Кіріспе
Халықаралық шахмат турнирі – ең соңғы үміткерлер турнирі. Үміткерлер турнирі (немесе кейбір кезеңдерде үміткерлер матчтары) – 1950 жылдан бері шахматтың халықаралық басқарушы органы ФИДЕ ұйымдастырған шахмат турнирі, бұл шахмат әлем чемпионатына үміткерді анықтау үшін өткізілетін соңғы жарыс. Үміткерлер турнирінің жеңімпазы әлем чемпионаты үшін қазіргі әлем чемпионымен матч өткізу құқығын иеленеді. 1993 жылға дейін ол үш жыл сайын өткізілетін турнир болатын, 1950 жылдан 1992 жылға дейін дерлік әр үшінші жылы ұйымдастырылды. 1990 жылдардың басында Әлем чемпионаты екіге бөлінгеннен кейін, циклдар бұзылып, тіпті 2006 жылы атақтар біріктірілгеннен кейін де бұзыла берді. 2013 жылдан бері ол 2 жылдық циклға енді: тақ жылдары үміткерлерге іріктеу кезеңдері өтеді, үміткерлер турнирі жұп жылдың басында, ал Әлем чемпионаты матчы жұп жылдың соңында өтіп тұрады. 2020 жылғы үміткерлер турнирінің екінші жартысы COVID-19 пандемиясының салдарынан тоқтатылып, 2021 жылдың сәуірінде ғана аяқталды. Келесі турнир, 2022 жылғы үміткерлер турнирі, жоспарланғандай 2022 жылы өтті.
the most recent Candidates Tournament
The Candidates Tournament (or in some periods Candidates Matches) is a chess tournament organized by FIDE, chess's international governing body, since 1950, as the final contest to determine the challenger for the World Chess Championship. The winner of the Candidates earns the right to a match for the World Championship against the incumbent world champion. Before 1993 it was contested as a triennial tournament; almost always held every third year from 1950 to 1992 inclusive. After the split of the World Championship in the early 1990s, the cycles were disrupted, even after the reunification of the titles in 2006. Since 2013 it has settled into a 2 year cycle: qualification for Candidates during the odd numbered year, Candidates played early in the even numbered year, and the World Championship match played late in the even numbered year. The latter half of the 2020 Candidates Tournament was suspended due to the COVID 19 pandemic and was only played in April 2021. The next tournament, the 2022 Candidates Tournament, took place as scheduled in 2022.
Алдын ала өнімдер
1950 жылға дейін чемпион өзіне қарсыласты таңдау құқығына ие болған. Дегенмен, бірқатар турнирлер де-факто кандидаттар турнирлерінің орнына келді: 1883 жылғы Лондон шахмат турнирі Йоханнес Цукерторт пен Вильгельм Штайницті әлемдегі ең үздік екі ойыншы ретінде бекітті және 1886 жылы олардың арасындағы алғашқы ресми әлем чемпионаты матчына жол ашты. Штайниц жеңіске жетіп, алғашқы ресми әлем чемпионы атанды. 1895-96 жылдардағы Санкт-Петербург шахмат турнирінде әлем чемпионы Эммануэль Ласкер бірінші орынды алды, ал Штайниц екінші орынға табан тіреп, 1897 жылғы реваншқа қолдау табуға мүмкіндік алды, бірақ Ласкер бұл кездесуде жеңіске жетті. 1938 жылғы AVRO шахмат турнирінің мақсаты Александр Алехинге қарсыласты анықтау болды. Пауль Керес қосымша көрсеткіштер бойынша жеңіске жетті, алайда Екінші дүниежүзілік соғыс осы матчтың өтуіне кедергі келтірді.
The London 1883 chess tournament established Johannes Zukertort and Wilhelm Steinitz as the best two players in the world, and was one of the important events leading to the first official world championship match between the two, in 1886. Steinitz won, making him the first official world champion. The Saint Petersburg 1895 96 chess tournament, in which world champion Emanuel Lasker finished first and Steinitz finished second, led to Steinitz gaining support for an 1897 rematch, which Lasker won. The AVRO 1938 chess tournament was held partly to choose a challenger for Alexander Alekhine. Paul Keres won on tie breaks, but World War II prevented the match from happening.
