Бірінші Пун соғысының Баграда өзені шайқасы

Кіріспе

Бірінші Пуникалық соғыстың шайқасы

Баградас өзенінің шайқасы (Меджерданың ежелгі атауы), сондай-ақ Тунис шайқасы деп белгілі, бұл б.з.д. 255 жылдың көктемінде Ксантипп басқарған Карфаген армиясының Марк Атилий Регул басқарған Рим армиясынан жеңіске жеткені болды. Бұл жеңіс Бірінші Пуникалық соғыстың басталғанына тоғыз жыл өткен соң орын алды. Алдыңғы жылы Римнің жаңадан құрылған әскери-теңіз флоты Карфагенге қарағанда теңізде басымдық орнатты. Римдіктер бұл артықшылықты пайдаланып, қазіргі Солтүстік Африкадағы Тунис жеріне жақын орналасқан Карфагеннің өзіне шабуыл жасады. Бон түбегіне қонғаннан кейін сәтті әскери жорық жүргізген әскери-теңіз флоты Сицилияға қайтып келді, ал Регул 15 500 әскермен Африкада қыстау үшін қалды. Бірақ Регул өз позициясын сақтап тұрудың орнына Карфаген қаласына қарай жылжып, Адис шайқасында Карфаген армиясын жеңді. Римдіктер одан әрі ілгерілеп, Тунис қаласын басып алды. Үмітін үзген Карфагендіктер бейбітшілік сұрады, бірақ Регул ұсынған шарттар тым қатал болғандықтан, олар соғысты жалғастыруға шешім қабылдады. Олар әскерін даярлауды және соңынан операциялық басқаруды Спарталық жалдамалы генерал Ксантиппке тапсырды. Б.з.д. 255 жылдың көктемінде Ксантипп атты әскер мен пілдерден тұратын күшті армияны Римдіктердің жаяу әскеріне қарсы басқарды. Римдіктердің пілдерге қарсы тиімді шарасы болмады. Олардың саны аз атты әскері шайқас алаңынан ығыстырылды, ал Карфагендік атты әскер Римдіктердің көп бөлігін қоршап алып, жойды; 500 адам тірі қалды және тұтқынға алынды, олардың ішінде Регул да болды. 2000 римдік әскер қоршаудан қашып, Асписке шегінді. Соғыс тағы 14 жылға созылды, көбінесе Сицилияда немесе жақын маңдағы теңіздерде болды, содан кейін Римнің жеңісімен аяқталды. Карфагенге ұсынылған шарттар Регул ұсынғаннан гөрі кешірімдірек болды.

Негізгі дереккөздер

Бірінші Пуникалық соғыстың дерлік барлық аспектілері туралы негізгі дереккөз – грек тарихшысы Полибий (шамамен б.з.д. 200 – шамамен б.з.д. 118 ж.). Ол 167 ж.б.з.да кепіл ретінде Римге жіберілген. Оның еңбектерінің ішінде қазір жоғалған әскери тактика туралы нұсқаулық бар, бірақ ол ең белгілісі – 167 ж.б.з.дан кейін немесе Баградас өзені шайқасынан шамамен бір ғасыр өткен соң жазылған «Тарихтар» еңбегімен танымал. Полибийдің еңбегі кең ауқымда объективті және карфагендіктер мен римдіктердің пікірлері арасында бейтарап деп есептеледі. Карфагендіктердің жазбалары 146 ж.б.з.да олардың астанасы Карфагенмен бірге жойылған, сондықтан Полибийдің Бірінші Пуникалық соғыс туралы есебі бірнеше, қазір жоғалған грек және латын дереккөздеріне негізделген. Полибий талдамалы тарихшы болған және мүмкіндігі шектес болса да, өзі жазған оқиғаларға қатысқан адамдармен жеке сұхбаттасқан. «Тарихтар» атты қырық кітаптың тек біріншісі Бірінші Пуникалық соғысқа арналған. Полибийдің есебінің дұрыстығы соңғы 150 жылда көп талқыланды, бірақ қазіргі консенсус бойынша оны көбінесе нақты дерек ретінде қабылдауға болады, ал қазіргі дереккөздердегі шайқасқа қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер негізінен Полибийдің есебінің интерпретациясына сүйенеді. Ол Сципион Эмилианның штабында болған, Сципион үшінші Пуникалық соғыс кезінде рим армиясын басқарып, б.з.д. 256–255 жылдардағы оқиғаларға байланысты көптеген жерлердегі наурызға қатысқан. Қазіргі заманғы тарихшы Эндрю Карри «Полибийдің сенімді екені анықталды» дейді, ал классицист Декстер Хойос оны «өте хабардар, еңбекқор және көреген тарихшы» деп сипаттайды. Соғыстың басқа, кейінгі тарихтары да бар, бірақ олар фрагментті немесе жиынтық түрде келтірілген, және олар көбінесе теңіздегіге қарағанда құрлықтағы әскери операцияларды толығырақ қамтиды. Қазіргі тарихшылар Диодор Сицилий және Дио Кассийдің кейінгі тарихтарын да ескереді, бірақ классицист Адриан Голдсворти «Полибийдің есебі біздің басқа есептерімізден өзгеше болған жағдайда әдетте артықшылық берілуі керек» деп мәлімдейді. Басқа дереккөздерге жазулар, монеталар, археологиялық дәлелдер және трирема «Олимпиа» сияқты реконструкциялардан алынған эмпирикалық дәлелдер кіреді.

