Поль Бенишу: Француз-Алжирлік әдебиеттанушы және жазушы

Кіріспе

Француздық/алжирлік әдеби тарихшы және жазушы (1908–2001)

Пол Бенишу (19 қыркүйек 1908 – 14 мамыр 2001) – француздық/алжирлік жазушы, зиялы, сыншы және әдеби тарихшы. Бенишу 1948 жылы француз классикасының әлеуметтік контекстіне арналған «Моральдер дю гран-секуле» (Morales du grand siècle) еңбегімен алғаш рет танымал болды. Кейін Бенишу кең ауқымды зерттеу бағдарламасын жүзеге асырып, 19 ғасырдың ортасындағы жазушылардың радикалды пессимизмін және көңіл көшіруін түсінуге тырысты. Бұл жобаның нәтижесінде бірнеше маңызды еңбек жарық көрді, олар «Le Sacre de l’écrivain, 1750–1830» (1973; ағылш. аудармасы 1999 ж. [Жазушының қадірленуі, 1750–1830]) еңбегімен басталды. 1995 жылы жарық көрген «Selon Mallarmé» жинағы осы серияның жалғасы саналады. Бұл еңбектер француз романтизмін жаңаша түсіндіруге үлкен үлес қосты. Сыншы Цветан Тодоров Бенишудің ерекше қызығушылығын «ақындардың ой-өрісі» деп сипаттады. Жалпы алғанда, Пол Бенишудің еңбектері шығармашылық жазушының қазіргі замандағы орнын түсінуге көмектесті және жазушылардың қазіргі қоғамның институттары мен құндылықтарын бекітудегі рөлін ашып көрсетті.

Алғашқы жылдар

Бенишу француз Алжирінің Тлемсен қаласында (қазіргі Тлемсен, Алжир) алжирлік еврей отбасында дүниеге келген. Оның зерек ақылы оны тез арада Париждең қызықтырады. Ол Оран лицейінде орта мектептің соңғы курсында латын тіліндегі үздік эссе үшін жыл сайынғы concours général des lycées байқауының жеңімпазы атанды. Бакалавриатты бітіргеннен кейін (1924), ол Париждегі Луи-ле-Гранд лицейіне, сол кездегі Париж университетінің École Normale Supérieure мектебіне дайындалу үшін келді; ол 1926 жылы қабылданып, онда Жан-Поль Сартр, Рэймонд Арон, Пол Низан және Морис Мерло-Понти сияқты студенттермен бірге оқыды. 1927 жылы ол лицензиат, ал 1930 жылы агрегация дәрежесін алды, содан кейін орта мектеп мұғалімі болды. Студенттік жылдары Бенишу радикалды саясатқа және әдеби сюрреализмге белсенді қатысты, өлеңдер жазды; оның есімі Морис Надоның «Сюрреализм тарихы» еңбегінде еске алынады. Бірақ Бенишу ғалым және ұстаз ретінде танылды. Француз орта мектептерінде сабақ беріп жүргенде, Гитлер өзінің блицкригін бастаған кезде, ол өзінің алғашқы маңызды еңбегін – «Моральдер дю гран-секуле» атты кітабын аяқтады. 1940 жылғы апаттан және жанкешті антисемиттік Виши режимінің орнауынан кейін, Бенишу еврей болғандықтан француз мектептерінде сабақ беру арқылы өмір сүру құқығынан айырылды, ал алжирлік еврей ретінде француз ұлттығынан айырылды. Француз оккупацияланбаған аймақта тұрғаннан кейін, Бенишу 1942 жылы отбасымен бірге Аргентинаға кетіп, Мендоса университетінде оқытушылық қызметке орналасты; кейін Буэнос-Айресте, Роджер Кайлуамен бірлесіп құрылған Француз институтында сабақ берді. Аргентина астанасында ол әдеби үйірмелерге қатысып, Хорхе Луис Борхеспен танысты, оны ол және оның қызы Сильвия Рубо кейіннен аударды; сонымен қатар ол орта ғасырлық испан әдебиетіне қызығушылық танытып, испан романсеросы туралы маңызды зерттеулер жариялады. «Моральдер дю гран-секуле» (1948; ағылш. аудармасы 1971 ж. «Адам және этика» деген атпен жарық көрді) кітабының жарыққа шығуы және сәтті қабылдануы оның ғылыми беделін нығайтты; бұл кітап қазірге дейін басылымнан түспейді және 100 000-нан астам дана сатылған. Бірақ ол докторлық диссертация ретінде қабылданбады, сондықтан Поль Бенишу Францияда университет профессоры бола алмады. 1949 жылы Парижге оралғаннан кейін, ол беделді Кондорсе лицейінде жұмысқа орналасты, онда 1880 жылдары Марсель Пруст оқыған; ол 1958 жылға дейін мұнда сабақ берді.