Ұйым
Турнирдегі ойыншылардың саны жылдар бойы сегізден он беске дейін ауысып отырды. Олардың көпшілігі Интерзональдық турнирлерден іріктеліп өтті, бірақ кейбіреулері Интерзональды турнирде ойнамай-ақ тікелей қатысу мүмкіндігіне ие болды. Бірінші Интерзональдық/Кандидаттар әлем чемпионатының циклы 1948 жылы басталды. 1965 жылға дейін турнир дөңгелек жүйесімен (round robin) ұйымдастырылды. 1965 жылдан бастап турнир бірнеше айға созылған нокаут жүйесімен өткізілді. 1995–1996 жылдары қорғаудағы ФИДЕ чемпионы (Анатолий Карпов) да Кандидаттар турниріне жартылай финалдан қатысты, сондықтан жеңімпаз ФИДЕ әлем чемпионы атанды. 1993–2006 жылдары ФИДЕ-ден бөлініп шыққан «Классикалық» әлем чемпионаты әртүрлі демеушілермен және әртүрлі форматтарда үш Кандидаттар турнирін өткізді (1994–1995, 1998 және 2002 жылдары). Осы жағдайлардың бірінде (1998 жылы Алексей Широв) даулы мән-жайларға байланысты атақ үшін матч өткізілмеді (2000 жылғы Классикалық әлем чемпионаты). 2006 жылы атақтар біріктірілгеннен кейін ФИДЕ 2007, 2009 және 2011 жылдары әртүрлі Кандидаттар форматтарын сынап көрді, ал 2013 жылдан бастап 8 ойыншы қатысатын, екі рет ойналатын (double round robin) Кандидаттар турниріне тоқталды.
Аймақ аралық және кандидаттар турнирлері (1948-1996)
1948 жылдан 1996 жылға дейінгі әлем чемпионатының іріктеу кезеңдері Жыл Қатысушыларды іріктеу Чемпионат 1948 1946–1947 жылдары ФИДЕ 1948 жылғы чемпионатты жоспарлап, көрсетілген себептермен алты көрнекті ойыншыны іріктеді. Файн турнирден бас тартты. 1938 жылғы АВРО жеңімпаздары: Керес (Файн) Бұрынғы әлем чемпионы: Эуве АҚШ-тың көп мәрте чемпионы: Решевский Кеңес чемпионы: Ботвинник Кеңес гроссмейстері: Смыслов Гаага/Мәскеу 1948 Дөңгелек кесте бойынша бес ойын: 1 Ботвинник 14/20 2 Смыслов 11 3–4 Керес 10½ 3–4 Решевский 10½ 5 Эуве 4 Жыл Аймақтық турнирлер Үміткерлер турнирлері Чемпионат Форматы Нәтижелері Іріктелген Нәтижелері Қатысушылар Нәтижелері 1948–51 Сальтшёбаден (Стокгольм) 1948: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 20 ойыншы 8 іріктелді 1 Бронштейн 2 Сабо 3 Болеславский 4 Котов 5 Лилиенталь 6–9 Найдорф 6–9 Штальберг 6–9 (Бондаревский) 6–9 Флор Смыслов Керес (Эуве) (Файн) (Решевский) Будапешт 1950: Дөңгелек кесте бойынша екі тур 10 ойыншы 1–2 Болеславский 1–2 Бронштейн 3 Смыслов 4 Керес Плей-офф: Бронштейн Болеславскийді жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Бронштейн Қорғаушы чемпион: Ботвинник Мәскеу 1951 24 ойындық матч Тең түсті 12–12 Ботвинник титулын сақтады 1952–54 Сальтшёбаден (Стокгольм) 1952: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 21 