Кіріспе

Качина (/k/ə/'tʃ//iː//n//ə/; сондай-ақ katchina, katcina, немесе katsina; Хопи тілінде: katsina, көпше түрі katsinim) – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Пуэбло халқының діни сенімдеріндегі рух. Пуэбло мәдениеттерінде качина рәсімдерін Хопи, Хопи Тева және Зуни тайпалары, сондай-ақ кейбір Кересан тайпалары мен Нью-Мексикодағы көптеген Пуэбло тайпалары орындайды. Качина ұғымы үш түрлі аспектіні қамтиды: әлемнен тыс құдай, качина билеушілері және качина қуыршақтары (качина бейнесінде жасалған кішкентай қуыршақтар, олар тек ана, әйел немесе қарындас сияқты қуыршақтың құрметті күтіміне және қауіпсіздігіне жауапты адамдарға ғана сыйға беріледі).

Шолу

Качиналар – нақты әлемдегі нәрселердің рухтары немесе бейнелері. Осы рухтар жылдың бірінші жартысында хопи ауылдарына келіп, сыналады деп сендіреді. Качиналардың жергілікті пантеоны әрбір елді мекенде әртүрлі болады. Качина табиғи дүниеде немесе ғаламдағы кез келген нәрсені көрсете алады – қадірленген ата-бабадан бастап, элементтерге, жерлерге, қасиеттерге, табиғи құбылыстарға немесе түсініктерге дейін; күн, жұлдыздар, дауылдар, жел, жүгері, жәндіктер және тағы да көптеген ұғымдар үшін качиналар болуы мүмкін. Качиналар адамдар сияқты қарым-қатынас жасайды: ата-аналар мен туыстар сияқты отбасылар, сондай-ақ үйленеді және балалары болады деп түсіндіріледі. Оларға табыну болмаса да, әрқайсысы күшті жаратылыс ретінде қарастырылады, егер оларға құрмет көрсетілсе, өздерінің ерекше күштерін адамдардың пайдасына жұмылдыра алады, мысалы, жаңбыр жаудыруға, емдеуге, өнімділікке немесе қорғауға көмектеседі. Качина нанымдары мен практикаларының орталық тақырыбы – "барлық заттардағы өмірдің болуы, ғаламды толтыратын барлық нәрседе өмір бар, ал адамдар осылармен өзара әрекеттесуі керек, әйтпесе тірі қалуға шамалары жетпейді".

Коммерциялық мақсатта пайдалану

1900 жылдар шамасында Качина мүсіндеріне қызығушылық арта түсті, әсіресе туристердің арасында, және бұл қуыршақтар жинаушылардың назарына ілігіп, бағалы коллекциялық заттарға айналды. Сондықтан көптеген хопилер ақша табу үшін мүсіндерді коммерциялық түрде жасауға кірісті.

Хопи качинасы

Көптеген жағдайларда качиналық рәсімдер хопилердің діни күнтізбесіндегі ең маңызды обрядтар болып табылады. Хопи дінінде качиналар Аризона штатының Флагстафф қаласына жақын Сан-Франциско тауларында мекендейді деп есептеледі. Хопилер үшін качиналар – ауылдарға келіп, хопилерге күнделікті істерде көмектесетін, сондай-ақ құдайлар мен адамдар арасында байланыс қызметін атқаратын үстіміздік күштер. Сюзанна мен Джейк Пейджтің сөзіне сәйкес, кацинамдар – "әлемдегі барлық нәрселердің, яғни тастардың, жұлдыздардың, жануарлардың, өсімдіктердің және ізгі өмір сүрген бабалардың рухтары". Жылдың бірінші обряды – Поуаму, ақпан айында өткізіледі және бұршақ егумен, өсу маусымымен және ересек болумен байланысты. Соңғы кацина обряды – Ниман, шілде айында болады және ол егін жинаумен байланысты, одан кейін кацинамдар Сан-Франциско тауларындағы үйлеріне қайтады. Хопи качина қуыршақтары, тиху, діни мағынаға ие обрядтық заттар. Хопи шеберлері оларды өзгертеді, діни мағынасын жояды, хопи емес адамдардың сұранысын қанағаттандыру үшін, олар сәндік және коммерциялық мақсатта қолданады.

