Кіріспе

"Өлі өткен" – американдық жазушы Исаак Азимовтың ғылыми фантастикадағы қысқа әңгімесі. Алғаш рет 1956 жылғы сәуір айында "Astounding Science Fiction" журналында жарияланған. Кейіннен "Earth Is Room Enough" (1957) және "The Best of Isaac Asimov" (1973) жинақтарына енген, сондай-ақ "Out of the Unknown" ғылыми-фантастикалық телесериалының бір бөліміне бейімделген. Бұл туынды антиутопиялық әдебиет үлгісімен жазылған, бірақ өте нәзік және күрделі мәнге ие.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Асимов академиялық зерттеулерді орталықтандыру және ғылыми мамандану тенденцияларын дамыта отырып, ғылыми зерттеулердің мемлекеттік бақылаудағы әлемді суреттейді, онда зерттеулерді алып бюрократия қадағалайды және ғалымдар өздерінің тар мамандықтарынан тыс жұмыс істеуге тиімді түрде тыйым салынған. Осындай шектеулерде адал еңбек ететін – ежелгі тарих профессоры Арнольд Поттерли. Ежелгі Карфагенді зертшеуші Поттерли, картогендіктердің шынымен де балаларды отқа шалып құрбандыққа шалғандарын анықтау үшін, өткен оқиғаларды тікелей бақылауға мүмкіндік беретін хроноскопқа қол жеткізуді қалайды. Бұл құралды көп жыл бұрын нейтрино физигі Стербинский жасаған, қазір оны үкімет толығымен бақылайды. Бирократ Таддеус Арамэн Поттерлидің хроноскопқа қол жеткізу туралы өтінішін қабылдамағанда, Поттерли өзінің хроноскопын жасау үшін құпия зерттеу жобасын бастайды. Оның ізденісіне екі адам көмектеседі: жас физика зерттеушісі Джонас Фостер және физиктің інісі, кәсіби (яғни, үкімет лицензиясы бар) ғылым жазушысы Ральф Ниммо. Осы жұмыстың нәтижесінде команда бірқатар жаңалықтар ашады. Біріншіден, үкімет хроноскопияға қатысты зерттеулерді тоқтатып отырғанын біледі; алайда, Фостер бастапқы ойлап табушының құралынан гөрі ықшамдау және энергияны тиімді пайдаланатын хроноскопты құрудың жолын табады. Бұл жаңалық Поттерлиді қуантады, бірақ Фостер тез арада хроноскоптың өткенге шамамен 120 жылдан артық көре алмайтынын дәлелдейді. Егер бұрынғы уақытты бақылауға тырысса, сигналды толығымен басып тастайтын шу пайда болады. Сондықтан, үкіметтің хроноскоп арқылы өткен жылдардағы бақылау туралы есептері жалған. Тұлғалық қақтығыстар мен мүдделердің ұстамауы команда мүшелерінің арасында шиеленіс тудырады. Поттерли мен оның әйелі көп жыл бұрын үй өртінде қайтыс болған сәби қыздарының өліміне күйінеді, және ол Карфагендіктерді бала құрбандығынан ақтауға тырысып, осылайша қызының өліміне өзінің қатысы болу мүмкіндігінен ақтанбаққа тырысып жатыр деген болжам бар. Әйелінің хроноскопқа реакциясын көргенде, ол оның қызының өмірін бақылау үшін оны пайдаланатынын түсінеді, сондықтан билікке хабарласып, кінәсін мойындайды. Оның серігі Фостер, қазір интеллектуалдық мақтаныш пен еркін зерттеуге құштарлықпен, жаңалықтарын жариялауға тырысады, бірақ күтпеген жерден Поттерлидің бастапқы зерттеу сұрағын қабылдамаған бюрократ Таддеус Арамэн оны ұстайды. Араман Фостердің жариялауын тоқтатуға уәде беруін талап етеді, содан кейін Фостердің інісі Ниммоны шақыртады. Ниммо да басқа екеуі сияқты қарсылық көрсетеді, Араман олардың ынтымақтастыққа дайын еместігіне ашуланып, үкіметтің араласуын жариялауға мәжбүр болады. Ол Фостердің үкімет хроноскопын қолданып, құрылтайшылардың жоспарларын тыңдап ұсталғанын айтады. Араман үкіметтік хроноскопиялық агенттіктің, соқыр авторитарлықтан ғылыми зерттеулерді тоқтатудан гөрі, халықты қорғауға тырысқанын түсіндіреді. Фостер мен Поттерлидің білгеніндей, хроноскоптың қазіргі заманға қатысы бар, бірақ егер оны алыс өткенге бағыттаудың орнына, бір секундтың жүзден бір бөлігіне ауыстырса не болады? Араманның айтуынша, өлі өткен – "тірі қазіргі" деген сөздің синонимі ғана. Егер хроноскоптың, әсіресе Фостердің жаңа және жетілдірілген нұсқасының жоспарлары көпшілікке жетсе, онда пайда болатын мақұлық ауруы жеке өмір тұжырымдамасын жояды. Араманның айтуынша, тіпті хроноскопқа тағайындалған мемлекеттік қызметкерлер де кейде ережелерді бұзып, оны жеке мақсаттар үшін қолданады. Ниммо кейін Фостерке көмектесу үшін оның хроноскобының егжей-тегжейін өзінің бірнеше тұрақты жарнамалық арналарына жібергенін айтады. Хроноскопты салыстырмалы түрде оңай және арзан жасау туралы ақпарат қазір әркімге қол жетімді. Араман хроноскоптың ашылуына дайын және үш академикті көрегендікпен қалдырады: "Сізге, маған, бәріне бақытты алтын балық табаны, әрқайсыңыз тозақта мәңгі қуыңыз. Ұстау күшін жойды".