Bénichou was born in Tlemcen, French Algeria (now Tlemcen, Algeria), to an Algerian Jewish family. His intellectual brilliance soon called him to Paris. He had won the annual concours général des lycées for best thème latin in his final year of secondary school at the lycée d'Oran. After the baccalauréat (1924), he came to the Lycée Louis le Grand in Paris to prepare the École Normale Supérieure at the time a school of the University of Paris; he was successful in 1926 and studied there, where Jean Paul Sartre, Raymond Aron, Paul Nizan and Maurice Merleau Ponty were among his fellow students. He obtained his license in 1927 and his agrégation in 1930, then becoming a secondary teacher. During his student years Bénichou was active in radical politics and literary surrealism, writing poetry; his name is mentioned in Maurice Nadeau’s Histoire du surréalisme. But it was as a scholar and a teacher that Bénichou made his mark. While teaching in French secondary schools he had all but completed his first major work, Morales du grand siècle, when Hitler unleashed his blitzkrieg. After the disaster of 1940 and the installation of the virulently anti Semitic Vichy regime, Bénichou, as a Jew, was denied the right to earn his livelihood by teaching in French schools, and as an Algerian Jew, found himself stripped of French nationality. After living in the French unoccupied zone, Bénichou could leave in 1942 with his family to Argentina, where he had been offered a teaching position in the university of Mendoza; afterwards, he taught in Buenos Aires, at the Institut Français (co founded by Roger Caillois). While in the Argentine capital he participated in literary circles and met Jorge Luis Borges, whom he and his daughter, Sylvia Roubaud, would later translate; he also developed a scholarly interest in medieval Spanish literature and published groundbreaking work on the Spanish romancero. The publication and critical success of Morales du grand siècle (1948; Eng. trans. 1971 [Man and Ethics]) established his scholarly reputation; the volume has never gone out of print and has sold more than 100,000 copies. But it had been refused as a doctoral work and Paul Bénichou could therefore not become a University teacher in France. Returned to Paris in 1949, he got a position at the prestigious Lycée Condorcet, where Marcel Proust studied in the 1880s; he continued to teach there until 1958.

Бенихоу идеялары

Бенихоу заманауилықты діни негіздегі қоғамның, идеологиялық және діни негіздерінің сенімін жоғалтуының нәтижесі деп қарастырды. Бұл құлдырау, бір уақытта және көбінесе, адамның өзін-өзі жеткілікті деп санауының күшеюімен бірге болды, ал адамның дербестігіне сенім – Ағарту дәуірінің айрықша белгісі еді. Ағарту дәуірі жаңа, әділ әлеуметтік тәртіпке бастаушы болатын қайта жаңғыруға ұмтылған элитаға зор үмітпен қатар жүрді. "Жазушының қадірленуі" 1760 жылдан 1789 жылға дейінгі кезеңде пайда болды, бұл кезеңде жазушының миссиясы адамзатты жаңа тәртіптің уәде етілген жеріне жетелеу деп кеңінен есептелді. Француз революциясының ауыр тәжірибесі бұл бағдарламаны өзгертіп, осы уақытқа дейін екі түрлі бағыттың бірігуіне әкелді. Бір жағынан, Ағартушылықтың дінге қарсы көзқарастары өзгеріп, Гермен де Сталь, Бенжамин Констант және Виктор Кузен сияқтылардың еңбектерінде көрініс тапқандай, діни ұғымдарға көбірек бейімделді. Екінші жағынан, Революцияның тәжірибесі мен оның алғашқы үміттерінің сәтсіздігі Шатобриан, Баланш және Ламартиннің шығармаларында көрінген діни жаңаруға ықпал етті. Бенихоудың айтуынша, француз романтизмінің 1820 жылдан кейінгі өркендеу кезеңінде ақын-ойшылдың қадірленуі осы "терең үйлесімге" байланысты. Бенихоу сипаттаған өзгерістер "жаңа беделге және жаңа әлеуметтік құрамға ие болған интеллектуалдық топтың өсуімен" байланысты болды, бұл "топ" Революциядан кейін пайда болып, "рухани билікке" ие болуға талпынды ("Жазушының қадірленуі", 339-бет). Бенихоудың еңбегінде "рухани билік" – маңызды ұғым, бірақ ол оны нақты анықтамайды. Дегенмен, Бенихоудың жазбаларынан адамзаттың сенімге және қоғамның қолдауын қамтамасыз ете алатын заңдылықты бекітетін әлеуметтік доктринаға терең қажеттілігі көрінеді. Францияда Рим-католик шіркеуі дәстүрлі түрде осы рөлді атқарды, бірақ "он сегізінші ғасырда ескі шіркеудің беделінен жаңа рухани күш туды" (сонда, 331-бет). Осы "философиялық сенімнің" (Бенихоу оны "он сегізінші ғасырдың сенімі", "заманауи сенім", "жаңа сенім", "философиялық гуманизм" және "әлемдік сенім" деп те атайды) өрлеуі заманауилықтың дағдарысын бастады.