The main source for almost every aspect of the First Punic War is the historian Polybius (c. 200 – c. 118 BC), a Greek sent to Rome in 167 BC as a hostage. His works include a now lost manual on military tactics, but he is best known for his The Histories, written sometime after 167 BC, or about a century after the Battle of the Bagradas River. Polybius's work is considered broadly objective and largely neutral as between Carthaginian and Roman points of view. Carthaginian written records were destroyed along with their capital, Carthage, in 146 BC and so Polybius's account of the First Punic War is based on several, now lost, Greek and Latin sources. Polybius was an analytical historian and wherever possible personally interviewed participants in the events he wrote about. Only the first book of the forty comprising The Histories deals with the First Punic War. The accuracy of Polybius's account has been much debated over the past 150 years, but the modern consensus is to accept it largely at face value, and the details of the battle in modern sources are almost entirely based on interpretations of Polybius's account. He was on the staff of Scipio Aemilianus when Scipio led a Roman army during the Third Punic War on a campaign through many of the locations which featured in the events of 256–255 BC. The modern historian Andrew Curry considers that "Polybius turns out to [be] fairly reliable"; while the classicist Dexter Hoyos describes him as "a remarkably well informed, industrious, and insightful historian". Other, later, histories of the war exist, but in fragmentary or summary form, and they usually cover military operations on land in more detail than those at sea. Modern historians usually also take into account the later histories of Diodorus Siculus and Dio Cassius, although the classicist Adrian Goldsworthy states that "Polybius' account is usually to be preferred when it differs with any of our other accounts." Other sources include inscriptions, coins, archaeological evidence and empirical evidence from reconstructions such as the trireme Olympias.

