Кіріспе

Хауденосаунелердің аңыз-сенімдері

Хауденосаунелердің мифологиясы бес тайпалық ирокездер конфедерациясын құрған жергілікті американдықтардың жаратылыс туралы әңгімелері мен халық ауыз әдебиетін қамтиды, кейін ол алты тайпалық ирокездер конфедерациясына айналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл әңгімелер вампумға түсіріліп, айтылып келген, тек кейіннен ғана жазылған. Жазба нұсқаларында есімдердің жазылуындағы айырмашылықтар еуропа тілдеріндегі транслитерация мен әртүрлі жазылу салдарынан туындаған, ал бұл тілдер әлі де біркелкі емес еді. Әңгімелердің әртүрлі жерлерге және уақыттарға қатысты түрлі нұсқалары бар.

Ауызша айтылған дәстүрлер

Хауденосаунелер өздерінің әңгімелерін ғасырлар бойы ауызша дәстүр ретінде жеткізіп келеді. Осы әңгімелер арқылы тыңдаушылар өздерінің қоғамдастықтағы құндылықтарды, заңдарды және қабылданған мінез-құлықтарды үйренеді. Мысалы, "Керексіз қыз" – әдеттегі қыздың жігітке сыртқы келбеті үшін қашып кеткені туралы әңгіме. Бұл әңгіменің мәні – адамдарды сыртқы түріне емес, мінез-құлқына қарай бағалау. Бұл оқиға сондай-ақ адамдарға өздерінің бар нәрселерін бағалаудың маңыздылығын үйретеді. Хауденосаунелердің әңгіме айтуы – бұл сонымен қатар көңіл көтерудің және мәдениетті сақтаудың бір жолы. Бұл әңгімелер ирокездердің әлемді қабылдауын және түсінуін көрсетеді. Дәстүр бойынша, әңгімелер поэтикалық және метафоралық түрде айтылған. Дегенмен, аудармаларда түпнұсқа тілінде болған көркемдік ерекшеліктер көбінесе жоғалады. 1923 жылы тарихшы Артур К. Паркер былай деп жазды: «Ирокездер фольклоры туралы нақты материалдың таңғажайып жетіспеушілігі бар, бірақ бұл атауды өздеріне таңған көптеген жазбалар бар. Алайда, жазушылар жергілікті тақырыптарды поэзиялық және әдеби түсіндірмелермен соншалықты араластырғандықтан, материалдың құндылығы төмендеп, көп шектеулермен қарастыруға болмайды». Әр Хауденосауне ауылында Гагота немесе әңгімеші болған, ол ганондас’хагты немесе әңгімелерді үйренуге және жаттауға жауапты болған. Дәстүр бойынша, жаз айларында әңгімелер айтылмаған. [[Йога]] заңына сәйкес, [[Хауденосауне]]лер жаз айында әңгіме айту жануарлардың, өсімдіктердің, ағаштардың және адамдардың жалқау болуына себеп болады деп сенген, себебі жақсы әңгіме үшін жұмыс тоқтатылады. Арал тұрғындары үлкен алма ағашының астында кеңес өткізеді. Hawëni:yo: «Біз жаңа халық өсе алатын жаңа орын жасаййық. Біздің кеңес ағашымыздың астында жарыққа шақыратын бұлттардың үлкен теңізі бар». Ол кеңес ағашын түбімен жұлып алуға бұйырады және тесіктен тереңдікке қарай қарайды. Ол Атахенсикке (Мохаук: Atsitsaká:ion) төмен қарауға бұйырады. Теңіздің дауысын естіп, Хавэни:йо жүкті Әуехаиге оны тірілтуді тапсырады. Ол оны жарыққа орап, тесіктен құлатады. Сонда аспандағы барлық құстар мен жануарлар қорқып, үрейленеді. Қаз: «Ол қайда тынығады?» деп сұрайды. Бобр: «Оны тек біздің ұлы теңізіміздің түбіндегі "оэ-дах" ғана ұстай алады. Мен әкеліп беремін» дейді. Бобр суға түсіп, қайта оралмайды. Содан кейін Қанат тырысады, бірақ оның өлі денесі су бетіне жүзіп шығады. Басқа құстар мен жануарлардың көптегені тырысып, сәтсіздікке ұшырайды. Ақыры, Мускрат қолына "оэ-дах" алып қайтып келеді. Ол: «Ол ауыр. Оны кім қолдай алады?» дейді. Тасбақа ерікті болады және оэ-дах оның қабығының үстіне қойылады. Құстар ұшып келіп, Әуехаиді қанаттарымен Тасбақаның арқасына жеткізеді. Осылайша Ха-ну-на, Тасбақа, жерді алып жүрушіге айналды. Ол қозғалғанда теңіз толқынып, жер сілкінеді. Хақуаның екіжүздісі Хақуа да Жет гах немесе Савискера анасының қолының астынан күшпен шығып, босану кезінде оны өлтіреді.