ойыншы 8 іріктелді 1 Котов 2–3 Тайманов 2–3 Петросян 4 Геллер 5–8 Авербах 5–8 Штальберг 5–8 Сабо 5–8 Глигорич Тағы 7: Бронштейн Болеславский Смыслов Керес Решевский Найдорф Эуве Цюрих 1953: Дөңгелек кесте бойынша екі тур 15 ойыншы 1 Смыслов 2–4 Бронштейн 2–4 Керес 2–4 Решевский Үміткерлер жеңімпазы: Смыслов Қорғаушы чемпион: Ботвинник Мәскеу 1954 24 ойындық матч Тең түсті 12–12 Ботвинник титулын сақтады 1955–57 Гётеборг 1955: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 21 ойыншы 9 іріктелді 1 Бронштейн 2 Керес 3 Панно 4 Петросян 5–6 Геллер 5–6 Сабо 7–9 Филипов 7–9 Пилник 7–9 Спаский Смыслов Амстердам 1956: Дөңгелек кесте бойынша екі тур 10 ойыншы 1 Смыслов 2 Керес Үміткерлер жеңімпазы: Смыслов Қорғаушы чемпион: Ботвинник Мәскеу 1957 Смыслов 12½–9½ есебімен жеңіске жетті 1958: Қайталама матч Ботвинник Смыслов Мәскеу 1958 Ботвинник 12½–10½ есебімен жеңіске жетті 1958–60 Порторож 1958: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 21 ойыншы 6 іріктелді 1 Таль 2 Глигорич 3–4 Петросян 3–4 Бенко 5–6 Олафссон 5–6 Фишер Смыслов Керес Югославия 1959: Дөңгелек кесте бойынша төрт тур 8 ойыншы 1 Таль 2 Керес 3 Петросян 4 Смыслов Үміткерлер жеңімпазы: Таль Қорғаушы чемпион: Ботвинник Мәскеу 1960 Таль 12½–8½ есебімен жеңіске жетті 1961: Қайталама матч Ботвинник Таль Мәскеу 1961 Ботвинник 13–8 есебімен жеңіске жетті 1962–63 Стокгольм 1962: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 23 ойыншы 6 іріктелді 1 Фишер 2–3 Геллер 2–3 Петросян 4–5 Корчной 4–5 Филипов 6–8 Штайн* 6–8 Бенко Таль Керес Курасао 1962: Дөңгелек кесте бойынша төрт тур 8 ойыншы 1 Петросян; 2 Керес 3 Геллер 4 Фишер Үміткерлер жеңімпазы: Петросян Қорғаушы чемпион: Ботвинник Мәскеу 1963 Петросян 12½–9½ есебімен жеңіске жетті 1964–66 Амстердам 1964: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 24 ойыншы 6 іріктелді 1–4 Смыслов 1–4 Ларсен 1–4 Спаский 1–4 Таль 5 Штайн* 6 Бронштейн* 7 Ивков 8–9 Портиш Керес (Ботвинник) Геллер 1965: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал жеңімпаздары: Спаский Геллерді жеңді Таль Ларсенді жеңді Финал: Спаский Тальді жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Спаский Қорғаушы чемпион: Петросян Мәскеу 1966 Петросян 12½–11½ есебімен жеңіске жетті 1967–69 Сусс 1967: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 23 ойыншы 6 іріктелді 1 Ларсен 2–4 Корчной 2–4 Геллер 2–4 Глигорич 5 Портиш 6–8 Решевский Спаский Таль 1968: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал: Корчной Тальді жеңді Спаский Ларсенді жеңді Финал: Спаский Корчнойді жеңді Чемпиондар жеңімпазы: Спаский