Өмірбаян

264 жылы Карфаген және Рим мемлекеттері соғысқа шығып, Бірінші Пуникалық соғысты бастады. Карфаген Батыс Жерорта теңізінде беделді теңіз державасы болды, ал Рим жақында Италияның Арно өзенінің оңтүстігіндегі құрлықты өзінің билігіне біріктірген еді. Римнің оңтүстік Италияға кеңейгені, Сицилия үшін Карфагенмен қақтығысқа түсуіне сөзсіз әкеп соқты. Соғыстың тікелей себебі – Сицилиядағы Мессана (қазіргі Мессина) қаласын бақылау мәселесі болды. 256 жылға қарай соғыс римдіктердің Карфагенді жеңіске ұшыратып, ең болмағанда, Сицилияның барлық аймағын бақылауға тырысуға дейін үлкейді. Карфагендіктер дәстүрлі саясатын жалғастырып, қарсыластарының шаршағанша күтіп, содан кейін өздерінің иеліктерінің бір бөлігін немесе барлығын қайтарып алып, өзара қанағаттандыратын бейбіт келісімге келуді үміттенеді. Римдіктер негізінен құрлықтағы күш болғандықтан, Сицилияның көп бөлігін бақылауға алған. Соғыс осы аймақта тоқтап қалды, себебі Карфагендіктер жақсы бекітілген қалаларын қорғауға күш салды, олар көбінесе жағалауда орналасқандықтан, римдіктердің басым армиясын қолдану мүмкін болмай, жабдықталып, нығайтыла берді. Соғыстың ошағы теңізге ауысты, онда римдіктердің тәжірибесі аз болды. Бұрын теңіз күшіне қажеттілік туғанда, олар одақтастары ұсынған шағын эскадрильяларға сүйенді. 260 жылы римдіктер құлаған Карфагендік квинкереманы өз кемелерінің жобасы ретінде пайдаланып, флот құруға кірісті. Сицилиядағы құрлықтағы соғыстағы тұйыққа қалудан туған көңілсіздік, сондай-ақ Мила (260 ж.б.д.) және Сульци (258 ж.б.д.) шайқастарындағы теңіз жеңістері римдіктерді Солтүстік Африкадағы Карфагеннің орталығына шабуыл жасап, олардың астанасына (қазіргі Тунис маңында) қауіп төндіру жоспарын жасауға итермеледі. Екі тарап та теңіз үстемдігін орнатуға бейілді болды және теңіз күштерін сақтап, арттыруға көп қаржы мен адам күшін жұмсады. Римдіктердің дәстүрлі әдісі бойынша, жыл сайын екі адам, консулдар деп аталатын, әскер басшылығына тағайындалатын еді. Рим флоты 330 әскери кемеден және белгісіз сандағы көлік кемелерден тұрды. 256 жылдың басында Рим порты Остиядан шықты, оған сол жылдың екі консулы Марк Атилий Регул және Луций Манлий Вулсо Лонг басшылық етті. Олар Сицилиядағы рим әскерінен шамамен 26 000 легионерді алып келді. Карфагендіктер римдіктердің ниеттерін біліп, оларды тоқтату үшін Сицилияның оңтүстік жағалауында Хано мен Гамилькар басшылығымен 350 әскери кемені жинады. Жалпы саны 680-ге жуық әскери кемеде 290 000-ға жуық теңізші мен жауынгер болды. Экномус түбегіндегі шайқаста кездескенде, Карфагендіктер кеме басқарудағы өте жақсы дағдыларының шешуші болатынына үміттеніп, бастаманы қолға алды. Ұзақ және шатасқан шайқастан кейін Карфагендіктер жеңілді, 30 кемесі батып, 64 кемесі римдіктерге түсті, ал римдіктер 24 кемесінен айырылды.

In 264 BC the states of Carthage and Rome went to war, starting the First Punic War. Carthage was a well established maritime power in the Western Mediterranean; Rome had recently unified mainland Italy south of the Arno River under its control. Rome's expansion into southern Italy probably made it inevitable that it would eventually clash with Carthage over Sicily on some pretext. The immediate cause of the war was the issue of control of the Sicilian town of Messana (modern Messina). By 256 BC the war had grown into a struggle in which the Romans were attempting to decisively defeat the Carthaginians and, at a minimum, control the whole of Sicily. The Carthaginians were engaging in their traditional policy of waiting for their opponents to wear themselves out, in the expectation of then regaining some or all of their possessions and negotiating a mutually satisfactory peace treaty. The Romans were essentially a land based power and had gained control of most of Sicily. The war there had reached a stalemate, as the Carthaginians focused on defending their well fortified towns and cities; these were mostly on the coast and so could be supplied and reinforced without the Romans being able to use their superior army to interfere. The focus of the war shifted to the sea, where the Romans had little experience; on the few occasions they had previously felt the need for a naval presence they relied on small squadrons provided by their allies. In 260 BC Romans set out to construct a fleet using a shipwrecked Carthaginian quinquereme as a blueprint for their own ships. Frustration at the continuing stalemate in the land war on Sicily, combined with naval victories at Mylae (260 BC) and Sulci (258 BC), led the Romans to develop a plan to invade the Carthaginian heartland in North Africa and threaten their capital (close to what is now Tunis). Both sides were determined to establish naval supremacy and invested large amounts of money and manpower in maintaining and increasing the size of their navies. It was the long standing Roman procedure to appoint two men each year, known as consuls, to each lead an army. The Roman fleet of 330 warships plus an unknown number of transports sailed from Ostia, the port of Rome, in early 256 BC, jointly commanded by both consuls for the year, Marcus Atilius Regulus and Lucius Manlius Vulso Longus. They embarked approximately 26,000 legionaries from the Roman forces on Sicily. The Carthaginians were aware of the Romans' intentions and mustered all available warships, 350, under Hanno and Hamilcar, off the south coast of Sicily to intercept them. With a combined total of about 680 warships carrying as many as 290,000 crew and marines, the battle was possibly the largest naval battle in history by the number of combatants involved. When they met at the Battle of Cape Ecnomus, the Carthaginians took the initiative, hoping their superior ship handling skills would be decisive. After a prolonged and confused day of fighting the Carthaginians were defeated, losing 30 ships sunk and 64 captured to Roman losses of 24 ships sunk.