Де-о-ха-ко

Ирокездер "Де оха хако" деп атаған, яғни "Біздің өміріміз" немесе "Бізді қолдайтындар" деген мағынаны білдіреді. "Де оха ко" – жүгері, бұршақ және қабақ рухтары. Ата энсик туралы мифтің бір нұсқасында Үш қарындас оның қызы Текаверхкваның денесінен өскен. Осы нұсқа бойынша, Ата энсиктің Текаверахква есімді қызы бар, оны батыс желдері Хагве ди ю және Хагве да ět гахпен жүкті етеді. Текаверахква бала туғанда қайтыс болады, сонда ол өзінің денесі халықты асырауға көмектессе дейді, немесе Ата энсик оның қабіріне жерге түскенде әкелген, бірақ ешқашан отырғызбаған тұқымдарды себуді қалайды. Текаверахкваның дене мүшелерінен әртүрлі дақылдар өседі: жүгері, бұршақ және қабақ рухтары оның кеудесінен, қолдарынан және құрсағынан шығады; күнбағыс – аяқтарынан; құлпынай – жүрегінен; темекі – басынан; ал қызыл картоп немесе күнбағыс – аяқтарынан. Үш қарындас әдемі бойжеткендер болып көрінеді. Олар бір-біріне жақын және бірге тұруды ұнатады. Бұл – тарихи түрде бірге отырғызылатын үш өсімдікке ұқсастық. Бір күні жүгері рухы Оната жалғыз келе жатқанда, оны зұлым Хагве да ět гах тұтқынға алады. Хагве да ět гах өз құбыжығының біреуін далаларды жоюға жібереді, ал қалған қарындастары қашып кетеді. Хагве да ět гах Онатаны жер астындағы қараңғылықта тұтқынға алып қояды, дейді. Жер бетіне шыққан соң, ол егістіктерінің қирауына және қарындастарының тастап кеткеніне ағылап жылайды. Ол ешқашан бауырларысыз жалғыз қорғайтын егістіктерін тастамайтынына ант етеді. 1779 жылы Үш қарындастың рухы Сенека басшысы Гандсом Лейкке келгені айтылады, ол АҚШ әскерінің шабуылдарынан қаза тапқан ирокездермен бірге болуды тіледі. Үш қарындастың келгенінен шабыт алған Гандсом Лейк өз қауымына оралып, ирокездерге дәстүрлі егіс шаруашылығын қайта үйретеді.

Е-е , жоқ .

Ирокездер мифологиясында Ено – егінді өсіру үшін жаңбыр келтіретін күн күркіреу рухы туралы айтылады. Ирокездер Хе ноны Тисоте деп атайды. Ол басына сиқырлы қауырсын киіп, жауынгер түрінде көрінеді, ол Хагве ди Юдың шабуылдарына төтеп беруге мүмкіндік береді. Артында ол зұлым рухтар мен әйел сиқыршыларға лақтыратын шерт тастарымен толтырылған себетті алып жүреді. Ено Ниагара шарлауының астындағы үңгірде тұрады. Сол кезде, шарлаудың үстінде жас қыз тұрады, ол жағымсыз қартқа күйеуге берілуге тиіс. Бірақ күйеуге шықпай, ол каноэге мініп өзен бойымен төмен қарай жүзеді. Қыз бен каноэ шарлаудан құлайды; каноэ қирап жойылады, ал қыз жоғалып кетеді. Ено және оның екі көмекшісі оны жамылғыға орап, үңгірге алып келеді. Көмекшілердің бірі оның сұлулығына ғашық болып, оған үйленеді. Кейін Ено ауылын қырып жатқан үлкен жыланды құтқарады. Ол жыланды Buffalo Creek өзеніне шақырып алып, оны найзағаймен ұрады. Жарақаттан өлген жылан Эри көліне қашып құтылуға тырысады, бірақ шарлауға жетпей қайтыс болады. Оның денесі Ниагара шарлауының басына дейін ағып келіп, өзен бойымен созылып, артқа қарай иіліп бөгет құрайды. Су бөгеті тастарды бұзып, жыланның денесі төмендегі тастарға құлайды. Осыдан Horseshoe Falls шарлауы пайда болады, бірақ осы процесте Еноның үйі қирап жоғалады. Сенека тайпасы Ұшқыш Басқа Takwánö'ë:yët деп атайды, яғни бұрқасын.

Джоди'квадо

Ирокездер мифологиясына сәйкес, Джоди'квадо – өзендер мен көлдердің тереңдігінде қоныстанған мүйізді жылан. Ол адам түріне еніп, жас қыздарды сүйікті етуге қабілетті. Ол "Найзағай мүйізді жыланды жояды" және "Мүйізді жылан жас әйелді алып қашады, оны Найзағай құтқарады" атты әңгімелерде маңызды рөлде. Соңғы әңгімеде ол көмектесуші ретінде бейнеленеді, бірақ оның көмегі тиімсіз. Ол шабуыл жасамайды және, мүмкін, Джоди'квадоны өлтірген.

Үш ағайынды

Бұл – Ирокездердің күн туралы мифі, онда жерде болудан жалыққан үш бауыр туралы айтылады және олар Күнді аспанға қууға шешім қабылдайды. Екі бауыр сәттілікке жетеді, ал үшіншісі тек рухта ғана жетеді. Күн Рухы екі бауырды жаңадан жасайды және оларды сынақтан өткізеді, олар аспан әлемінде көп жылдар бойы болады. Соңында олар өз үйлерін сағынып, көп жылдар өткенін біліп қайта оралады. Бұрын білгендерінің бәрі өзгерген немесе жоғалып кеткенін көргенде, олар аспан әлеміне қайта оралуды армандайды. Найзағай шағып, жердегі қауіп-қатер оларға зиян келтіре алмағандықтан, олар аспанға қайта оралады.