Салтанатты бишілер

Көптеген Пуэбло үндістері, әсіресе Хопи және Зуни тайпалары, маңызды рөл атқаратын бетперде киген адамдармен рәсімдер өткізеді. Маска киген тайпа мүшелері жыл бойы көп рет өткізілетін діни рәсімдерде качиналар болып киінеді. Бұл рәсімдер ауыл үшін әлеуметтік жиын болып табылады, онда көршілес қалалардан достары мен туыстары биді көруге және әрдайым дайындалатын тойға қатысуға келеді. Хопи еркегі басына маска кигенде, тиісті костюм мен денеге бояу жаққанда, оның жеке тұлғасы жоғалып, оның орнына бейнелейтін качина рухы кіреді. Ер качиналардан басқа, качина манас деп аталатын көптеген әйел качиналары да бар, бірақ әйелдер ешқашан ер немесе әйел качинасының рөлін атқара алмайды. Хопи качина рәсімдерінің ең көп танымалдарының бірі – "Жылан биі", ол жыл сайынғы шара, онда бишілер тірі жыландарды ұстап билейді.

Клоундар

Клоун кейіпкерлері екі рөл атқарады. Олардың басты рөлі – ашық аспандағы мерекелер мен Качина билерінің ұзақ кезеңінде көрермендерді көңілдіру, онда олар клоун немесе цирк клоундары ретінде өнер көрсетеді. Барри Притцкер хопи билеріндегі клоундардың рөлі туралы былай деді:

"Клоундар дұрыс емес әлеуметтік мінез-құлықты бейнелейтін маңызды рөл атқарады, бірақ кацинамдар оларды көп кешікпейтін жеріне қояды, барлығы көреді. Моральдық қойылымда клоунның болуы адамдарды дұрыс әлеуметтік нормалар туралы хабарламаларға жақын қабылдауға және маңызды адамдық қасиетті – өткір юмор сезімін дамытуға ынталандырады. Хопилерде клоунның төрт тобы бар, олардың кейбіреулері қасиетті. Бұл топтарды анықтау мен жіктеуді қиындататыны – клоундық қимылдар ретінде қаралатын көптеген качиналардың болуы. Бартон Райттың «Хоппи клоундары» еңбегінде клоун кейіпкерлерінің кең ауқымы анықталып, жіктеліп, суреттелген."

Качина қуыршақтары

Качина қуыршақтары – маска кигендердің кішкентай бейнелері болып табылатын, жарқырап боялған ағаштан жасалған "қуыршақтар". Бұл мүсіндер балаларға ойыншық ретінде емес, бағалап, зерттейтін нәрсе ретінде сыйға беріледі, осылайша жас хопилер качиналардың сыртқы түрімен діни тәрбиелерінің бір бөлігі ретінде танысады. Качина тойлары кезінде әр балаға жеке қуыршақ табыс етіледі. Содан кейін қуыршақтар үйге әкелініп, қабырғаға немесе үйдің шатырына ілінеді, балалар оларды үнемі көре алады. Мұның мақсаты – балаларға әртүрлі качиналардың қалай екенін білуге көмектесу. Хопилер 200-ден астам качинаны таниды, ал одан да көптегені 19 ғасырдың соңғы жартысында пайда болған. Хопи халқы арасында качина қуыршақтарын әдетте анасының інілері жасап, қыздарға Бұршақ тойында (көктемгі бұршақ егу рәсімі) және жазғы үй тойында сыйлайды. Бұл қуыршақтарды жіктеу қиын, себебі хопилердің олардың сыртқы түрі мен атқаратын қызметі туралы түсінігі шамалы, сонымен қатар бұл түсініктер әрбір үстіртқыдан (месадан) және кенттен (пуэблодан) өзгеше болады.

Шығу тегі

Хопилердің сенімінде качинаның пайда болуы туралы екі түрлі түсінік бар. Бір дерек бойынша, качиналар – Хопилермен бірге жер астынан келген жақсы мінезді рухтар. Качиналар Хопилермен бірге әлемді шарлап, Каса-Грандеге жеткенше Хопилер де, качиналар да сол жерге қоныстанды. Качиналар өздерінің қуатты рәсімдерімен көп көмек және демеу берді, мысалы, егінге жаңбыр жаудырып. Бірақ Хопилерге шабуыл жасалғанда, барлық качиналар қаза тапты, ал олардың рухтары жер астына қайтып оралды. Качиналардың қасиетті заттары қалғандықтан, Хопилер качиналардың бейнесін сомдай бастады, олардың маскаларын және киімдерін киіп, жаңбыр, мол өнім және өмірлік бақыт әкелу үшін олардың рәсімдерін қайталады. Тағы бір түсінік бойынша, Хопилер качиналарды өздеріне әдеттегідей қарап, оларға деген құрмет пен ықыласты жоғалтып алды, сондықтан качиналар жер астына қайтып кетті. Бірақ кетіп бұрын, качиналар адал жас жігіттерге өздерінің кейбір рәсімдерін үйретті және маскалар мен киімдерді қалай жасау керектігін көрсетті. Басқа Хопилер өз қателіктерін түсінгенде, өкінішпен качиналардың адамдармен ауыстырылған нұсқаларына жүгінді, және содан бері рәсімдер жалғасып келеді.