Bénichou considered modernity the product of a religiously grounded society faced with a decline in the credibility of its ideological and religious foundations. This decline occurred at the same time as, and to a large extent as the result of, the rise of a belief in the essential self sufficiency of human beings, belief in human autonomy being a hallmark of the Enlightenment. The Enlightenment was accompanied by a widespread hope for a regenerating elite that would help usher in a new, more just social order. The “consecration of the writer” emerged from these two complementary though divergent tendencies in the period from 1760 to 1789, during which the writer’s mission was widely believed to be that of guiding humanity to the promised land of the new order. The traumatic experience of the French Revolution modified this program, bringing about a convergence of two tendencies that had, till then, been divergent. On the one hand, the secular, anti religious tendencies of the Enlightenment were modified, becoming more accommodating of religious notions, as seen in different ways in the work of Germaine de Staël, Benjamin Constant, and Victor Cousin, among others. On the other hand, the experience of the Revolution and the failure of its initial hopes contributed to a religious revival, seen in the works of Chateaubriand, Balanche, and Lamartine. It is to this "deep convergence," as Bénichou put it, that the consecration of the poet thinker is due, in the heyday of French romanticism in the years after 1820. The changes Bénichou describes were brought about by "the rise of an intellectual corps possessing new prestige and a new social make up," a "corps" that emerged transfigured after the Revolution to lay claim to "spiritual authority" (The Consecration of the Writer, p. 339). In Bénichou's work, "spiritual authority" is a key concept, though he never defines it concisely. From the body of Bénichou's writing, however, emerges a vision of humanity with deep rooted needs both for belief and a social doctrine of legitimation capable of enlisting the support of society generally. In France, the Roman Catholic Church traditionally fulfilled this role, but a "new spiritual power [was] born in the eighteenth century from the disrepute of the old Church" (ibid., p. 331). It was the rise of this "philosophic faith" (which Bénichou also calls the "faith of the eighteenth century," the "modern faith," the "new faith," "philosophical humanism," and the "secular faith") that initiated the crisis of modernity.