Талдау

Оқиғаның өрбуі – үкімет өкілінің шын мәнінде көмектесу үшін келгені – бағытталған зерттеулер әлемінің антиутопия екенін жоққа шығарады. Азимовтың соңғы сахнада ашылған тезисі, ғылыми зерттеулерді орталықтандырылған басқарудың қажетті түрде зыянды емес, бірақ ұзақ мерзімде мүмкін емес болуы мүмкін деген тұжырымдаманы ұсынады. Таддеус Араман кейіпкері, «Фаренгейт 451» фильміндегі Бейти мен «Жаңа әлем» фильміндегі Мустафа Монд сияқты, танымал антиутопиялық идеологтардың бірі болып табылады, олар екеуі де өз қоғамдарының бақылау механизмдерінің шектеулі екенін мойындайды. Алайда, сыншы Макс Браун атап өткендей, «Соңғы сахнада үкімет өкілі басты кейіпкерлерді жеке өмірдің жоқтығына байланысты «аквариум әлемін» құрғаны үшін айыптайды. Бірақ шындығында, мұндай әлем екі буын бойы бар еді, тек жеке өмірге қатысу бұрын мемлекеттік монополияда болды. Хроноскоп үкіметке Оруэллдің «1984» романындағы әйгілі телеэкраннан да артық, барлықбілімді күшті сыйлады. Басты кейіпкерлер жасаған нәрсе – осы керемет биліктің мемлекеттік монополиясын бұзу және «балықтардың» бір-бірін көруіне мүмкіндік беру болды. Азимовтың негізгі ойы – жақсы ниетті мемлекеттік қызметкерлердің, кез келген уақытта адамның не істеп жатқанын білуге толық билігі болғанда, екі буын бойы осы билікті теріс пайдаланудан аулақ бола алады. Шындығында, мен адам табиғатына осыншалықты сенімді емеспін. Мен үкіметке екі жылға, тіпті екі ұрпаққа осындай билік беруге келіспеймін».