Кіріспе

Бұл шайқастың нәтижесінде Регул мен Лонгус басқаратын рим армиясы Африкаға, Бон түбегіндегі Аспис (қазіргі Келибия) маңына қонды және 90 000 есуші мен экипажын, сондай-ақ 26 000 легионерін асырау үшін Карфаген ауылдарын тоналай бастады. Олар 20 000 құлды, көптеген мал басын тұтқынға алды және қысқа қоршаудан кейін Аспис қаласын басып алды. Рим Сенаты Лонгус басшылығымен көптеген рим кемелерін және армияның үлкен бөлігін Сицилияға қайтаруға бұйрық берді, бұл, әдетте, 100 000-нан астам адамды қыста қамтамасыз етудің логистикалық қиындықтарына байланысты болды. Регул 40 кеме, 15 000 жаяу әскер және 500 атты әскермен Африкада қыстау үшін қалды. Регул тәжірибелі әскери қолбасшы болды, ол б.з.д. 267 жылы консул болған және Салентинге қарсы жеңісі үшін триумф алған. Оған берілген бұйрық – көктемде күшін артқанша Карфаген армиясын әлсірету еді. Ол бұл мақсатқа рейдтер арқылы және Карфагеннің бағынышты территорияларында көтеріліс тудыру арқылы жетеді деп күтілді, бірақ консулдар кең өкілеттіктерге ие болды. Регул өзінің салыстырмалы түрде шағын күштерін алып, ішкі аймаққа шабуыл жасады. Ол Карфагеннің оңтүстік-шығысында орналасқан Адис қаласына жетіп, оны қоршауға алды. Темдеу арасында карфагендіктер Гамилкарды Сицилиядан 5 000 жаяу әскерімен және 500 атты әскерімен қайтарды. Гамилькар және бұрын белгісіз болған Хасдрубал мен Бостар атты және піл әскерімен күшті армияға бірлесіп басшылық етті, бұл армия рим күштерімен шамалас болды. Карфагендіктер Адис қаласының жанындағы төбеде лагерь құрды. Римдіктер түнгі жорық жасап, таңертең лагерьге екі бағыттан күтпеген шабуыл жасады. Шатасқан шайқастан кейін карфагендіктер ыдырап, қашқан. Олардың шығындары белгісіз, бірақ олардың пілдері мен атты әскері аз шығынмен құтылды. Римдіктер одан әрі ілгерілеп, көптеген қалаларды, соның ішінде Тунисті басып алды. Римдіктер Тунистен Карфаген маңындағы аудандарға шабуыл жасап, оларды қиратты. Карфагеннің Африкадағы көптеген иеліктері осы мүмкіндікті пайдаланып, көтеріліс көтерді. Карфаген қаласы Регулдан немесе бүлікшілерден қашқан босқындармен толып, азық-түлік таусылды. Көптеген ежелгі деректерге сәйкес, карфагендіктер үмітсіздікке ұшырап, бейбітшілік сұрады. Полибий Регул келіссөздерді бастағанын айтады, оның орнын алмастыру үшін оның ізбасарлары келгенге дейін соғысты аяқтаудың даңқын алуға үміттенген. Қай жағдайда болса да, Регул толығымен жеңілген Карфагенді көріп тұрып, қатал талаптар қойды: Карфаген Сицилия, Сардиния және Корсиканы тапсыруы керек еді; Римнің барлық соғыс шығындарын төлеуі керек еді; Римге жыл сайын салық төлеуі керек еді; Римнің рұқсатысыз соғыс жариялауға немесе бейбітшілік орнатуға тыйым салынуы керек еді; әскери флотын бір соғыс кемесімен шектеуі керек еді; бірақ римдіктердің сұрауы бойынша 50 ірі соғыс кемесін беруі керек еді. Карфагендіктер бұл талаптарды қабылдамай, соғысты жалғастыруға шешім қабылдады.