Қорғаушы чемпион: Петросян Мәскеу 1969 Спаский 12½–10½ есебімен жеңіске жетті 1970–72 Пальма-де-Майорка 1970: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 24 ойыншы 6 іріктелді 1 Фишер 2–4 Ларсен 2–4 Геллер 2–4 Хюбнер 5–6 Тайманов 5–6 Ульманн Петросян Корчной 1971: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал: Петросян Корчнойді жеңді Фишер Ларсенді жеңді Финал: Фишер Петросянды жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Фишер Қорғаушы чемпион: Спаский Рейкьявик 1972 Фишер 12½–8½ есебімен жеңіске жетті 1973–75 1973: Екі дөңгелек кесте бойынша бір тур 18 ойыншыдан әрқайсысы 3 іріктелді Ленинград 1973: 1–2 Корчной 1–2 Карпов 3 Берн Спаский Петросян 1974: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал: Корчной Петросянды жеңді Карпов Спаскийді жеңді Финал: Карпов Корчнойді жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Карпов Қорғаушы чемпион: (Фишер) 1975: Карпов тікелей жеңіске жетті Петрополис 1973: 1 Меккинг 2–4 Портиш 2–4 Полугаевский 1976–78 1976: Екі дөңгелек кесте бойынша бір тур 20 ойыншыдан әрқайсысы 3 іріктелді Бьель 1976: 1 Ларсен 2–4 Петросян 2–4 Портиш Корчной (Фишер) Спаский 1977: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал: Корчной Полугаевскийді жеңді Спаский Портишті жеңді Финал: Корчной Спаскийді жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Корчной Қорғаушы чемпион: Карпов Багио 1978 Карпов 6–5 есебімен жеңіске жетті (тең түскен ойындар есепке алынбады) Манила 1976: 1 Меккинг 2–3 Полугаевский 2–3 Хорт 1979–81 1979: Екі дөңгелек кесте бойынша бір тур 18 ойыншыдан әрқайсысы 3 іріктелді Рига 1979: 1–2 Таль 1–2 Полугаевский 3–4 Адоржан Корчной Спаский 1980: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал: Корчной Полугаевскийді жеңді Хюбнер Портишті жеңді Финал: Корчной Хюбнерді жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Корчной Қорғаушы чемпион: Карпов Меран 1981 Карпов 6–2 есебімен жеңіске жетті (тең түскен ойындар есепке алынбады) Рио-де-Жанейро 1979: 1–3 Портиш 1–3 Петросян 1–3 Хюбнер 1982–85 1982: Үш дөңгелек кесте бойынша бір тур 14 ойыншыдан әрқайсысы 2 іріктелді Лас-Пальмас 1982: 1 Рибли 2 Смыслов Корчной Хюбнер 1983–84: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал: Каспаров Корчнойді жеңді Смыслов Риблиді жеңді Финал, 1984: Каспаров Смысловты жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Каспаров Қорғаушы чемпион: Карпов Мәскеу 1984–85 Шешілмеген матч 48 ойыннан кейін Ботвинник 5–3 есебімен жеңіске жетті (тең түскен ойындар есепке алынбады) Толука 1982: 1–2 Портиш 1–2 Торре Мәскеу 1982: 1 Каспаров 2 Белявский 