Бенишу және заманауилық проблемасы

Бенишо үшін қазіргі заман мәселесі – сенім мәселесі. Романтизм – «өте үлкен пролог немесе біздің заманымызда жалғасып жатқан ұзақ тарихтың алғашқы маңызды актісі» (Жазушының бағышталуы, 9-бет), немесе интеллектуалды тұрғыдан «ой және сөз бостандығы [la liberté critique] мен догма арасындағы жалпы пікірталас» (Le Temps des prophètes, 11-бет). Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл пікірталас алғаш рет 16 ғасырда қаназдан шықты. Бенишо пікірінше, драманың кілті – Батыстың дәстүрлі «рухани күшінің» әлсіреуі. Қазіргі заман болашақта осындай күштің қандай болатынын қайта анықтауға бағытталған түрлі күш-жігерлер арасындағы созылған қақтығыс ретінде көрінеді. Осы жағдайда тәуелсіз жазушылар «рухани билік» ұғымының секулярлы нұсқасына әлеуметтік орын берді – Le Sacre de l'écrivain кітабының тақырыбындағы «laïque pouvoir spirituel». Бенишо пікірінше, осы мәселені назардан тыс қалдырып, тек әлеуметтік, экономикалық немесе саяси өлшемдерге ден қоятын тарихшылар маңызды жайтты жіберіп алады. «Романтикалық кезең, түпкілікті есепте, Террордың айқын көрініс тапқан жағымсыз аспектілерінен арылған Ағартушылық жүйенің түзетілген басылымын жасауға жасалған зор күш-жігерге сай келеді», – деді Бенишо кешкі сұхбатында («Parcours de l'écrivain», Le Débat (наурыз-сәуір 1989 ж.), 25-бет). Бірақ жазушының рөлі туралы келісім ұзаққа соқпады. 1830 жылғы шілде революциясынан кейін діттеген ақын-ойшыл 1848 жылдан кейін буржуазиялық қоғамның көзінде сенімді рухани авторитет болуден бас тартты. Францияда шіркеу өзінің ресми рухани билік мәртебесін қайта иеленді. Қазіргі консерватизм пайда бола бастады, себебі «он сегізінші ғасыр кең ауқымды зиялылық сынға ұшыраудың нысанына айналды» (осы жерде, 28-бет). Бірақ ақындар, жазушылар мен суретшілер өздерінің рухани билікке талап етуден бас тартпады. Керісінше, олар «көңілдері суыды» – бұл көңілдері сууы бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді және көптеген өнер орталарында институционалдық сипат алды.

For Bénichou, then, the problem of modernity is essentially that of belief. Romanticism is "the vast prologue or first important act of a longer history that continues in our own time" (The Consecration of the Writer, p. 9), or, intellectually, as "the general debate, which still goes on, between the freedom of thought and expression [la liberté critique] and dogma" (Le Temps des prophètes, p. 11). Historically, this debate first emerges in earnest in the 16th century. The key to the drama, in Bénichou's view, is the weakening of the West's traditional "spiritual power." Modernity appears as an extended period of conflict among various efforts to redefine what such a power might be in the future. Independent writers have, in these circumstances, offered a social location for a secular version of "spiritual authority"—the pouvoir spiritual laïque of the subtitle to Le Sacre de l'écrivain. Historians who ignore this issue in favor of dimensions that are exclusively social, economic, or political are missing something essential, in Bénichou's view. "The Romantic period, in the final analysis, corresponds to an enormous effort to give a corrected edition of the system of the Enlightenment that would be free of the unfortunate aspects that the Terror had caused to stand out so strikingly," Bénichou said in a late interview ("Parcours de l'écrivain," Le Débat (Mar. Apr. 1989), p. 25). But consensus on the role of the writer was short lived. Already shaken in the aftermath of the July Revolution of 1830, after 1848 the poet thinker ceased to be a credible spiritual authority in the eyes of bourgeois society. In France, the Church resumed its status as the official spiritual power. Modern conservatism began to emerge, as "the eighteenth century begins to be the object of a vast intellectual disapproval" (ibid., p. 28). But poets, writers, and artists, for their part, were unwilling to lay down their claims to spiritual authority. Instead, they became "disenchanted"—a disenchantment that has continued to the present day and that has even been institutionalized in many artistic circles.

Бенишудің сын әдісі

Ақырында, Пол Бенишудың сын әдісі сенімділік ("сенімділік" немесе "ықтималдық") тұрғысынан интерпретациялық идеалға негізделген, яғни шығармадағы ойға адалдық. Сондықтан, шығарманың кез келген түсіндірмесі, ең болмағанда, оның авторы үшін қабылдануға лайық болуы керек. Ол құрылымдық тәсілдерге, постструктурализмге және әдебиеттанудағы теориялық құлшынысқа күмәнмен қарады. Оның пікірінше, бұл тәсілдер шығарманы оның бір ғана қырымен шектеуге бейім, сондықтан кемшіліктері бар. Бенишу оның орнына, әдебиет шығармасы өзінің табиғаты бойынша әртүрлі және көп қырлы екенін қатыстыра айтты. Оның сынға бір жақты қарауы және қазіргі заманғы танымал сын мектептерін мойындамауы оның өмірінде оның еңбектерін бағалауды кешіктірді, бірақ бұл назарсыздық, парадоксалды түрде, оның ұзақ мерзімді өміршеңдігіне септігін тигізді.