As a result of the battle, the Roman army, commanded by Regulus and Longus, landed in Africa near Aspis (modern Kelibia) on the Cape Bon Peninsula and began ravaging the Carthaginian countryside for supplies to feed their 90,000 rowers and crew, and 26,000 legionaries. They captured 20,000 slaves, vast herds of cattle and, after a brief siege, the city of Aspis. The Roman Senate sent orders for most of the Roman ships and a large part of the army to return to Sicily under Longus, probably due to the logistical difficulties of supplying more than 100,000 men over the winter. Regulus was left with 40 ships, 15,000 infantry and 500 cavalry to overwinter in Africa. Regulus was an experienced military commander, having been consul in 267 BC, when he was awarded a triumph for his victory against the Salentini. His orders were to weaken the Carthaginian army pending reinforcement in the spring. It was expected he would achieve this by raids and by fomenting rebellion among Carthage's subject territories, but consuls had wide discretion. Regulus chose to take his relatively small force and strike inland. He advanced on the city of Adys, south east of Carthage, and besieged it. The Carthaginians, meanwhile, had recalled Hamilcar from Sicily with 5,000 infantry and 500 cavalry. Hamilcar and two previously unknown generals named Hasdrubal and Bostar were placed in joint command of an army which was strong in cavalry and elephants and was approximately the same size as the Roman force. The Carthaginians established a camp on a hill near Adys. The Romans carried out a night march and launched a surprise dawn attack on the camp from two directions. After confused fighting the Carthaginians broke and fled. Their losses are unknown, although their elephants and cavalry escaped with few casualties. The Romans followed up and captured numerous towns, including Tunis, only from Carthage. From Tunis the Romans raided and devastated the immediate area around Carthage. Many of Carthage's African possessions took the opportunity to rise in revolt. The city of Carthage was packed with refugees fleeing Regulus or the rebels, and food ran out. In despair, according to most ancient sources, the Carthaginians sued for peace. Polybius differs in stating that Regulus initiated the negotiations, hoping to receive the glory of ending the war before his successors arrived to replace him. In either case Regulus, within sight of what he took to be a thoroughly defeated Carthage, demanded harsh terms: Carthage was to hand over Sicily, Sardinia and Corsica; pay all of Rome's war expenses; pay tribute to Rome each year; be prohibited from declaring war or making peace without Roman permission; have its navy limited to a single warship; but provide 50 large warships to the Romans on their request. Finding these completely unacceptable, the Carthaginians decided to fight on.

Әскерлер

Рим азаматтарының көпшілігі әскери қызметке тартылатын және жаяу әскер болып қызмет ететін, ал жақсы жағдайдағы аз бөлігі ат әскерін құрайтын. Көбінесе, римдіктер соғысқа шыққанда екі легион құратын, әрқайсысы 4200 жаяу әскер мен 300 ат әскерінен тұратын. Аз ғана жаяу әскер найзамен қаруланған шабуылдаушылар болып қызмет ететін. Қалғаны дене бронясы, үлкен қалқан және қысқа пышақ-қылыштармен жабдықталған ауыр жаяу әскер ретінде жабдықталған. Олар үш қатарға бөлінді, алдыңғы қатар екі найзаны, ал екінші және үшінші қатарлар соққылы найзаны алып жүрді. Легиондық бөлімшелер де, жеке легионерлер де салыстырмалы түрде ашық тәртіпте шайқасқа түсетін. Әскер әдетте рим легионын, латын одақтастарынан келген, сондай-ақ мөлшері мен жабдығы жақын легионды біріктіру арқылы құрылатын. Баградас өзеніндегі 15000 жаяу әскердің қалай құрылғаны белгісіз, бірақ олар төрт легионнан тұрған болуы мүмкін: екі римдік және екі одақтас. Регул Карфагенге қарсы көтерілген қалалар мен қалалардан ешқандай әскер тартқан жоқ. Ол Африкада Карфагенге қарсы әскер басқарған басқа римдік қолбасшылардан осылай ерекшеленді. Мұның себептері белгісіз. Атап айтқанда, жылқыны тасымалдау қиын болғандықтан, оның ат әскерінің саны 500-ге дейін шектелді, ал оның бұл кемшілікті жорамауы қызық. Карфагендіктер қалаға тікелей қауіп төнген жағдайда ғана әскерге шақырылатын. Олар ұзын найзалармен қаруланған, жақсы қаруланған ауыр жаяу әскер ретінде шайқасқа түсетін, бірақ олар нашар оқытылған және тәртіпсіз болды. Көбінесе Карфаген әскерін толықтыру үшін шетелдіктерді жалдаған. Көптегендер Солтүстік Африкадан келді, олар түрлі жауынгерлерді ұсынды: үлкен қалқандармен, шлемдермен, қысқа қылыштармен және ұзын найзалармен жабдықталған жаяу әскер; найзамен қаруланған жеңіл жаяу әскер шабуылдаушылары; найзамен жабдықталған соққылы ат әскері; және найзаларды алыстан лақтырып, жақын шайқастан аулақ болған жеңіл ат әскері. Испания мен Галлия да тәжірибелі жаяу әскердің шағын тобын берді; қарусыз әскерлер ашуланып шабуылдайтын, бірақ ұрыс созылса, кері шегінуге бейім болды. Ливиялық жаяу әскері мен азаматтық жасақ фаланкс деп аталатын тығыз қатарда шайқасқа түсетін. Балеар аралдарынан жиі сүмбіден атушылар жалданатын, бірақ Тунис шайқасында олардың болғандығы белгісіз. Карфагендіктер соғыс пилдерін де қолданды; сол кезде Солтүстік Африкада африкалық орман пилдері болған.