1985: Қайталама матч Карпов Каспаров Мәскеу 1985 24 ойындық матч Каспаров 13–11 есебімен жеңіске жетті 1986: Қайталама матч Карпов Каспаров Лондон/Ленинград 1986 Каспаров 12½–11½ есебімен жеңіске жетті 1985–87 1985: Үш дөңгелек кесте бойынша бір тур 16–18 ойыншыдан әрқайсысы 4 іріктелді Бьель 1985: 1 Ваганян 2 Сейраван 3 Соколов 4–6 Шорт 4–6 Рибли 4–6 Смыслов 4–6 Спаский Монпелье 1985: Дөңгелек кесте бойынша бір тур 16 ойыншы 1–3 Юсупов 1–3 Соколов 1–3 Ваганян 4–5 Тимман 1986: Матчтардың екі турындасы 4 ойыншы Юсупов Тимманды жеңді Соколов Ваганянды жеңді және Юсуповты. Финал, Линарес, 1987: Карпов матч жеңімпазы Соколовты жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Карпов Қорғаушы чемпион: Каспаров Севилья 1987 24 ойындық матч Тең түсті 12–12 Каспаров титулын сақтады Такско 1985: 1 Тимман 2 Ногейрас 3 Таль 4 Спраггет; Тунис 1985: 1 Юсупов 2 Белявский 3 Портиш 4–5 Чернин 1987–90 1987: Үш дөңгелек кесте бойынша бір тур 17–18 ойыншыдан әрқайсысы 3 іріктелді Суботица 1987: 1–3 Сакс 1–3 Шорт 1–3 Спелман; Соколов Тимман Ваганян Юсупов Спраггет Загреб 1987: 1 Корчной 2–3 Сейраван 2–3 Элвест 1990–93 Манила 1990 64 ойыншы Швейцариялық жүйе 11 іріктелді 1–2 Гельфанд 1–2 Иванчук 3–4 Ананд 3–4 Шорт 5–11 Сакс 5–11 Корчной 5–11 Хюбнер 5–11 Николич 5–11 Юдасин 5–11 Долматов 5–11 Дреев Тимман Юсупов Спелман Іріктеудің екінші турындасы: Карпов 1991: Матчтардың бір турындасы 14 ойыншы 1991: Карпов (жартылай финалға қатысты) Жартылай финал (1992): Шорт Карповты жеңді Тимман Юсуповты жеңді Финал (1993): Шорт Тимманды жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Шорт Қорғаушы чемпион: Каспаров Лондон қыркүйек-қазан 1993: Каспаров Шортты 12½–7½ есебімен жеңді PCA қолдауымен; Үміткерлер финалисі: Тимман Бұрынғы әлем чемпионы: Карпов Нидерланды/Жакарта қыркүйек-қараша 1993: Карпов Тимманды 12½–8½ есебімен жеңді FIDE қолдауымен 1993–95 (PCA) Гронинген желтоқсан 1993 54 ойыншы Швейцариялық жүйе 7 іріктелді 1–2 Адамс 1–2 Ананд 3–7 Камский 3–7 Крамник 3–7 Тивиаков 3–7 Гулько 3–7 Романишин Шорт 1994–95: 8 ойыншы, матчтар Жартылай финал: Камский Шортты жеңді Ананд Адамсты жеңді Финал (1995): Ананд Камскийді жеңді Үміткерлер жеңімпазы: Ананд PCA чемпионы Каспаров Нью-Йорк қазан 1995 20 ойындық матч Каспаров 10½–7½ есебімен жеңіске жетті 1993–96 (FIDE) Бьель шілде 1993 73 ойыншы Швейцариялық жүйе 10 іріктелді 1 Гельфанд 2–9 Ван дер Стеррен 2–9 Камский 2–9 Халифман 2–9 Адамс 2–9 Юдасин 2–9 Салов 2–9 Лаутье 2–9 Крамник 10–15 Ананд Тимман Юсупов 1994: Матчтардың екі турындасы 12 ойыншы Жартылай финал (ақпан 1995): Карпов Гельф...
