мақтауға толы рецензиялар жариялады, ал түстен кейінгі газеттің редакторы News Leader «еркіндікке ұмтылыс» көрсеткені үшін қойылымды қатты сынады. 2006 жылы The Blue House Theater Company Лос-Анджелестегі Sacred Fools театрында «Марат/Саде» қойылымын ұсынды. Қойылымды Патрик Дж. Адамс режиссерлік етті, ал музыкасын Джошуа Чарни жазды. Спектакль LA Weekly театр сыйлығына ие болды. 2007 жылы Нью-Йорктегі Харлем классикалық театрында Кристофер МакЭлроеннің режиссерлігімен пьесаның тек ерлерден тұратын актерлік құрамымен қойылымы өтті. 2011 жылы Корольдік Шекспир компаниясы компанияның 50 жылдығын тойлау аясында пьесаны қайта қойды. Қайта қоюды Энтони Нилсон режиссерлік етті, ол 14 қазаннан 11 қарашаға дейін жалғасты. Америка композиторы Мэри МакКарти Сноу (1928–2012) Техас Тех университетінің «Марат/Саде» қойылымы үшін музыка жазды. 2012 жылы пьеса Сан-Францискодағы Brava театрында қойылды, оны Марк Хюэстис продюсерлік етті, ал режиссері Рассел Блэквуд болды, оның Thrillpeddlers компаниясы қатысты.
Фильмге бейімделу
1967 жылы түсірілген фильмде американдық қойылымның көптеген актерлері қатысты. Пьесаның толық атауы фильмнің басындағы титрлерде көрсетілген, бірақ насихат материалдарында көбінесе "Марат/Сад" деп қысқартылып айтылды. Сценарийін Адриан Митчелл жазды, ал режиссерлігін Питер Брук жүзеге асырды. Актерлік құрамында Ричардсон, Маги, Джексон, Джонс және Клиффорд Роуз болды.