Most male Roman citizens were liable for military service and would serve as infantry, a better off minority providing a cavalry component. Traditionally, when at war the Romans would raise two legions, each of 4,200 infantry and 300 cavalry. A few infantry served as javelin armed skirmishers. The balance were equipped as heavy infantry, with body armour, a large shield and short thrusting swords. They were divided into three ranks, of which the front rank also carried two javelins, while the second and third ranks had a thrusting spear instead. Both legionary sub units and individual legionaries fought in relatively open order. An army was usually formed by combining a Roman legion with a similarly sized and equipped legion provided by their Latin allies. It is not clear how the 15,000 infantry at the Bagradas River were constituted, but they possibly represented four slightly under strength legions: two Roman and two allied. Regulus did not attract any troops from the towns and cities rebelling against Carthage. In this he differed from other generals, including Roman ones, leading armies against Carthage in Africa. The reasons for this are not known. In particular, the difficulty in transporting horses had restricted his cavalry force to only 500, and his failure to make up this deficiency is puzzling. Carthaginian citizens served in their army only if there was a direct threat to the city. When they did they fought as well armoured heavy infantry armed with long thrusting spears, although they were notoriously ill trained and ill disciplined. In most circumstances Carthage recruited foreigners to make up its army. Many would be from North Africa which provided several types of fighters including: close order infantry equipped with large shields, helmets, short swords and long thrusting spears; javelin armed light infantry skirmishers; close order shock cavalry carrying spears; and light cavalry skirmishers who threw javelins from a distance and avoided close combat. Both Spain and Gaul provided small numbers of experienced infantry; unarmoured troops who would charge ferociously, but had a reputation for breaking off if a combat was protracted. The close order Libyan infantry and the citizen militia would fight in a tightly packed formation known as a phalanx. Slingers were frequently recruited from the Balearic Islands, although it is not clear if any were present at Tunis. The Carthaginians also employed war elephants; North Africa had indigenous African forest elephants at the time.

Ксантипп

Карфагендіктер бүкіл Жерорта теңізі аймағынан жауынгерлерді жинап жатты, және осы шамада Грекиядан келген үлкен топ сарбаздар Карфагенге жетті. Олардың ішінде Спарталық жалдамалы әскердің командирі Ксантипп болды. Полибий оның Спарталық оқу тәсілдеріне қатысқанын және әскерді қалай орналастыруға, қалай маневрлеуге білетінін айтады. Ол Карфаген армиясының сарбаздары арасында жақсы әсер қалдырды және Карфаген Сенатын олардың армиясының ең күшті бөліктері – атты әскер мен пілдер екендігіне, ал оларды тиімді пайдалану үшін ашық, тегіс жерде шайқасу керектігіне көндіре алды. Тарихшы Джон Лэзенби болжамы бойынша, ол бұрын Пирр Эпирдің Спартаға шабуыл жасаған 270 жылдары пілдермен кездескен болуы мүмкін. Ксантипп қыс бойы жаттығуларды жүргізуге жауапты болды, бірақ Карфагендік генералдар комитеті операциялық бақылауды өздерінде сақтап қалды. Шешуші шайқас жақындаған сайын, Ксантипптің армияны маневрлеудегі шеберлігі анық байқалғанда, оған толық бақылау берілді. Бұл шешім Сенаттың, генералдардың шешімі ме, әлде көптеген Карфаген азаматтары бар әскерлердің тілегімен оларға таңылған ба, бұл әлі анық емес.