Бөлек атаулар (1997-2005)
1996 жылдан кейін аймақаралық турнирлер тоқтатылды, бірақ FIDE білікті аймақтық турнирлерді ұйымдастыруды жалғастырды. Классикалық чемпионаттар (1998–2004) Жылдар Кандидаттар форматы Кандидаттарға іріктеу Кандидаттар жеңімпаздары Финалда іріктеу Чемпионат финалы 1998 (классикалық) Касорла, мамыр–маусым 1998, 10 партиялық матч Крамник, Широв (рейтинг бойынша) Широв 5½–3½ есебімен жеңді Каспаров (1995 жылғы чемпион) Матч өте қойған жоқ 2000 (классикалық) Ешкім екі ойыншы финалға іріктелді: Каспаров (1995 жылғы чемпион); Крамник (рейтинг бойынша) Лондон: қазан–қараша 2000, 16 партиялық матч Крамник 8½–6½ есебімен жеңді 2002–2004 (классикалық) Дортмунд, шілде 2002, іріктеу кезеңдері: екі топта төрт ойыншыдан қос дөңгелек жүйесімен; Жартылай финалдар: әр топтан бірінші орын алған ойыншы екінші топтан екінші орын алған ойыншымен шағын матчтарда кездесті. Іріктеу кезеңдері: 1-топ: 1 Широв 2 Топалов 3 Гельфанд 4 Лутц 2-топ: 1 Бареев 2 Леко 3 Адамс 4 Морозевич Жартылай финалдар: Леко Шировты, ал Топалов Бареевты жеңді. Леко (финалда Топаловты жеңді) Крамник (2000 жылғы классикалық чемпион) Бриссаго: қыркүйек–қазан 2004, 14 партиялық матч Тең түсті 7–7, Крамник титулын сақтап қалды FIDE чемпионаттары (1997–2005) Жылдар Кандидаттар форматы Кандидаттарға іріктеу Финалистер Чемпионат финалы 1997–1998 (FIDE) Гронинген, 1997 жылғы желтоқсан, 7 раунд, шағын матч, нокаут турнирі Жеңімпаз Карповқа қарсы 6 партиялық чемпионат матчын ойнайды 97 ойыншы, Жартфиналистер: Адамс, Ван Велий, Шорт, Красенков, Гельфанд, Дриев, Ананд және Широв. Ананд (Адамсты кандидаттар финалында жеңді) Карпов (1996 жылғы FIDE чемпионы) Лозанна: 1998 жылғы қаңтар, 6 партиялық матч Тең түсті 3–3; Карпов жылдам ойын плей-офты 2–0 есебімен жеңді 1999 (FIDE) Лас-Вегас, шілде–тамыз 1999, 7 раунд, шағын матч, нокаут турнирі 100 ойыншы, Жартфиналистер: Крамник, Адамс, Мовсесян, Акопян, Широв, Нисипеану, Халифман және Юдит Полгар Жартылай финалдар: Халифман Нисипеануды, Акопян Адамсты жеңді Лас-Вегас 1999, 6 партиялық матч Халифман 3½–2½ есебімен жеңді 2000 (FIDE) Нью-Дели (6 раунд)/Тегерандағы финал, қараша–желтоқсан 2000, 7 раунд, шағын матч, нокаут турнирі, финалдық матч Тегеранда өтті 100 ойыншы, Жартфиналистер: Ананд, Халифман, Адамс, Топалов, Ткачев, Грищук, Широв және Бареев Жартылай финалдар: Ананд Адамсты, Широв Грищукты жеңді Тегеран, желтоқсан 2000, 6 партиялық матч Ананд 3½–½ есебімен жеңді 2001–2002 (FIDE) Мәскеу, 7 раунд, шағын матч, нокаут турнирі, уақыт бақылауы салыстырмалы түрде жылдам. Бірінші кезең (6 раунд): 25 қараша – 14 желтоқсан 2001, финал: 16–24 қаңтар 2002, 128 ойыншы, Жартфиналистер: Ананд, Широв, Иванчук, Лотье, Свидлер, Гельфанд, Пономарев және Бареев Жартылай финалдар (4 партиялық матчтар): Пономарев Свидлерді, Иванчук Анандты жеңді Мәскеу, қаңтар 2002, 8 партиялық матч Пономарев 4½–2½ есебімен жеңді 2004 (FIDE) Триполи, маусым–шілде 2004, 7 раунд, шағын матч, нокаут турнирі, уақыт бақылауы салыстырмалы түрде жылдам 128 ойыншы, Жартфиналистер: Топалов, Харлов, Касымжан, Грищук, Раджабов, Домингес, Адамс, Акопян Жартылай финалдар: Адамс Раджабовты, Касымжан Топаловты жеңді Триполи, шілде 2004, 6 партиялық матч Тең түсті 3–3; Касымжан жылдам ойын плей-офты 1½–½ есебімен жеңді Ю. Полгар және Свидлер (рейтинг бойынша) Сан-Луис: 8 ойыншы, қос дөңгелек жүйесі, қыркүйек–қазан 2005, 1 Топалов: 10/14, 2–3 Ананд 8½/14, 2–3 Свидлер 8½/14, 4 Морозевич 7/14.