Шайқас

Ксантип 100 пілден, 4000 атты әскерден және 12000 жаяу әскерден тұратын әскерді басқарды. Соңғыларында 5000 сицилиялық ардагерлер мен көптеген азаматтар ополчениесі болды. Оның нақты орны белгісіз, бірақ Туниске жақын деп есептеледі. Римдік әскер, шамамен 15000 жаяу әскер мен 500 атты әскерден тұратын, оларға қарсы шығып, шамалы қашықтықта лагерь құрды. Келесі күні таңертең екі жақ та шайқасқа дайындалды. Ксантип карфагендік азаматтар ополчениесін құрамының ортасына орналастырды, ал сицилиялық ардагерлер мен жаңадан жалдаған жаяу әскер олардың екі жағына бөлінді. Атты әскер екеуінің екі жағына тең бөлінді. Пілдер жаяу әскердің ортасының алдына бір қатарға орналастырылды. Римдіктер өздерінің легионерлік жаяу әскерлерін ортаға орналастырды, олар әдеттегіден гөрі терең және тығыз құрылымда тұрды. Полибий мұны пілдерге қарсы тиімді құрылым деп санады, бірақ римдік жаяу әскердің алдыңғы шебін қысқартып, оларды қанаттан шабуылға ұшырату мүмкіндігін арттыратынын атап өтті. Жеңіл жаяу әскерлер легиондардың алдына орналастырылды, ал 500 атты әскер екі қанатқа бөлінді. Регул өзінің жиналған жаяу әскерімен пілдерді бұзып өтуге, карфагендік фаланганы орталықта жеңіп, қанаттардан шабуыл жасау қаупі тумайынша шайқасты жеңіске жеткізуді жоспарлады. Шабуылды карфагендік атты әскер мен пілдер бастады. Римдік атты әскер, үлкен артықшылықпен қарсыласа алмады, жақын арада жеңіліске ұшырады. Римдік легионерлер алға жылжып, айқайлап, қылыш саптарын қалқандарына соғып, пілдерді тоқтатуға тырысты. Римдіктердің бір бөлігі пілдер қатарынан өтіп, карфагендік оң қанаттың жаяу әскеріне шабуыл жасады, олар жеңіліп, римдіктердің қууынан қашып, лагеріне қайта шегінді. Бұл римдік күштердің құрамында латын одақтастары болған болуы мүмкін. Римдік жаяу әскердің қалған бөлігі пілдермен күресуде қиындыққа тап болды, олардың шуынан қорықпады, керісінше, шабуылдап, шығын келтіріп, шатастықты тудырды. Кем дегенде, бірнеше легионерлер пілдер қатарынан өтіп, карфагендік фалангаға шабуыл жасады. Бірақ олардың қатары бұзылғандықтан тиімді күресе алмады, ал фаланга нық тұрды. Карфагендік атты әскердің бір бөлігі қуудан оралды және римдіктердің артқы және қанаттарына шабуыл жасауға немесе алдауға тырысты. Римдіктер барлық жағынан соғысуға тырысты, бұл олардың алға жылжуын тоқтатты. Римдіктер қалың құрылымда тығыз орналасқандықтан, қарсы тұра алды, бірақ пілдер қатарынан өтіп, карфагендік атты әскер артқы және қанаттарына оқ-дәрілермен шабуыл жасап, оларды қозғалтпай тұрды. Содан кейін Ксантип фалангаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Римдіктердің көпшілігі қарсылық көрсете алмайтын тар кеңістікке жиналды және қырғынға ұшырады. Регул және шағын күштер қоршаудан шығып, күресіп, бірақ қуылды, көп ұзамай ол және 500 аман қалғандар басылып, жеңілуге мәжбүр болды. Барлығы шамамен 13000 римдік қаза тапты. Карфагендіктер оң қанаттағы күштерінен 800 сарбазды жоғалтты, олар жеңіліске ұшырады, ал олардың қалған әскерінің шығындары белгісіз. Сол қанаттан 2000 римдік аман қалды, олар карфагендік лагеріне бұзып кірді, майданнан қашып, Асписке шегінді. Бұл Карфагеннің соғыстағы ірі құрлықтық шайқаста алған жалғыз жеңісі болды.

Xanthippus led the army of 100 elephants, 4,000 cavalry and 12,000 infantrythe latter included the 5,000 veterans from Sicily and many citizen militiaout of Carthage and set up camp close to the Romans in an area of open plain. The precise site is not known, but it is assumed to be close to Tunis. The Roman army of about 15,000 infantry and 500 cavalry advanced to meet them, and set up camp about away. The next morning both sides deployed for battle. Xanthippus placed the Carthaginian citizen militia in the centre of his formation; with the Sicilian veterans and the freshly hired infantry divided on either side of them; and with the cavalry equally divided on either side of these. The elephants were deployed in a single line in front of the centre of the infantry. The Romans placed their legionary infantry in their centre, arranged in a deeper and denser formation than usual. Polybius considered this to be an effective anti elephant formation, but points out that it shortened the frontage of the Roman infantry and made them liable to being out flanked. Light infantry skirmishers were positioned in front of the legions, and the 500 cavalry were divided between the flanks. Regulus apparently hoped to punch through the elephants with his massed infantry, overcome the Carthaginian phalanx in their centre and so win the battle before he needed to worry about being attacked on the flanks. The battle opened with attacks by the Carthaginian cavalry and elephants. The Roman cavalry, hopelessly outnumbered, were soon swept away. The Roman legionaries advanced, shouting and banging their sword hilts on their shields in an attempt to deter the elephants. Part of the Roman left overlapped the line of elephants, and they charged the infantry of the Carthaginian right, who broke and fled back to their camp, pursued by the Romans. This part of the Roman force probably consisted of Latin allies. The rest of the Roman infantry had difficulties with the elephants, who were not deterred by their noise but charged home, inflicting casualties and considerable confusion. At least some of the legionaries fought their way through the line of elephants, and attacked the Carthaginian phalanx. But they were too disordered to fight effectively and the phalanx held firm. Some units of the Carthaginian cavalry were now returning from their pursuit and started to attack or feint against the Roman rear and flanks. The Romans attempted to fight on all sides which brought their forward momentum to a halt. The Romans held firm, possibly partly because of the way their dense formation jammed them close together, but the elephants continued to rampage through their ranks, and the Carthaginian cavalry pinned them in place by hurling missiles into their rear and flanks. Then Xanthippus ordered the phalanx to attack. Most of the Romans were packed into a space where they could not resist effectively and were slaughtered. Regulus and a small force fought their way out of the encirclement, but were pursued and shortly he and 500 survivors were forced to surrender. A total of about 13,000 Romans were killed. The Carthaginians lost 800 men from the force on their right which was routed; the losses of the rest of their army are not known. A force of 2,000 Romans survived, from the left wing who had broken through into the Carthaginian camp; they escaped the battlefield and retreated to Aspis. This was Carthage's only victory in a major land battle during the war.

Салдары

Ксантип карфагендік генералдардың қызғанышынан сескеніп, ақысын алып, Грекияға қайтып келді. Регул карфагендіктерде тұтқындықтан қайтыс болды; кейін римдік авторлар оның тұтқын кезінде батырлық көрсеткені туралы әңгіме құрастырды. Римдіктер аман қалғандарын эвакуациялау үшін флот жіберді, ал карфагендіктер оған қарсы тұруға тырысты. Африка жағасындағы Гермеум мүйісінде болған шайқаста карфагендіктер ауыр жеңіліске ұшырады, 114 кемесі жойылды, 16 кемесі тұтқынға алынды. Рим флоты Италияға қайтып келе жатқанда дауылға тап болды, барлығы 464 кемесінің 384-і батып, 100 000 адам қаза тапты, олардың көп бөлігі римдік емес латын одақтастары еді. Соғыс тағы 14 жылға созылды, көбінесе Сицилияда немесе оған жақын суларда, Римнің жеңісімен аяқталды; Карфагенге ұсынылған шарттар Регул ұсынғаннан гөрі кеңпейілдірек болды. Батыс Жерорта теңізін қай мемлекет бақылауы керек деген мәселе шешілмеді, ал олардың қарым-қатынасы керістікке толы болды. 218 жылға келгенде Карфаген Римнің қорғауындағы Сагунтум қаласын қоршағанда Риммен екінші Пуника соғысы басталды.